Rami Blekt, balamaly meditsina salasyndaǵy filosofiia doktory
Obyrlyq qaidan shyǵady?
Músheler jasýshadan turady. Adam ár jasýsha, ár múshe tánniń saýlyǵyna qyzmet etedi dep senemiz.
Dúniede barlyq tirshilik iesi, tipti tastardyń da jany bar. Bárine keregi – mahabbat. Qorshaǵan orta adamnan tek mahabbat kútedi. Adamnyń basty maqsaty – mahabbat taratý. Jer betindegi tirshilik ielerinen adamnyń artyqshylyǵy – onyń tańdaý jasaý quqy bar. Táńirdiń mahabbatyna ielik etý, sol deńgeige kóterilý. Sonda adam damý jolyna túsedi. Ósedi, eseiedi. Iaki, Táńirge qyzmet etýden bas tartyp, jabaiy ózimshildikpen ómir súrý. Bul – degradatsiiaǵa túsirer jol, keri ketýshilik.
Órkenietti elderde obyr derti asqynyp tur. Ǵylymi zertteýler obyr jasýshasynyń aspannan túspeitinin aitady. Ol tándegi saý jasýshalar. Biraq belgili bir sátte olar óziniń ádetki qyzmetin toqtatyp, tártipke baǵynýdan bas tartady. Sóitip, jyldam kóbeiip, barlyq shekteýlerlen ótip, ár tusta óziniń qazyǵyn qaǵyp, tý tigip, saý jasýshalardy jei bastaidy.
Ózimshildik pen táýelsiz bolý – durysynda eshqaida aparmaityn jol. «Ózge jasýshalardyń kúni ne bolsa, sol bolsyn», «men qandai bolsam, sondai bolyp qalam», «búkil álem tek maǵan qyzmet etýi jáne maǵan lázzat syilaýy tiis» degen ustanym – naǵyz obyr jasýshasynyń ómirlik urany.
Obyr isigi óte tez kóbeiedi. Oǵan ottegi asa kerek. Biraq tynys alý ortaq úderis. Al, obyr jasýshasy jabaiy ózimshildik ustanymymen qimyldaidy. Sondyqtan olarǵa ottegi jetispei, qysylady. Mundai kezde obyr jasýshalary avtonomdy júiege ótedi. Boji bastaidy. Bir-birden bólinip ketedi. Jeke dara tándi ainalyp júredi. Aqyr aiaǵy obyr tándi óltirip tynady. Onymen birge ózi de óledi. Biraq bastapqyda obyr jasýshasy óte shiraq bolady. Saý jasýshadan da tez qimyldap, bólinedi.
Ózimshildik pen táýelsiz bolý – durysynda eshqaida aparmaityn jol. «Ózge jasýshalardyń kúni ne bolsa, sol bolsyn», «men qandai bolsam, sondai bolyp qalam», «búkil álem tek maǵan qyzmet etýi jáne maǵan lázzat syilaýy tiis» degen ustanym – naǵyz obyr jasýshasynyń ómirlik urany.
Obyr jasýshasynyń azattyq pen máńgi ólmeý týraly kontseptsiiasy qate. Bul qateliktiń tamyry nede jatyr? Bir qaraǵanǵa júz paiyz sátti kórinetin obyr jasýshasynyń ózimshildikpen kóbeiýi – aqyr sońy ony da ólimge aparyp soǵady. Ómir ózimshilderdiń minez-qulqy óz-ózin joiý, biraz ýaqyttan soń ózgelerge de ziianyn tigizetinin kórsetip-aq keledi.
Qazirgi zaman adamdary da solai ómir súredi. Qoǵamdaǵy ómirdi qabyldaý daǵdysy «men esh kináli emespin», «basqa adamdarǵa keregim joq, olarǵa nemqurailymyn», «eń bastysy – tek ózimniń maqsatym» degenge saiady. Osyndai pálsapany barlyq saladan baiqaýǵa bolady: ekonomikada, saiasatta, tipti dini uiymdardan da. Dini uiymdardyń kópshiligi óziniń dástúrin tańýǵa ǵana baǵyttalady. Sońynan erýshilerdi kóbeitýge ǵana tyrysady. Tek dini institýt qana durys, basqalary qate degendi nasihattaidy.
Ómir súrýdiń eki túri
Árbir jasýsha, tipti saý jasýsha bolsa da, aldymen ózine qamqorlyq tanytýy tiis. Onda nege obyr jasýshasy paida bolady? Ózimshildik pen mahabbattyń shekarasy qai jerde? Saý jasýshanyń alarynan bereri kóp bolmaq. Ol tánniń saýshylyǵy úshin qyzmet etedi. Biologtardyń aitýynsha, saý jasýsha 80% tánge qyzmet kórsetip, ózine tek 20% qaldyrady.
Materialdyq turǵyda paidalanýshylyq sarańdyq bar. Adam tapqan tabysynyń on paiyzyn da sadaqaǵa bermeidi. Ainalasyndaǵylarǵa nemquraily. Ózgeler úshin riiasyz eshteńe istemeidi. Neǵurlym kóp tabys tabýǵa qulshynady. Ony tek óziniń rahatyna ǵana jumsaidy. Sol úshin keide satqyndyqqa, urlyqqa, aldaýǵa da daiyn turady.
[caption id="attachment_10311" align="alignright" width="412"]
Al, energetikalyq turǵyda paidalanýshylyq ashýda, renjýde, jaýlasýǵa daiyn turýda, unamaǵan jaǵdaidy, ne adamdy qabyldamaýda bolady. Adam bir nársege boiyn úiretse, soǵan táýeldi bolyp, soǵan ashýlanady. Eger jaǵdai ol oilaǵandai órbimese, nemese bóten adamnyń bir qylyǵy unamasa, qatty ashýlanady. Biraq eger biz alýǵa emes, berýge beiimdelsek, onda mundai kiltipandarǵa ashýlanbas edik.
Psihologiialyq turǵyda paidalanýshylyq eger adam bul fánige tek lázzat alýǵa keldi dep oilasa týyndaidy. Ǵalam tek meni baqytty etýge, al basqalar meniń aldymda qurdai jorǵalaidy degen oi – saý adamnyń oiy emes. Bul álemde bizge eshkim eshteńe bereshek emes ekenin túsinýimiz kerek. Adam jer betine tek berý úshin, qyzmet kórsetý úshin keledi. Sondyqtan ómir súrýdiń eki túri bar: ne obyr jasýshasynyń jolyna turý nemese uly mahabbat jolyna túsip, mahabbat syilap, sezimmen ómir súrý.
Baqytty bolýdyń joly
Mahabbat – ishtei sezim nysanyn tolyqtai qabyldap, oǵan erkindik syilaý. Qashan, qaida barsań da adamǵa degen mahabbat basty maqsat bolýy tiis. Baqyttyń formýlasy qarapaiym: baqytty bolǵyń kelse – basqa bir adamdy baqytty et. Eger adam «qazir jáne osy sátte» ómir súrse, berýge ázirlik tanytsa, barlyq jerde isi ońǵarylady. Biraq obyr jasýshasynyń ustanymy dendep ketken qoǵamda bulai ómir súrýge bola ma? Ainaladaǵy adamdardyń kópshiligi tek paidalanyp ketkisi kelip tursa, qaitpek kerek?
Eger adam ózi nemese ózgege parazittik ómir súrýge múmkindik berse, ózine de, ózgege de jaqsylyq bolmaidy. Kerek kezinde balaǵa da, serikteske de, qyzmettesterge de qataldyq tanytý shart. Eger basqa bir adam sizdi paidalansa, al siz oǵan eshteńe demeseńiz, odan parazit jasap jatqanyńyzdy este ustańyz. Obyr jasýshasy ustanymyndaǵy qoǵamda ómir súrseńiz, aralasý sharttaryńyz naqty bolýy kerek. Eger adam obyr jasýshasy siiaqty ómir súrse, sizdiń oǵan qyzmetińiz onyń ustanymyn ózgertýge yqpal etýińiz bolmaq. Mahabbat kópshilik úshin sulýlyq, janǵa jaily nárse retinde ǵana tanys. Biraq bul arzan buldaný ǵana. Mahabbat bir jaqty emes, ol únemi tek jaǵymdy kóńil-kúi syilai bermeidi. Mahabbat keide qataldyqpen de ólshenedi. Buzyqtyq jasaǵan balany, tártipke baǵynbaǵan qyzmetshini jazalaǵanda. Adam jaǵdaidy túisikpen túsinýi kerek. Syrtyńnan qataldyq tanytsań da, ishtei jaqsy kórip turýdy eshkim tyimaidy.
Ózimshildiń joly
Ózimshildik pen obyr jasýshasyn biriktiretin eki ustanym bar:
- Bólinis ustanymy. Jalǵan ózimshildik adamnyń janyn Alladan jaýyp turady. Bútinnen bólektep, ony bul fánide árkim ózi úshin ǵana ómir súredi degenge sendiredi. Ózgeler qaiǵyryp, azaptansa da, maǵan jaqsy bolsa boldy deý kerek degenge baǵyndyrady.
- Qorǵanys ustanymy. Obyr jasýshasynyń da, jalǵan ózimshildiktiń de únemi qorǵanyshy bolady. Adam óltirip qoisa da esh moiyndamaityn qylmyskerler bolady. Sondyqtan baiqap júrý kerek. Eger adam qorǵana bastasa, aqtalyp, óziniń pikirin qorǵashtasa, onda ol obyr jasýshasynyń deńgeiine túskeni.
Rýdiger Dalke men Torvald Detlefsenniń «Dert degen jol» degen kitabynda bylai delingen:
«Adam obyrǵa nelikten renjidi? Bul dert ainadaǵy keskinimiz siiaqty. Ol bizge bizdiń minez-qulqymyzdy, bizdiń dálelderimizdi, ómir súrý jolymyzdy kórsetedi. Adamda obyr neden paida bolady? Adamnyń ózi obyr siiaqty emes pe?! Ony jeńýge tyryspaý kerek. Ony túsinýge talpyný qajet. Ony túsinseń, ózińdi de túsine bastaisyń. Obyrǵa álemniń bútindigi seziný jetispeidi. Adamǵa da kóbine osy jetispeidi. Ózimshildik adamdy neǵurlym shektep ustaǵan saiyn soǵurlym tezirek bútinniń bólshegi ekenin esten shyǵarady. Ózimshildik adamǵa óziniń jolyn tyqpalaidy. Sony durys degizedi. Osydan jaqsysy joq degenge sendiredi. Ol bútinge ainalýǵa qorqady. Onyń oiynsha bul ólimge aparar jol. Adam túp-tamyrynan aiyryla bastaidy».
Uly isterdiń bári ózimshildiktiń ólýimen bastalmaq. Erlik jasaý úshin alyp deneli bolýdyń qajeti joq. Eń bastysy – ózińniń ózimshildigińdi jeńe bilý. Adam ózine taǵylǵan mindi qabyldap, ókpe-renish saqtamaýdy úirense, tekten tek aqtalmai, óziniń ulylyǵyn qorǵasa, bul ózimshildiktiń kishigirim ólimi deýge saiar edi.
Ǵalam tek meni baqytty etýge, al basqalar meniń aldymda qurdai jorǵalaidy degen oi – saý adamnyń oiy emes. Bul álemde bizge eshkim eshteńe bereshek emes ekenin túsinýimiz kerek. Adam jer betine tek berý úshin, qyzmet kórsetý úshin keledi. Sondyqtan ómir súrýdiń eki túri bar: ne obyr jasýshasynyń jolyna turý nemese uly mahabbat jolyna túsip, mahabbat syilap, sezimmen ómir súrý.
Júrek ainasy
Adamnyń boiynda bir mezette qorqynysh pen mahabbat qatar ómir súre almaidy. Ózimshildik eselengen saiyn qorqynysh ta údei túsedi. Ol bir asýǵa shyqqanyn mise tutpai, sonda turaqtaýdy, máńgi taqtan túspeýdi oilai bastaidy. Adam ózimshildikti qorqynyshtan bosata almaidy. Biraq ózimshildikten qutylyp, erkin ómir súrýge shamasy jetedi.
Kóp adamdar óz sezimine berilip, degenine kóne ketkisi kelip turady. Muny ózimdi jaqsy kórgendikten dep túiedi. Tátti tamaqty kez kelgen ýaqytta jep, aýyzdy tyiýdy shart dep túsinbeidi. Artyq 40 keli qosyp alsa da, ózin jaqsy kórý degen osy dep biledi. Al, onyń táni osyndai ómirge razy ma eken? Ózińdi jaqsy kórý degen ózińe ziian tigizbeýdi bildiredi. Eger adam tánin Allanyń syiy, amanaty dep qabyldasa, oǵan nemquraily qaramas edi. Ol úshin denege saýlyq ákeletin kúntizbe jasańyz. Durys tamaqtaný, jattyǵý jasaý, tazalyqty saqtaý mańyzdy bola bastaidy.
Shyn mahabbattyń simvoly – júrek. Júrek – obyrdyń jebesi jetpegen birden bir múshe. Ol mahabbat uiasy. Adamnyń eń basty energetikalyq ortalyǵy. Mahabbatpen ómir súrsek – júrek ashylady. Adam álemmen bútindigin sezip, garmoniiada ómir súredi.
Adam osyndai sheksiz mahabbatty sezingende barlyq múshesi saýyǵyp, táni jazylady. Sarań, qyzǵanshaq, kórealmaityn, ózimshil adam jaǵymsyz áserimen tánniń biohimiialyq úderisterin keri baǵyttap jiberedi.
Tipti logikalyq turǵyda oilap qaraǵan adamǵa, bári túsinikti. Ár adam «búgin jáne qazir» ómir súrýi kerek. Árine, ózimshildik oǵan qarsy turady. Ol úshin bul ólimmen teń. Adamnyń ár sekýnd saiyn ózimshildik pen mahabbat arasynan tańdaý jasaýǵa múmkindigi bar.
Tańdaý jasańyz.
Aýdarǵan Shynar Ábildá
