Bul Jeltoqsan oqiǵasynyń saiasi boiaýyn qalyńdatyp jiberipti.
Muny 1986 jyly "Amerika daýysy" men "Azattyq" radiosynan Baqytjandy tanystyryp, óleńderin oqyǵan Kanadada turatyn qazaq aqyny Baqyt Kenjeev ótken kúzde Almatyda kezdesýde aitty.
Baqytjan Qapaniianovtyń 1986-1988 jyldary ádebietten shettetilip, qýǵynǵa ushyraýyna da osy óleń sebep bolypty. Bul óleń «Prostor» jýrnalynyń 1986 jyldyń qańtar aiyndaǵy nómirinde jariialandy.
Sol kezden bastap Máskeýde Ortalyq Komitettegi Egor Ligachev, Iýrii Skliarovtyń tikelei nusqaýymen onyń kitaptary baspadan alynyp tastalyp, óleńderi órteldi.
Valerii Marichevtiń "Pýst eto býdet nashim sekretom" kitabynda aqyndy Ózbekáli Jánibekovtyń qýǵyn-súrginen qalai qorǵap qalǵany, Viktor Badikovtyń estelikterinde "Prostor" jýrnalynyń aqynǵa arasha túskeni aitylǵan.
«Aidaý men qýǵyn-súrginnen Óz-aǵamyz arashalap aldy. Bul es jiyp, alǵa júrýime kúsh berdi. Sol kezde maǵan qolushyn berý joǵary laýazymda júrgen tulǵa úshin basyn báigege tikkenmen birdei edi. Men muny umytpaimyn, – deidi Baqytjan Qanapiianov.
Pozabytyi mnoi s detstva iazyk,
Preslovýtoe dvýiazychie,
Pri kotorom teriaiý svoi lik
I priobretaiý dvýlichie.
Ia poimý neizvestnogo mne
Ýhodiashego aborigena,
No kogda sredi nochi vo sne
Pered predkom skloniaiý koleno,
Soznaiý, chto ne verit on mne,
Kak prisheltsý iz tiajkogo plena.
Ýsmehnetsia on v toi tishine:
"Ty menia nedostoinaia smena".
Baqyt Kenjeevtiń (tómende sýrette, red.) aitýynsha, Baqytjan osydan keiin OK-tiń qara tizimine ilingen aqyndardyń qataryna qosyldy.
Al álem muny qazaqtyń emes, jekelegen ulttardyń tragediiasy dep qabyldady.
Keiin Baqyt Kenjeevtan osy týraly pikir berýmizde ótingen kezde qazaq ekeniń qanmen berilgen qasiet ekenin, Baqytjanda bul qasiet bar ekenin, Baqytjan orys tilinde jazǵanmen, qazaqtyń iisi shyǵyp turatynyn aityp berdi.
«Men ana tilim – qazaq tilin bilmeimin. Bul meniń janymdy jaralaityn dramam, tragediiam. Biraq tamyrymmen bailanysymdy úzgen emespin...", – deidi Baqyt Kenjeev.
Baqytjan Qanapiianov bizge bolashaǵyna núkte qoiǵan jyrdyń 1985 jyldyń jeltoqsanynda jazylǵanyn, oǵan Murat Áýezov pen Oljas Súleimenov siiaqty aǵa dostary bata berip, tusaýyn keskenin aityp berdi.
Jeltoqsannyń yzǵarly kúnderinde álemge taralyp ketken ana tilimizdiń mýzasy aqynnyń kóz aldynda joiyldy. Qoldaǵysy – dostarynyń jankeshtiligimen saqtalyp qalǵan úzindisi ǵana.
«1986 jyldyń aiaǵy balapan basymen, turymtai tusymen ketti. 1986 jyldyń jeltoqsanynda Oljas Súleimenovti tutqyndaýǵa ruhsat beretin qujat jobasynyń daiyndalyp qoiǵanyn ekiniń biri bilmeidi. Ony qýǵyn-súrginnen Dimekeń qutqaryp qaldy.
Jalǵyz jandy Allaǵa amanat etýden basqa amal bolmady. Eshkimge ókpelemedim. Biraq eki jyl boiy men bastan keshkenderdi, ádebietten shettetilgendegi kóńil-kúiimdi jaýyma da tilemeimin. Eki jyl maǵan ǵasyrdan da uzaq ýaqyt boldy, – deidi Baqytjan Qanapiianov.
Aqynnyń aitýynsha, «Jeltoqsannyń batyrymyn» dep esepteitinder kóbeiip ketkenin, batyr sanaityndardyń kóptiginen qaisysynyń shyn batyr ekenin ajyrata almaityn jaǵdaiǵa jetkenimizdi aityp berdi.
«HH ǵasyr qazaqtyń azattyq úshin kúresiniń barynsha uiymdasqan, saiasilanǵan formasymen bastaldy. Qylysh pen semser ótken ǵasyrdyń enshisinde qaldy. Árisi – Alash, berisi – Jeltoqsan qozǵalysy 1930-1990 jyldardaǵy ult-azattyq baǵyttaǵy ideianyń jańǵyryǵy – deidi Baqytjan.
Jeltoqsannyń yzǵarly kúnderi ózimen bailanysty bolǵan oqiǵalar áli kúnge deiin kóz aldynda.
«Meniń úiim Tólebaev kóshesinde edi. Jeltoqsan oqiǵasy bolyp jatqan kez. Keshkisin bizdiń jaqty betke alyp júgirip kele jatqan qazaqtyń órimdei eki bozbalasyn toqtatyp, úige alyp keldim. Sońynda qýǵyn bary túsinikti.
Úige kelgen soń olar "Aǵa, bizdiń ne kinámiz bar. Biz Konstitýtsiialyq quqymyzdy paidalandyq" deidi. Balalardy sol kúni úide túnetip, erteńine páterlerine deiin jetkizip saldym», – deidi ol.
Aqynnyń dosy Murat Áýezovtiń aitýynsha, sol kezderi "aqynnyń dosymyn" degenderdiń birazynyń kózqarasy birer kúnniń ishinde 180 gradýsqa ózgerip shyǵa kelgen.
Bul synaq onyń dostarynyń qataryn siretip jibergen.
«Baqyt Kenjeev oqyǵan óleńdi radiodan tyńdai almadyq. Naizaǵaidyń jalyn qolmen ustaý múmkin emes qoi. Sol siiaqty ótti de ketti. Tek ádemi áser qaldy. Qaitalap tyńdaýǵa nemese ún taspaǵa basyp alýǵa múmkindik shekteýli. Biraq jastarǵa rýh bergenine senemin, – deidi Murat Áýezov.
1986-1988 jyldary orys tildi qazaq aqyny Baqytjan Qanapiianovtyń alys-jaqyn shetelderdegi tanymaldylyǵy "eselenip" ketti.
Sheteldik baspalardan kitabyn shyǵarýǵa usynystar tústi. Tipti saiasi baspana, azamattyq usynǵandary da bolypty. Munyń aldynda dosy Baqyt Kenjeev Máskeý, odan ári AQSh-qa baryp turaqtaǵan.
Aqynnyń "Obratnaia perspektiva" degen óleńder jinaǵyn frantsýz tiline aýdarǵan aqyn Terri Mariniak "Jan-Baqyt" degen at bergen. Aty-jóniniń ózgerýimen tegin joǵaltyp alatyndar barlyq elde bar.
"Bul esim sizdi qazaqtyń ortasynan alystatyp jibergen joq pa?" degen saýalǵa tómendegi jaýapty aldyq.
«Baqytjan túrki-qazaq termininde "Baqytty jan" degendi bildiredi. "Jan Baqyt" ta "Baqytty jannan" alystap ketken joq. Esimim qyryq tilge aýdarylsa da Baqytjan bolyp qalamyn, – deidi ol.
Baqytjan bizben áńgimesinde AQSh-qa, Batys elderine degen yqylasynyń erekshe ekenin aitty AQSh álemniń 20 shaqty eliniń poezziiasyna ǵana emes, úlken dostyqqa jol ashty. Úsh kitaby jaryqqa shyqty.
«Biraq azamattyǵymdy aýystyrýdy basyma qara bult úiirilgen kúnderi de oilaǵan joqpyn. Bul – jalań pafos emes, shyn sózim. Shyǵarmalarym AQSh, Angliia, Kanada, Malaiziia, Qytai tárizdi 20 memlekette basyldy. 20 elde oqyrmanym bar.
Túp-tamyrymnyń Shyńǵys hanǵa baryp tireletinin, chingizid ekenimdi umytqan emespin. Babam Shyńǵys han kózi tirisinde tabany tigen eldiń bosaǵasynda emes, tórinde otyrdy. Men de qazaqtyń, Qazaqstannyń Baqytjany bolyp, ortalaryńyzda júre bereiin, – deidi.
Baqytjannan «Amerika daýysy»" men "Azattyqta" oqylǵan óleńniń aýdionusqasy qaida?» degen suraǵymyzǵa jaýap bergisi kelmedi. Al onyń dosy Murat Áýezov basqasha oilaidy.
Saǵat Áshimbaevtyń alańǵa shyqqan jastardyń beinesi jazylǵan taspany saqtap qalǵan jankeshtiligin tarih umytpaidy. Sol taspa qazir Ulttyq telearnanyń altyn qorynda tur.
Jeltoqsan oqiǵasy kezinde Baqytjannyń Baqyt Kenjeev oqyǵan jyrlarynyń orny bólek. Bul – tarih. Muny ýaqyt ozdyrmai elge aldyryp, qaita óńdeý kerek. El ishinde Jeltoqsan oqiǵasyna qatysty derekter Resei arhivterinde saqtaýly degen sóz bar. Endi sozsaq, ony qalypqa keltirý qiyn bolady, – deidi Murat Áýezov.
M. Áýezov aityp ótkendei, bul máseleni ministrlik deńgeiinde sheshýge bolady. Jeltoqsan qurbandaryn eske alǵan kezderi telearnalar tańǵy jumysyn sol óleńderdiń Baqyt pen Baqytjannyń beinesinde, qazaqsha aýdarmasymen bastaýdy mindetteý kerek. Keler urpaq 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasynyń tarihi mánin, qazaq balasynyń ne úshin alańǵa shyqqanyn sol kezde ǵana seze alady Qazaq tarihyna qatysty taspada saqtalǵan sóz – tarih únsiz qalǵanda sóileitin derek» deidi – deidi Murat Áýezov.
Raýan Baizahov
