31 mamyr asharshylyq pen saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni. Qyzyl imperiianyń qolymen jasalǵan 1931-33 jyldaǵy asharshylyq qazaqtyń basyna túsken nebir zulmattan asyp tústi. Osynaý topalańnyń kózi tiri kýágerleri baiandaityn «Qyzyldar qyrǵyny» kitabyndaǵy jantúrshigerlik tragediialardy jariialaýdy jón dep sheshtik. Sebebi, muny umytýǵa bolmaidy.
KÓZIM KÓRGEN SUMDYQTAR...
1932-33 jylǵy qysta ashyqqan adamdar qalaǵa syimai ketti. Bulardyń kóbi Sarysý, Talas aýdanynan kelgen.
Qalaǵa jaqyn jerde, Talas ózeniniń oń jaq betinde Sverdlov atyndaǵy qazaq kolhozy, onymen aralasyp jatqan «Krasnaia zaria» degen orys kolhozy bar-tyn. Meni sol jaqtarǵa ýákil etip jiberedi.
Men barǵanda orys kolhozyndaǵy adamdar úi-jailaryn tastap ketip qalypty. Qazaq kolhozyndaǵy halyqta azyq joq. Aldy ashtan óle bastaǵan. Sol kezde ashyqqan halyq túnde qoraǵa kirip, maldyń san etin kesip áketip júrdi.
Sol qysta kózimmen kórgen jantúrshigerlik birneshe ýaqiǵalardy aityp bereiin.
...Bir kúni Sverdlov kolhozyna qaladan úsh adam keldi. Bireýi meni ońasha shaqyryp alyp Almatydan kelgenin, familiiasy Petrov ekenin aityp tanysty. Ulty iakýt eken. Ol menen: «osy aýylda bireý kisi soiyp jepti ǵoi, bilesiń be?», – dedi. Men bilmeitinimdi aittym, shynynda da ondaidy estigen joq edim. Sonsoń ol: «Qazir bir jerdi tintip kóremiz, soiylǵan adamnyń qalǵan eti sol jerde bolý kerek. Káne, solai baraiyq», – dedi. Ol kezge deiin ólgen kisini kórgen joq edim, sony aityp, barmasam qaitedi dedim. Petrov kúlip: «Qashanǵy kórmei júresiń», – dedi de meni qoltyqtai jóneldi.
Aýylsovet, kolhoz bastyǵy, brigadirler bar bir úidiń aldyna bardyq Petrov bir-eki jigitke úi aldyndaǵy kúresindi kórsetip «osy jerdi qazyńdar» dedi. Sol jerden jaman tonǵa oraǵan adam súiegi shyǵa keldi, denesi múshelengen, basy denesiniń ústine salynǵan, aýzy yrsiyp, tisteri aqsiyp tur. Erniniń ústinde seldirleý murty, ieginde shoqsha saqaly bar, jasy qyryq-elý shamasynda. Petrov múshelengen deneni túgendep, júregi men taǵy birdeńelerinen basqasy túgel ekenin aityp, akt jasady.
Oqiǵa bylai bolypty. Merkede Baiandy degen bolys bolǵan. Sonyń jalǵyz balasy ashyqqan soń erterekte osy aýylǵa uzatylǵan apasyn izdep kelse, ol apasy úi-ishimen ashtyqtan qańǵyp ketken eken. Sonsoń apasynyń kórshisi bir áieldiń úiine qonady...Kelesi kúni ekinshi kórshi áiel taýyǵyn izdep júrip, álgi áieldiń qorasynyń tesiginen qarasa, úi iesi áieldiń adam soiyp jatqanyn kórip, oibailap qasha jóneledi. Aýyl adamdary bul isti eshkim bilmesin dep jasyrsa kerek...
...Egis jumysy bastalǵan kóktem kezi. Bir kúni kolhozǵa obkom hatshysy Voskanov degen keledi. Jer batpaq bolǵandyqtan, faeton arbamen kelipti. Sonda aryq tazalap jatqan adamdarǵa qarap, ózi alma jep turyp: «ózderi ash pa, qalai?» deitin kórinedi.
Bir kúni egis basynan kele jatqanda aýylsovet tóraǵasy kezdesti. «Anaý shetki aýylda taǵy bireý adam etin jedi degen habar estip, soǵan bara jatyrmyn. Birge baryp anyǵyn bilip qaitalyq», – dedi.
Shetkerirektegi úilerdiń kóbi qarań qalǵan, tiri jan, ne mal joq, tipti itter de qańǵyp ketken. Shetkerirek bir úige baryp attan tústik. Úi ishi moladai yzǵarly eken. Úidiń oń jaq janyna taman kórpe siiaqtanǵan birdeńege oranyp, jasy otyzdar shamasyndaǵy bir jigit jalǵyz jatyr. Saqaly ósken, kózi shúńireigen. Álsirep áreń jaýap berdi.
Aýylsovet álgi jigitten: «biz bir habar estip kelip otyrmyz, senderdi adam soidy deidi, ras pa?» degende, ana jigit azar da bezer boldy. Aýylsovet: «Ái, pálenshe!», – dep jigittiń atyn atady. – Ózińniń jatqan túriń mynaý, qudaidan jasyrmaǵandy adamnan jasyryp qaitesiń, shynyńdy ait. «Toqtyq ne degizbeidi, ashtyq ne jegizbeidi?», bul ashtyq jalǵyz seniń ǵana basyńda emes, eldiń bárine kelgen apat qoi» degende ǵana ana jigit biraz kúmiljip baryp: «Sondai bir is boldy, otaǵasy, qaiteiin, amalym qalmady», – dedi jylamsyrap.
Bolǵan ýaqiǵany jigit demige sóilep aityp berdi. Bul jigittiń ertede basqa jaqqa uzatylǵan apasy ashtyqtan qańǵyp tórkinine keledi. Tórkin degende, basqalary ólip, osy inisi qalady. Birte-birte úidegi azyq taýsylady. Jerlik eshteńe qalmaidy. Sóitip otyrǵandarynda qaladan bir baýkespe ury aǵaiyndary kelip qonady. Jeitin dáneńe joq bári de ash jatady. Erteńgisin apasy aýyl janyndaǵy «Krasnaia zaria» kolhozynyń kartop ekken ornynda qalǵan qutqan túinek bolsa terip keleiin dep jinalyp jatqanda inisi: «Apa, nede bolsa jeitin birdeńe taýyp qait, áitpese ózińdi soiyp jeimiz», – deidi.
Osy kúni demograftar sonda qansha adam qyrylǵanynyń sanyna jete almai júr ǵoi, jetý qiyn da. «Aqtaban shubyryndy» deimiz. «Hirosima, Nagasaki» deimiz, bul ekeýi de jaýgershiliktiń zardaby ǵoi.
Al myna qyrǵynda adamdar kómýsiz qaldy. Tek Qazaqstanda ǵana emes, asharshylyq Ýkraina, Edil, Kýban jaqtarynda da boldy, biraq olar tap bizdegidei shekten asqan joq.
Halyq osyndai kúizelip ashtan qyrylyp jatqanda, Stalin munyń bárine búlk etpei, «sotsializm qurýdyń shyǵyndary» dedi-aý bir sózinde.
Ǵalym AHMEDOV
(jalǵasy bar)
Smaǵul SÁDÝAQASOV, Alash qairatkeri:
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
