(«The Washington Post», АҚШ)
«يادرولىق قارۋ جاسايمىز» دەگەن يران بيلٸگٸمەن بٸر كەلٸسٸمگە كەلگەن باتىس تاعى الاڭداۋلى. رەسەي تەگەرانعا جاڭا زەنيتتٸك-راكەتالاردى ساتاتىنىن ايتتى.
2010 جىلى رەسەي بٷيتپەگەن بولاتىن. باتىستىڭ الدىندا ۇيات بولاتىنىن, تەگەرانعا سالىنعان سانكتسييالاردى قولدايتىنىن ايتىپ, اتالعان ەسكەري كەشەندەردٸ ساۋدالاۋدان باس تارتقان. بۇل جولى نە بولدى?
اقش ٷشٸن رەسەيدٸڭ يرانعا س-300 راكەتالارىن تاسىمالداۋى ۆاشينگتون مەن مەسكەۋدٸڭ اراسىنداعى اراقاتىناستىڭ سالقىنداپ كەتكەنٸنٸڭ ايعاعى.
يزرايل ٷشٸن رەسەي ەرەكەتٸ ارانداتۋ ەرٸ بۇل ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن قادام. نەگە? بٸلەسٸز بە? ٶيتكەنٸ بۇل راكەتالار يراننىڭ يادرولىق قارۋ جاسايتىن ورتالىقتارىنا سوققى بەرۋگە (ەگەر تەگەراننىڭ بۇل ەرەكەتٸ ەشكەرە بولعان جاعدايدا) كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
«بۇدان بٸرنەشە جىل بۇرىن بٸر ديپلومات ماعان: «امەريكاشىل يران بٸز ٷشٸن يادرولىق يراننان ەلدەقايدا قاۋٸپتٸ» دەگەن بولاتىن», – دەيدٸ تاياۋ شىعىس بويىنشا ورىس ساراپشىسى گەورگيي ميرسكيي.
ايتۋىنشا, اقش تەگەرانمەن اراداعى بايلانىستى جاقسارتۋعا ەرەكەت ەتٸپ جاتقان تۇستاعى قازٸرگٸ كرەملدٸڭ بٸردەن-بٸر فيلوسوفيياسى وسى.
«باتىسپەن جاقىنداسقان يران سٶزسٸز رەسەيدٸڭ پوزيتسيياسىن ەلسٸرەتە تٷسەدٸ, – دەدٸ ميرسكيي. – سوندىقتان يادرولىق كەلٸسٸمشارتقا تولىق قول قويىلماي تۇرا بٸز ەسكەرتپەلٸك سوققى جاساۋىمىز كەرەك. يرانعا سەنٸمدٸ سەرٸكتەس ەكەنٸمٸزدٸ جەنە اۋىر شاقتاردا ارقا سٷيەيتٸن بٸردەن بٸر دەرجاۆا ەكەنٸمٸزدٸ دەلەلدەۋٸمٸز قاجەت».
يرانمەن اراداعى يادرولىق كەلٸسٸمگە قول قويىلار بولسا, پارسى نارىعىنا كٶز تٸگٸپ وتىرعان ينۆەستورلار اقشانىڭ استىندا قالادى. دٷنيەجٷزٸلٸك بانك جەنە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەگٸنشە, سانكتسييانىڭ سالماعىن سەزٸنٸپ وتىرسا دا يران ەكونوميكاسى ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ 20 ەكونوميكانىڭ ساپىندا. ول تٷرٸك ەكونوميكاسىنان سەل عانا قالىپ تۇر, ال اۋسترالييا ەكونوميكاسىنان الدا.
سانكتسييالار الىناتىن كەلٸسٸمگە قول قويىلسا, يرانداعى مۇناي-حيمييالىق جەنە تۇتىنۋشىلىق نارىققا كٸرگٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ اراسىندا تالاس كٷشەيەدٸ.
رەسەي نەدەن قورقادى?
يران ەكونوميكاسىنىڭ اياعىنان تۇرۋى رەسەيگە تيٸمسٸز. بۇل ەسٸرەسە مۇناي ٶڭدەۋ جەنە ساتۋ سالاسىنا قاتىستى. يران مۇنايى ەلەمدٸك نارىققا شىقسا, «قارا التىننىڭ» ەكسپورتتىق قۇنى ارزاندارى انىق. ال رەسەي مۇنايدىڭ ارقاسىندا كٷن كٶرٸپ وتىرعان ەل. ەگەر يران پەن رەسەي تابيعي گاز قورىنان ەلەمدٸك كٶشباسشى ەكەنٸن ەسكەرسەك, ەۋروپا نارىعى ٷشٸن تالاستا ولار بەسەكەلەسكە اينالۋى مٷمكٸن. بۇعان باتىستىڭ بٸرنەشە جىل بويى ورىس گازىن الماستىرۋدىڭ بالامالى جولىن ٸزدەستٸرٸپ جٷرگەنٸن الىپ قوسىڭىز.
دەگەنمەن...
800 ملن. دوللاردى قۇرايتىن س-300 راكەتالارىن تاسىمالداۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارتقا تاراپتار بۇدان 8 جىل بۇرىن قول قويعان. سانكتسييا سەبەبٸنەن ولاردىڭ تاسىمالى توقتاپ قالعان-تۇعىن. ەزٸرگٸ رەسەيدٸڭ ەرەكەتٸ «ەلەم يرانمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا تالپىنىپ جاتقاندا, بٸز دە قالىس قالمايمىز» دەگەنگە ساياتىن سيياقتى...
يە, قالىس قالمايتىن تٷرٸ بار. مەسكەۋ «تاۋار ورنىنا – مۇناي» اتتى باعدارلامانىڭ بار ەكەنٸن ايتتى. بۇل بويىنشا رەسەي يراننان تەۋلٸگٸنە 500 ملن. باررەل مۇناي ساتىپ الىپ, ورنىنا استىق نەمەسە ٶزگە تاۋارلار ٶتكٸزەدٸ. ەگەر سانكتسييالار الىنار بولسا, قارۋ-جاراق تاسىمالداۋ جەنە اتوم ەلەكتروستانسىلارىن سالۋ تاراپىنداعى كەلٸسٸمشارتتارعا جان بٸتەدٸ. بۇل باعىتتا رەسەيلٸك تاۋار ەرەكشە سۇرانىستا...
ورىس بيلٸگٸ س-300 راكەتالارىن جەتكٸزۋگە يران مەن باتىستىڭ اراسىنداعى كەلٸسٸم سەبەپ بولعانىن اشىپ ايتقان جوق جەنە ايتپاۋى دا مٷمكٸن.
«بٸز ولارعا ساتامىز دەپ ۋەدە بەردٸك. بٸراق, ساتىپ جٸبەرگەن جوقپىز عوي. ۋەدە بەردٸك. مۇنداي قۇرىلعىلاردى ولاردىڭ تەرريتوريياسىنا جەتكٸزۋ بٸر كٷننٸڭ ٸسٸ ەمەس. كالاشنيكوۆ اۆتوماتتارىن تاسىمالداۋ تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز», – دەيدٸ ورىس دەپۋتاتى اندرەي كليموۆ.
يران دا قويمايدى. بۇل ەلدٸڭ قورعانىس مينيسترٸ يران, رەسەي, قىتاي, ٷندٸستان بٸرٸگٸپ, ناتو-عا دەڭگەيلەس اليانس قۇرۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. اقش/باتىس vs رەسەي بۇل تەكەتٸرەستٸڭ سوڭى نەمەن اياقتالار ەكەن...
كارۋن دەميردجان
