Orta Aziiada orys tiline resmi statýs bergen eki el bar. Biri – Qazaqstan, endi biri – Qyrǵyzstan. Ótkende «aiyr qalpaqty aǵaiyndar orys tilin resmi statýstan aiyrmaq» degen aqparat taraǵan. Osy ras pa ózi? «Qala men Dalaǵa» suhbat bergen belgili qyrǵyz filology, qoǵam belsendisi Daniiar Sadykov «biliktiń buǵan batyly barmaidy» deidi.
– «Qyrǵyz aǵaiyndar orys tiliniń resmi statýsyn joiyp, qyrǵyz tilin damytýǵa basymdyq bermek» degen jańalyqty estip qýanyp qaldyq. Bizdiń qolymyzdan kelmegendi sizder istep, erlik tanyttyńyzdar...
– Siz bizdiń bilik orys tilinen bas tartady dep oilaisyz ba? Joǵa...Mundaiǵa ólse de barmaidy. Qorqady. Onyń ústine KSRO-nyń jańarǵan úlgisine qosylǵaly jatyrmyz. Eýraziialyq odaqty aitamyn. Atambaev aqymaq emes qoi...
Iá,bir joly «qyrǵyz tilin bilmeý kórgensizdik, nadandyq» dedi. Aitty da qoidy. Orys tiline resmi statýs berip qoidyq. Jáne budan jýyr ýaqytta qutyla almaimyz. Kem degende 2020 jylǵa deiin. Ata zańǵa ózgeris engizýge osy ýaqytqa tyiym salynǵan.
Sizderde qalai bilmedim, biraq bizdegi resmi kezdesýler, konferentsiialar basqa da qyrýar is-sharalar basynan aiaǵyna deiin oryssha ótedi. «Bótenderdiń» ortasynda otyrasyń. Amal joq...Balyq basynan shiridi emes pe?!
– Sizderde de shalaqyrǵyz degen túsinik bar ma?
– Sol shalaqyrǵyzdar ǵoi, álgindei aqpar shyqqannan keiin orys tilin jata kep qorǵaǵan. Orys tili – olardyń nany.
Bilseńiz, bizde qyrǵyzsha qujat toltyrmaidy. Múldem. Shynymdy aityp otyrmyn. «Ái, nege qyrǵyzsha toltyrmadyń» deseń, álgi resmi statýsqa siltei salady. Joq, siltei salady degenim durys emes, soǵan arqalanyp alǵan. «Zań bar. Al sen aýzyńdy jap» deidi.
Men qoryqpaimyn. Talap etip, tabandap turyp alamyn. Qabaǵyn túiip, aýzy jybyrlap, tyrysyp qurysyp qalady. Nege? Anyǵy, táýelsizdik alsaq ta «sábettik» ideologiia áli ólmegen. Ótkenmen ómir súretinder kóp.
Sizderde qalai ekenin bilmedim, biraq bizdegi resmi kezdesýler, konferentsiialar basqa da qyrýar is-sharalar basynan aiaǵyna deiin oryssha ótedi. «Bótenderdiń» ortasynda otyrasyń. Amal joq...Balyq basynan shiridi emes pe?!
Ulttyq máselelerge kelgende shydamsyz adammyn. Orys tiline resmi statýstyń qajeti joq deimin. Apyraý, qashanǵy aýzymyzdy býady? Áli qansha kútemiz? 20 álde 30 jyl ma? Belgisiz.
– Bilikte jalpy qoǵamdyq ortada qyrǵyz tiliniń joǵyn joqtap júrgen yqpaldy azamattar bar ma?
– Bar. «Asaba» partiiasynyń tóraǵasy Samoorbek Dyikanov, oppozitsiialyq depýtat Ravshan Jeenbekovti atap aitamyn. Alǵashqysy «joǵary oqý oryndarynda orys tilinde bilim alý aqymaqtyq» dedi. Sońǵysy orys tilin qoldanystan múldem alyp tastaýdy usyndy. Biraq, biz áli de azbyz.
Qyrǵyzdyń bótenniń dúniesin, ózge ulttyń qundylyǵyn tez qabyldap alatyn qasieti bar. Sonysy unamaidy. Shyny kerek, KSRO-nyń qulaǵany jaqsy boldy. Áitpese tildi qoiyp, tegimizden aiyrylyp qalar ma edik. Qazirgi chýkcha, hanty mansi, iakýttar qusaqty – Maria Petrovna, Ivan Ivanovich bolyp júrýimiz ǵajap emes edi.
– Mysalǵa, bizde «qazaq tilin úirenýge ne kedergi?» degen saýalǵa árkim ártúrli jaýap beredi. Biraq, kópshiliginiń pikiri jaǵdai jasalmaǵan degenge saiady. Shyny kerek, soǵan senbeisiń. Qalai oilaisyz, til úirenýge naqty qandai jaǵdai kerek?
– Bizde de sóz kóp. «Qyrǵyzsha nege úirenbeisiń?» deseń, jyrlap ketedi. Sebebin sanap bolmaisyń. Ondai talai adamnyń bet-perdesin sypyrǵanmyn. «Qyrǵyz tilin úirengim kelmeidi dep týra aitpaisyń ba? Filosofiia soǵýdyń qajeti qansha?» deimin. Mine, sondai kezderi kimniń shovinist ekeni belgili bolady. Ondailar óziniń qyrǵyz tilin úirengisi kelmeitinin san túrli sebeppen aqtap baǵady.
Bir parasy mynadai: ustazdar nashar, ádistemesi jetilmegen, til úirenýge jaǵdai jasalmaǵan, til komissiiasy durys jumys istemeidi.
Al endi mynaǵan qarańyz: biyl memlekettik tildi damytýǵa biýdjetten 243 million som bólindi. Endeshe álgilerdiń til úirenýge jaǵdai jasalmai otyr degeni ótirik sóz.
Sosyn bylai deidi: «Daniiar Sadyqov aldymen meditsina týraly kitaptardy qyrǵyzshaǵa aýdaryp alyńyz». Túsingenim, olar orysqa, orys álemine qatysy joq dúnielerdiń kópshiligine jaqtyrmai qaraidy. Ásirese, bul qyrǵyz ultyna, qyrǵyz murasyna qatysty bolsa.
Orys halqynda mynadai kózqaras bar. Bárin biz jasadyq deidi. Biz bolmasaq meditsinalyq terminderdi qyrǵyzdar túsine almas edi deidi. Byljyraidy.
Sosyn «orys tiliniń arqasynda adam boldyq. Ony umytsaq erteń orta ǵasyrlarǵa qaita oralamyz» deitinder bar. Qyrǵyzdyń beldi ǵalymy Kýlýbek Bokonbaev osylai depti. Ishtei aljyǵan shyǵar dep oiladym. Bul quldyq psihologiianyń kórinisi emes pe? Solai ǵoi.
– Shynymdy aitsam bul aqparattyń qaidan shyqqanyn bilmeimin. Ǵalymdar aitty deidi. Bastamasy durys. Biraq, qyrǵyzstandyq qoǵamdaǵy keibir arandatýshy toptar muny óz múddesine paidalanyp ketýi ǵajap emes. Olar erteńgi kúni bizdiń quqymyzdy taptaýda dep shý shyǵarady. Kór de turyńyz. Nege? Aittym ǵoi, elimizdegi etnikalyq orystar men ózge de ult ókilderi áli kúnge ótkenmen ómir súredi.
Byltyr bizdiń eldiń asyn iship, jerin basyp júrgen Sergii Radonejskii atyndaǵy adam quqyǵyn qorǵaý uiymynyń tóraǵasy Igor Trofimov pen onyń jaqtastary miting uiymdastyrdy. Bilikten orys tilin damytýǵa 243 million som bólýdi talap etti. Suraǵan joq, talap etti. Qyrǵyz tilin damytýǵa dál osynshama qarjy bóletinin estip qoiǵan ǵoi. Orysqa tán minezben orys tilin taryltyp jatqan «TsRÝ» jáne AQSh-tyń memlekettik departamenti dep aiyptady. Kórdińiz be? Bular bárin baǵyp otyr. Ondailarǵa ot kerek.
Sosyn «orys tiliniń arqasynda adam boldyq. Ony umytsaq erteń orta ǵasyrlarǵa qaita oralamyz» deitinder bar. Qyrǵyzdyń beldi ǵalymy Kýlýbek Bokonbaev osylai depti. Ishtei aljyǵan shyǵar dep oiladym. Bul quldyq psihologiianyń kórinisi emes pe? Solai ǵoi.
Bilseńiz KSRO kezinde Bishkektegi (ol kezde Frýnze bolatyn) 64 mekteptiń arasynda tek 1 ǵana mektep (!) qyrǵyzsha oqytty. Al partiialyq jiyn-sharlarda eger zalda bir orys otyrsa, jiyn oryssha júrgizilsin degen buiryq bolǵan. Qazir de osy psihologiia. Ortada jalǵyz orys otyrsa on qyrǵyz sonyń tilinde sairap ketedi.
Til de tiri aǵza. Orystandyrý saiasaty qyrǵyz tilin ólim aldyna ákeldi. Aittym ǵoi, az bolǵanda qazirgi iakýttar men chýkchalardyń kúiin kesher me edik. Dál qazir orys tili men qyrǵyz tilin qatar damytý múmkin emes. Sebebi, aldyńǵysy keiingisin belden basyp jatyr. Orys tili ólmeidi. Ol qalyptasqan til. Ony damytýǵa, keńitýge tiisti týǵan otany bar. Al qyrǵyz tili qaitpek?
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken, Dýman BYQAI.
«Qala men Dala» anyqtamasy:
Daniiar Sadykov. Qyrǵyzdyń aty ańyzǵa ainalǵan qairatkeri, Qyrǵyz avtonomiialyq respýblikasyn qurý úshin kúresken, «Alash Orda» partiiasynyń Bishkek filialyn basqarǵan, 1938 jyly «kontrrevoliýtsioner» retinde aiyptalyp atý jazasyna kesilgen Abdykerim Sydykovtyń nemeresi.
