– Men «búgingi qazaq ádebieti keshegi jáne búgingi bolyp ekige jiktelgen» degen sózben kelispeimin. Búgingi qazaq ádebietiniń maidanynda Táýelsizdikten keiin kelgen býyn ǵana nyq basyp tur. Men muny shyǵarmashylyqtaǵy belsendilik turǵysynan aityp otyrmyn. Al sen aitqan «dástúr» bar desek, ol ótkenniń elesi deńgeiinde ǵana ról oinap tur. Búgin aýyzǵa alynatyn úlken aqyndardyń deni sol ótip ketken dáýirdiń ókili retinde atalady. Olardyń jazǵandarynyń jańa býynǵa bergeni shamaly. Bergeni shamaly bolǵan soń, sen aitqandai olarmen ortadaǵy «qaqtyǵysqa» da oryn joq degen sóz. Kórinistegi qaqtyǵys, ol eskiniń ornyn jańa basý barysyndaǵy tabiǵi ózgeris ákelgen ýaqyttyq dúnie. Kóp ótpei onyń bári jelge ushqan tozańdai joq bolady. Aitalyq, poeziia maidanyna I. Jansúgirov jasaǵan biikti Q. Amanjolov keldi de jańartyp, óz biigin jasady, Q. Amanjolovtan keiin M. Maqataev keldi. Ol da poeziiany jańartty da, óz biigin jasady. Úsh aqyn da keńestik qazaq poeziiasynyń ókili bolǵanyna qaramastan, bir-birinen aiqyn paryqtalatyn ereksheligimen daralanady. I. Jansúgirovtyń óleńderinde aýyz ádebietiniń ereksheligi basym. Q. Amanjolovta jazba ádebiettiń qatań shekteýi kórinis beredi. Al M. Maqataevtyń poeziiasynda jazba ádebiettiń qyry men syry ashyla túsken. Úsh aqynnyń shyǵarmasyn ortaq bir ólshemge salýǵa kelmeidi. Úsheýiniń óleńin, tipti, salystyra da almaisyń. Sol ereksheligimen olar ótken ǵasyrdaǵy qazaq poeziiasynyń tarihy men dástúrin tulǵalap tur. Sonda dástúr degen ne? Dástúr degen ádebiettiń ózgeris barysyndaǵy jańarýynyń jinaqtalǵan kórinisi. Joǵarydaǵy úsh aqyn qazaq ádebietindegi úsh úlken jańarý kezeńiniń basty ókilderi. M. Maqataev dáýirinde qazaq ádebieti kemeldendi deitin sebebimiz, sol tusta M. Maqataevtan ózge J. Nájimedenov, Q. Myrza Áli siiaqty aqyndar keldi. Olar qazaq poeziiasynyń jańa tynysyn ashty. Biraq, bul aqyndardyń bári bir sheńberdiń ishinde – keńestik qoǵamnyń aiasynda óleń jazdy. Olar ártúrli óleń stiliniń iesi, óz aldyna jańa tynys, jańa bet ashqan aqyndar bolǵanymen, dáýir-zaman turǵysynan bir kezeńniń ókili sanalady. Endi bir turǵydan aitqanda, olar sheńberdiń ishinde óz aldaryna bir-bir biigi bar aqyndar, al sheńberdiń syrtynan qaraǵanda bir kezeńniń aqyndary sanalady. Bul, ásirese, olardyń dúnietanymy men óleń týraly estetikalyq túsiniginde kórinis beredi. Táýelsizdikten keiin kóp dúnie ózgerip ketti. Endi keńestik dúnietanymmen, sodan týyndaǵan estetikalyq talǵammen ómir súrýdiń múmkin emes ekeni belgili. Muny, ásirese, óleńdi ótkendegi aqyndardy jattap alyp, solarǵa eliktep jazatyn «aqynsymaqtar» emes, júrekpen, óz túisigimen jazatyn aqyndar shynaiy sezinedi.
– Jalpy, óleń degen ne ózi, sezimdi seldetý me? Joq, álde, qolǵa qalam alyp, áýeden aǵyp kelgen sózderdi hatqa túsirý me?
– Óleń degen, meniń túsinigimde, oi men sezimniń úndestigi. Endi bir maǵynadan aitqanda, jan dúnień, rýhyń arqyly sózge ómir syilaý, sózdiń tirilýi. Aqyldyq tanymyńnyń tutqynynan bosaý. Óleń degen – óner.
– Siz óleńdi qalai jazasyz? Shabytty shaqtardy kútesiz be?
– Men óleńdi túie botalaǵandai az jazamyn. Ár ret óleń jazarda kókiregimde jinalyp qalǵan dúniede áldebir ózgerister oryn alatyndai qaqtyǵys bolyp, jańa bir dúnieler paida bola bastaǵandai seziledi. Degbirsizdik bastalady. Sol kezde qolyma qalam alamyn da, jazamyn. Menińshe, shabyt degen jan dúnieńniń bulttaýy. Onsyz óleń jaza almaisyń.
– Sizdiń óleńderińizde ulttyq iis joq dep aityp júr. Buǵan ne aitar edińiz?
– «Ulttyq iis» degen ne ózi? «Bir kezde aiǵa qarap ulyǵan bóri edim, qanǵa bókken dalanyń uly edim, Orhon meniń mekenim, jýsannyń iisin sezemin....» dep jazý nemese ulttyq salt-dástúrdi, tarihty, tanym-túsinikti, t.b. uiqasqa túsirip taqpaqtaý ma?
Eger joǵarydaǵyny ádebiettegi, poeziiadaǵy ulttyq erekshelik dep túsinsek, onda qatty qatelesemiz. Joǵarydaǵydai taqpaqtaý tek «menniń» saiasi pozitsiiasy ǵana. Ol – saiasat, poeziia emes. «Ult» degen ataý saiasattan shyqty. Sol salada kóp qoldanylǵannan keiin, bizde bárin sonyń ólshemine, túsinigine salyp oilaý etek alyp tur. Aitalyq, «qazaq ulty» degen ataýdyń paida bolýyna eki ǵasyrdan artyq bolǵan joq. Joǵarydaǵy taqpaqtardy óleń dep túsinsek, ol qazaq ult degen ataý paida bolǵannan bergi kezeńniń aiqai saiasatymen úndesetin shyǵar. Biraq, jalpy qazaqtyń kelip shyǵýyn, ásirese, onyń mádenietin tolyq kórsete almaidy. «Qazaq ulty» degen ataýǵa deiin biz uzaq tarihty bastan keship, mádeniet jarattyq. Bizdiń rýhani kelip shyǵýymyz joǵarydaǵy taqpaqtap jylap-eńiregen kezeńniń bolmysynan áldeqaida kúrdeli. Bizdiń jan dúniemiz basqalarǵa uqsamaityn kóshpendi órkenietten týyndap, Ortalyq Aziianyń geografiialyq ornalasýyna sai túrki, parsy, arab, úndi mádeniet-filosofiiasymen tamyrlasqan. Bul kúrdelilik jan dúnieniń parasat-paiymyn tulǵalaidy. Al ondai kúrdeli parasat-paiymnyń iesi bolǵan halyqtyń rýhyn tek qana jylap-eńiregen etip kórsetý – berisi aqynsymaqtardyń kóp dúnieden habary joq balalyǵy, arysy ulttyq poeziianyń qadirin túsirý bolar edi.
Óleń bir qaraǵanda jai sózben órilgen mátin bolǵanymen, ol seniń jeke tulǵa retinde kim ekenińdi jáne qandai mádeniettiń qainar-kózinen, tarihtan týyndaǵanyńdy kórsetip turatyn óner týyndysy. Sondyqtan, óleńnen «iis» iiskegende abai bolǵan jón. Bile bilseń, túbin túsinip almai jatyp kesim jasaý uiatqa uryndyrady. Meniń poeziiam týraly sóz bolyp qalǵan eken, aitaiyn. «Saiabaq» poemamda men sózdi Abaidan bastadym. Shyǵarma Abaidyń «Segizaiaq» óleńindegi «jartasqa bardym, kúnde aiqai saldym...» degen tarmaǵyn ary jalǵaýmen bastalady. Poema Abaidyń tolǵanysynyń jańa zamandaǵy kórinisi siiaqty. Abai qazaqtyń sanasyna búgin jalpylyqqa ainalǵan osy zamanǵy uǵymdy kirgizgen birinshi adam. Al osy zamanǵy adamnyń sanasynda ýaqyttyń ózgeshe máni bar. Poema osy túiin negizinde ýaqytty ózek etedi. Men filosofiialyq ýaqyttyń qozǵalys ishindegi turaqtylyǵy syndy qarama-qarsylyqtyń birligin túiin retinde qarastyrdym. Poemada mynadai joldar bar:
Túnniń tolqyny jartasty, qumdy jaǵany uryp
Aq kóbik ýaqyt shatynap synǵan, shashyrap.
Ótken men búgin – tolqyn, tolqidy shaiqalyp
Jaǵada jatyr ulýdyń qabyǵy aǵarǵan.
Keleshek ýaqyt – qum qairańda joǵalǵan,
Izdi jutqan,
Nar tolqyn túnekten-túnekke shapshyǵan.
Ózinde jutqan jaǵada –
Qum qairańǵa shanshylǵan...
Ortalyq Aziianyń geografiialyq ornalasýyna sai biz Shyǵys pen Batysqa teńdei qaraǵyshtaǵan halyqpyz nemese ótkelmiz. Biz Shyǵys pen Batysty birdei qabyldap, sińire alatyn sananyń iesimiz. Mádenietimiz ben bolmysymyzdyń basty ereksheligi de osynda. Joǵarydaǵy teńizdiń tolqyny men jaǵanyń máńgilik jaǵalasy bizdiń rýhani dúniemizdiń aýanyn ańǵartady. Al poemada tóbe kórsetken Qorqyt pen Asanqaiǵy bizdiń eki kelbetimiz siiaqty.... Ásilinde, shyǵarma osyndai mádeniettiń ózeginde jatqan máiekti dúnielerge taban tireýi tiis. Jalpy, shyǵarmashylyq degen kúrdeli barys. Muny áste esten shyǵarmaý kerek. Sondyqtan óleńge atústi baǵa berýge bolmaidy.
– Jalpy, ádebiettiń eń birinshi mindeti kórkemdik pe, álde shyndyq pa?
– Ónerde kórkemdik pen shyndyqtyń ara jigin anyq ajyratý qiyn sharýa. Sebebi, óner iesiniń jan dúniesinde bular bite qainasyp jatqan tutas dúnie (eger shyǵarmashylyq adam aqylyn alǵa salyp, ónerdi múddege jyqbasa). Al olar ajyrady degen sóz – týyndy qýaty men quny turǵysynan álsiredi degen sóz. Joǵarydaǵy ekeýi almas qylyshtyń eki beti siiaqty, ekeýi de oryp túser júz úshin ómir súredi. Olardy úndestiretin aqynnyń estetikalyq talǵamy.
– Synshy retinde aityńyzshy, dál osy kezdegi qazaq poeziiasy qalai bolý kerek dep oilaisyz?
– Qazirgi qazaq poeziiasynda alǵadailyq pen qarabaiyrlyq qatar ómir súrip jatyr. Men búgingi qazaq poeziiasy alǵadailyqty alǵa salyp, qarabaiyrlyqtan bas tarta bilýi tiis der edim. Alǵadailar ótken dáýirdiń talǵamymen ómir súrýdiń qajetsiz ekenin bilip, baiaý bolsa da ózderine tiisti jańa keńistikke qarai bara jatyr. Men olardan úlken úmit kútemin. Al qarabaiyrlar aýyz ádebietin betke alýda. Olardan birdeńe shyǵady dep oilamaimyn. Olar myqtaǵanda ádebi ortanyń sanyn ǵana toltyrady. Odan aryǵa bara almaidy.
– Qazirgi jas aqyndar poeziiasyndaǵy basty kemshilik nede?
– Ádebietke endi kelip, oń-solyn jańadan tanyp jatqan jastardan óz basym kemshilik izdemes edim. Olardy erkine qoia berý kerek. Aǵa býyn olardy ózine qarsy qoimaýy, óziniń turǵysymen baǵalamaýy tiis. Jastar da aǵa býynnan artyq dúnie kútpegeni jón. Jastardyń mindeti – ótkenniń elesinen tezirek qutylyp, ózine tán óleń tilin tabýǵa jumys isteý. Búgingi jastarda sol talpynys bar. Biraq, olardyń tezirek aiaqtanyp, óz joldaryn taýyp ketýine jaǵdai jar bermei jatyr. Ótkenmen ómir súretin ádebi orta olarǵa talapqa sai nár bere almai tur. Jas aqyndardyń jazǵanynan ekiudailyq baiqalatynynyń sebebi osy. Ekiudailyq degen daǵdarys degen sóz. Onda uzaq qalýǵa bolmaidy. Tezirek bir baǵytty ustanýyń kerek. Shyǵarmashylyq degen uzaq qordalanýdy talap etetin barys. Qordalaný úshin nysana anyq bolý tiis. Ár shóptiń basyn bir shalsań, jumysyńda nátije bolmaidy.
Keńes qoǵamy bolady eken, onda erkindiktiń bolýy múmkin emes. Biraq, sondai qoǵamda da jaqsy dúnie jazǵan aqyndar boldy. Aitalyq, Shyǵys Eýropa elderiniń aqyndary keńes aqyndarynan basqasha jazdy. Olar basynda bostandyǵy joq rýhani quldyqtaǵy adamnyń bolmysyn asha bildi. Bizdiń poeziiada ondai erekshelik basymdyq alǵan joq. Munyń sebebin men ulttyq kóńil-kúidiń aýanynan dep bilemin. Bizdiń qoǵamdyq jaǵdaiymyz Shyǵys Eýropa halyqtarynyń jaǵdaiyna uqsas bodandyqqa jaqyn tursa da, ol týraly tanym-túsinik basqashalaý boldy. Bizdegi túsinik sol tustaǵy orys aqyndarynyń kóńil-kúii, tanym-túsinigine jaqyn keledi. Orystar «keńes mádenietin jasaýshy, ozyq ultpyz» degen túsinikpen ómir súrdi. Olardyń ádebietinde, poeziiasynda bárine tóbeden qaraityn osy tanym ústemdik qurdy. Bizdiń poeziia sodan shabyt alyp, sol turǵyny saqtady.
– Qazaq ádebetiniń syny syn kótere me?
– Ádebiet syny ótkendi saraptap, búginge taldaý jasap, bolashaqqa kóz tastap otyrýǵa tiis. Búgingi qazaq ádebietinde ondai syn bar dep oilamaimyn. Biz ótkendi saraptaýdyń ornyna oǵan shań jýytpaýǵa tyrysamyz. Búgindi sonyń aýanyna jyqqymyz keledi. Al erteń týraly múlde aitpaimyz. Sebebi, búgindi bilmegendikten, erteń týraly aita almaimyz. Bul toqyraýdyń belgisi. Keńes ádebietiniń synynyń jalǵan, myljyń tusyn bir shetke ysyryp tastap, jaqsy jaqtaryn qabyldaýǵa bolar edi. Ony Batys ádebietiniń túsinikterimen ushtastyra bilsek, utpasaq, utylmaimyz. Aitalyq, Batystyń markstik baǵyttaǵy ádebiet synynyń kózqarastarynda ómirsheń tustar bar. Sony nege keńes ádebiet synynyń olqylyǵynyń ornyn tolyqtyrý negizinde paidalanbasqa. Jalpy, qýatty ádebi syn bolý úshin ashyq alań bolýy tiis. Ashyq alańdy jasaityn ulttyń oianýy. Oianǵan ult zamannyń talabyn yryqsyz emes, yryqtylyqpen qabyldaidy, ózgeriske ózi barady jáne oǵan daiyn bolady. Bizge sol jetispeidi.
– Qazaq keńes ádebietine tolyqtai baǵa berildi dep oilaisyz ba, biz tek olardy maqtaýdan aspai júrgen siiaqtymyz...
– Qazaq keńes ádebietine baǵany ádebiet tarihy beredi. Biraq, bir aita ketetin jaǵdai, ideologiialyq qoǵamnyń týyndysy retinde keńes ádebieti teoriialyq turǵydan áldeqashan ornyna qoiylǵan. Keńes qoǵamy oǵan «sotsialistik realizm» dep at qoidy, basqalar «saiasattyń sheńberi ishindegi ádebiet» dep atady. Buny da baǵa retinde qabyldaýǵa bolady. Jekelegen shyǵarmalar týraly áli de jetkizip aita almai jatqan tusymyz bolýy múmkin, biraq, olar kóp dúnieni ózgerte almaidy dep oilaimyn. Sebebi, úlken aýany belgili ǵoi.
– Armandap kórelikshi, Keńes kezinde ádebi erkindik bolsa, qazaq ádebieti nelerdi qamtyp, neni jazar edi?
– Keńes qoǵamy bolady eken, onda erkindiktiń bolýy múmkin emes. Biraq, sondai qoǵamda da jaqsy dúnie jazǵan aqyndar boldy. Aitalyq, Shyǵys Eýropa elderiniń aqyndary keńes aqyndarynan basqasha jazdy. Olar basynda bostandyǵy joq rýhani quldyqtaǵy adamnyń bolmysyn asha bildi. Bizdiń poeziiada ondai erekshelik basymdyq alǵan joq. Munyń sebebin men ulttyq kóńil-kúidiń aýanynan dep bilemin. Bizdiń qoǵamdyq jaǵdaiymyz Shyǵys Eýropa halyqtarynyń jaǵdaiyna uqsas bodandyqqa jaqyn tursa da, ol týraly tanym-túsinik basqashalaý boldy. Bizdegi túsinik sol tustaǵy orys aqyndarynyń kóńil-kúii, tanym-túsinigine jaqyn keledi. Orystar «keńes mádenietin jasaýshy, ozyq ultpyz» degen túsinikpen ómir súrdi. Olardyń ádebietinde, poeziiasynda bárine tóbeden qaraityn osy tanym ústemdik qurdy. Bizdiń poeziia sodan shabyt alyp, sol turǵyny saqtady. Ult retinde qaqpailanyp jatqanymyzdy, tilimizdiń, dilimizdiń quldyrap bara jatqanyn bilip, kóńilimizge qaiaý túsip tursa da, álgi tanymnan bas tartyp, basqa turǵyny ustana alǵamyz joq. Bizdiń shyǵarmamyz men bolmysymyzdyń arasynda jik turdy. Shyǵys Eýropa elderiniń aqyndary álgi qoǵamdyq kóńil-kúidi jeke tulǵanyń bolmysyna sińire otyryp jazdy. Olar bólshektengen joq. Sodan da jazǵandary shynaiy shyqty. Ondai áýende saiasattyń salqyny az, erkindik, ásirese qiial erkindigi basym boldy. Eger armandasaq, ótken kún qaita kelse, qazaq poeziiasynda osyndai óleńder jazylýy múmkin.
– Bizdiń Ádebi orta únsiz otyrǵanymen, sizdiń óleńderińizdiń Qytai men Eýropa basylymdarynda jaryq kórýi, baǵalanýy qazaq ádebieti úshin úlken jetistik. Muny qazq ádebietiniń álemdik ádebiet shyńyn baǵyndyrýǵa jasaǵan alǵashqy qadamy dep esepteýimizge bolady. Olardyń sizdiń poeziiańyzdy unatýynyń sebebi nede?
– Batystyqtardyń meniń poeziiamdy qabyldaýynyń birneshe sebebi bar dep oilaimyn. Birinshiden, Batys ádebietinde dástúrlik ádebiet jáne modernistik ádebiet degen uǵym bar. Meniń óleńderim modernistik mátinge jatady. Batystyqtar odan búgingi jáne keshegi meniń (sondai-aq, men jasap jatqan aýmaqtaǵy adamdardyń) rýhani beinemdi, estetikalyq bolmysymdy jatsynbai oqi alady. Ekinshiden, meniń óleńderim modernizmnen postmodernizmge sátti ótken shyǵarmalardyń sanatyna jatady. Ony oqyǵan adam, ásirese, postmodernistik talǵamnyń ileýine erik bergen búgingi batystyqtar ózderi umyt qaldyrǵan áldebir dúnielerdiń jańa múmkindigin kórgen siiaqtanady. Úshinshiden, batystyqtar qazaq ádebietin dástúrlik jáne keńestik ádebiet dep túsinedi. Al meniń óleńderim olar úshin kútpegen nárse. Bul da olardy oilandyrady. Osyndai sebepter bar bolýy múmkin.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Yqylas ShALǴYNBAI.
