(«The Washington Post», АҚШ)
«Iadrolyq qarý jasaimyz» degen Iran biligimen bir kelisimge kelgen Batys taǵy alańdaýly. Resei Tegeranǵa jańa zenittik-raketalardy satatynyn aitty.
2010 jyly Resei búitpegen bolatyn. Batystyń aldynda uiat bolatynyn, Tegeranǵa salynǵan sanktsiialardy qoldaitynyn aityp, atalǵan áskeri keshenderdi saýdalaýdan bas tartqan. Bul joly ne boldy?
AQSh úshin Reseidiń Iranǵa S-300 raketalaryn tasymaldaýy Vashington men Máskeýdiń arasyndaǵy araqatynastyń salqyndap ketkeniniń aiǵaǵy.
Izrail úshin Resei áreketi arandatý ári bul eldiń qaýipsizdigine qater tóndiretin qadam. Nege? Bilesiz be? Óitkeni bul raketalar Irannyń iadrolyq qarý jasaityn ortalyqtaryna soqqy berýge (eger Tegerannyń bul áreketi áshkere bolǵan jaǵdaida) kedergi keltiredi.
«Budan birneshe jyl buryn bir diplomat maǵan: «Amerikashyl Iran biz úshin iadrolyq Irannan áldeqaida qaýipti» degen bolatyn», – deidi Taiaý Shyǵys boiynsha orys sarapshysy Georgii Mirskii.
Aitýynsha, AQSh Tegeranmen aradaǵy bailanysty jaqsartýǵa áreket etip jatqan tustaǵy qazirgi Kremldiń birden-bir filosofiiasy osy.
«Batyspen jaqyndasqan Iran sózsiz Reseidiń pozitsiiasyn álsirete túsedi, – dedi Mirskii. – Sondyqtan iadrolyq kelisimshartqa tolyq qol qoiylmai tura biz eskertpelik soqqy jasaýymyz kerek. Iranǵa senimdi seriktes ekenimizdi jáne aýyr shaqtarda arqa súieitin birden bir derjava ekenimizdi dáleldeýimiz qajet».
Iranmen aradaǵy iadrolyq kelisimge qol qoiylar bolsa, parsy naryǵyna kóz tigip otyrǵan investorlar aqshanyń astynda qalady. Dúniejúzilik bank jáne Halyqaralyq valiýta qorynyń dereginshe, sanktsiianyń salmaǵyn sezinip otyrsa da Iran ekonomikasy álemdegi eń iri 20 ekonomikanyń sapynda. Ol túrik ekonomikasynan sál ǵana qalyp tur, al Aýstraliia ekonomikasynan alda.
Sanktsiialar alynatyn kelisimge qol qoiylsa, Irandaǵy munai-himiialyq jáne tutynýshylyq naryqqa kirgisi keletinderdiń arasynda talas kúsheiedi.
Resei neden qorqady?
Iran ekonomikasynyń aiaǵynan turýy Reseige tiimsiz. Bul ásirese munai óńdeý jáne satý salasyna qatysty. Iran munaiy álemdik naryqqa shyqsa, «qara altynnyń» eksporttyq quny arzandary anyq. Al Resei munaidyń arqasynda kún kórip otyrǵan el. Eger Iran pen Resei tabiǵi gaz qorynan álemdik kóshbasshy ekenin eskersek, Eýropa naryǵy úshin talasta olar básekeleske ainalýy múmkin. Buǵan Batystyń birneshe jyl boiy orys gazyn almastyrýdyń balamaly jolyn izdestirip júrgenin alyp qosyńyz.
Degenmen...
800 mln. dollardy quraityn S-300 raketalaryn tasymaldaý týraly kelisimshartqa taraptar budan 8 jyl buryn qol qoiǵan. Sanktsiia sebebinen olardyń tasymaly toqtap qalǵan-tuǵyn. Ázirgi Reseidiń áreketi «álem Iranmen aradaǵy qarym-qatynasty jaqsartýǵa talpynyp jatqanda, biz de qalys qalmaimyz» degenge saiatyn siiaqty...
Iá, qalys qalmaityn túri bar. Máskeý «taýar ornyna – munai» atty baǵdarlamanyń bar ekenin aitty. Bul boiynsha Resei Irannan táýligine 500 mln. barrel munai satyp alyp, ornyna astyq nemese ózge taýarlar ótkizedi. Eger sanktsiialar alynar bolsa, qarý-jaraq tasymaldaý jáne atom elektrostansylaryn salý tarapyndaǵy kelisimsharttarǵa jan bitedi. Bul baǵytta reseilik taýar erekshe suranysta...
Orys biligi S-300 raketalaryn jetkizýge Iran men Batystyń arasyndaǵy kelisim sebep bolǵanyn ashyp aitqan joq jáne aitpaýy da múmkin.
«Biz olarǵa satamyz dep ýáde berdik. Biraq, satyp jibergen joqpyz ǵoi. Ýáde berdik. Mundai qurylǵylardy olardyń territoriiasyna jetkizý bir kúnniń isi emes. Kalashnikov avtomattaryn tasymaldaý týraly aityp otyrǵan joqpyz», – deidi orys depýtaty Andrei Klimov.
Iran da qoimaidy. Bul eldiń qorǵanys ministri Iran, Resei, Qytai, Úndistan birigip, NATO-ǵa deńgeiles alians qurý qajettigin aitty. AQSh/Batys vs Resei bul teketirestiń sońy nemen aiaqtalar eken...
Karýn Demirdjan
