Qazaqstandaǵy qurylys salasynyń damýyna Arqanyń tósindegi Astananyń airyqsha yqpal etkeni daýsyz. «Shevron» kompaniiasy jáne «Qala men Dala» gazetiniń birlesken jobasy sheńberinde bul jolǵy áńgimemiz qurylys salasy tóńireginde bolmaq. Árine, bul salanyń aýqymy keń. Birdi aityp, birdi qoiyp ketpeý úshin naqty taqyrypty tańdadyq. Elimizde óndirile bastaǵan zamanaýi kompozitti qurylys materialdary men tyń tehnologiialar jaiynda sóz qozǵaimyz.
Otqa salsa janbaidy. Ol ne?
Qurylys salasynda suranysqa ie otandyq qurylys materialdary az da bolsa bar. Solardyń biri, Janý máseleleri ǵylymi-zertteý institýtynyń ǵalymy Vladimir Efremov oilap tapqan órtke qarsy jabyn. Iá, solai. Jobany oilap tabý úshin ǵalym10 jylyn sarp etipti.
– Kez-kelgen qurylys nysanyn salǵanda onyń órtke qarsy qaýipsizdigine mán beredi. Qurylys materialdarynyń 20 paiyzy órt qaýipsizdigine jumsalatynyn bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Óz basym órtke qarsy HHH14 jabynyn ázirleý úshin 10 jyl ýaqytymdy sarp ettim. Bizdiń jabyndy kórgen adam alǵashqyda boiaýmen shatastyrady. Iá, ony boiaý siiaqty qoldanylady. Degenmen ony órtke qarsy jabyn dep ataǵan jón. Ol aǵash pen temirge boiaý siiaqty jaǵylǵanmen, órt oryn alǵan jaǵdaida himiialyq reaktsiiaǵa túsip, qalyńdyǵy 1-1,5 millimetr kólemindegi jabyn kóbiktenip, óziniń bastapqy qalyńdyǵynan 50-100 esege deiin isinip shyǵady. Osylaisha HHH14 qurylys nysanynyń qańqalaryn janyp ketpeýden saqtaidy.
Osy oradan ǵalymnyń áńgimesin úzeiik. Ol óz sózinde «nysannyń qańqalaryn saqtaidy» deidi. Nysannyń qańqasy qazirgi kúni temirden turǵyzylady? Al temir otqa janýshy ma edi? Ǵalymǵa osy suraqty qoidyq
– Iá, temir otqa janbaidy. Biraq qandaida bir iri nysanda alapat órt bolsa temperatýra 500 gradýsqa deiin kóteriledi.Tutas ǵimartty ustap turǵan temir baǵanalar joǵary temperatýra kezinde óziniń beriktik qasietin joǵaltady. Mundai jaǵdaida temir baǵandar maiysyp, kóz aldyńyzda ǵimarat opyrylyp qulap túsýi múmkin. Eger temir baǵanalardy HHH14 jabynmen qaptalsa, munyń aldyn alýǵa bolady, – dedi bizge ǵalym.
Kúshti iá? Ǵalym bizge jobany tájiribe júzinde kórsetti. Aǵashtan jasalǵan eki ittiń uiasynyń birin HHH14 órtke qarsy jabynymen qaptap, ekinshisin qaptamai órtegende 10-15 minýttyń ishinde qaptalmaǵan uiashyq órtenip, zamatta kúlge ainaldy. Al órtke qarsy jabyn qoldanylǵan uiashyq isinip, múlde janbai qoidy. Budan keiin Vladimir Leondvich janbaǵan uiashyqtyń syrtyndaǵy kóbikti qyryp tastaǵanda aǵash órtenbek túgili, kúiikte shalmaǵanyn kórip, qairan qaldyq! HHH14 órtke qarsy jabynyn qoldansa 5 jylǵa deiin tilsiz jaýdan qoryqpaýǵa bolady eken.
Bastysy óndiris bar. Janý máseleleri institýty osy bir kompozittik qurylys materialyn eksportqa shyǵaryp jatyr.
Jerdiń úshten birin quraityn bailyq
Bazalt týraly ne bilemiz osy? Qurylysqa asa qajet osy bir qarapaiym ǵana tastyń syryn bilý úshin bazaltty zertteýge, senesiz be 30 jyl ǵumyryn sarp etken (!) Qýandyq Bertaevpen sóilestik.
Bertaev bazalttyń paidaly zat ekenin dáleldeý úshin basyndaǵy baspanasyn da satqan. Ókinishke orai, onyń ideiasy, ǵylymi eńbegi elimizde laiyqty baǵasyn alǵan joq...
Ǵalym qazir Reseide jumys isteýde. Biraq bir sátte de elin esten shyǵarǵan emes. Reseige habarlastyq.
– Bazalttyń sońyna túsip zerttegenime 30 jyldan asty. Búginde jer betindegi temir rýdasy taýsylýǵa taiaý. Ary ketse 40-50 jyldan keiin temir taýsylady. Budan keiin qoldanystan shyqqan temir buiymdardy qaita balqytyp, biraz ýaqyt amaldaimyz. Biraq dúniejúzi úshin temirdiń ornyn almastyratyn material qajet. Sondyqtan bazalt birtindep temirdiń ornyn basatynyna senem. Óz basym bazaltty alǵash ret jylý saqtaý isine paidalanyp, onyń sheksiz múmkindigine kóz jetkizdim.
Osy arada ǵalymnan bazalt jaily biraz qyzyqty derekti estidik. Bilsek, bazalt jibiniń beriktigi aspaly kópirlerge paidalanylatyn trostan da myqty eken! Degenmen, onyń temirden qandai artyqshylyǵy bar?
Ǵalym buǵan bylai dep jaýap berdi:
– Ol óte joǵary temperatýraǵa shydaidy. Búginde áýe mamandary ushaq apattarynyń kópshiligine ushaqtyń syrtyna qatqan muz da sebepshi bolatynyn aitýda. Eger bizder ushaqtyń syrtqy bóligine bazaltty qoldansaq, muz qatady dep múlde alańdamaimyz. Óitkeni bazalttan jasalǵan jabynǵa eshqashan sý turmaidy, syrǵyp ketedi. Qysta ushaqtardyń muzyn qaǵyp áýrege túspeimiz. Álemdegi eń qatty zat almas. Almastyń tyǵyzdyǵy 10 paiyz bolsa, bazalttiki 8-9 paiyzdy quraidy. Osydan-aq onyń berik material ekenin baiqaýǵa bolady. Elektr qýatyn taratatyn kabeldiń sozylyp ketpeýi úshin onyń arasyna bolat temir salyp keldik. Sońǵy kezderi bolat symdy bazalt jibi almastyra bastady. Nátijesinde, kabel birshama jeńildep, paidalanýǵa qolaily bolýda. Ádette energetikter 50 shaqyrymǵa sozylatyn kabeldi aýyr tehnikamen tartyp mashaqatqa túsip jatady. Al arasynda bazalt jibi salynǵan jeńil kabeldi kez kelgen adam qolmen jinap alady. Eger bolattan jasalǵan kabeldi rettep jinamasańyz shatasyp ketetini belgili. Al bazalt óziniń formasyn esh ýaqytta joǵaltpaidy, – deidi ol.
Aman Tóleev qazaq ǵalymynyń kómegine muhtaj bolǵan
Bul ǵana emes. Ǵalymnyń aitýynsha bazaltty untaqtasa taptyrmas tyńaitqysh eken. Aitalyq, álemge raýshan gúlderin eksporttaityn Gollandiia ár gúldiń túbine bir-bir qasyq bazalt untaǵyn sebedi. Árine, bekerden seppeidi ǵoi...
Úi salatyn 3D printer
– Qytaida bardym. Olar úi salýda 3D printerler paidalanyp jatyr. Osy maqsatta Shanhaiǵa baryp, onyń jumysymen tanystym. Árine, qazirgi zamanda 3D printer jasap kópshilikti tańqaldyra almaisyń. Bul jerde másele osy printerge quiylatyn suiyqtyqta. Ádette úi qurylysyna qajetti 3D printerlerge betondy paidalanatyny belgili. Biraq oǵan qarapaiym beton jaramaidy. Eger 3D printermen úi salýdy maqsat tutsańyz, 10-15 minýttyń ishinde qatatyn beton qajet. Qytaidyń 3D printerlerin tamashalaǵanda, ony qurastyrýshylar betonnyń quramy jaiynda syr shashapady. Qupiia ustady. Osydan keiin bizder betondy zerttep, onyń qupiiasyn izdedik. Izdenistiń arqasynda polimer tútikshelerdi oilap taýyp, ony betonǵa qosyp, 3D printerdiń jumys isteýine yńǵaily beton aldyq, – deidi jas ǵalym.
Endi úi salatyn 3D printer jaiynda aitaiyq. Shyńǵys bolashaq 3D printerdiń aýmaǵy 15-20 metrdi, biiktigi 7-8 metrdi quraidy deidi. Ol bizderge bolashaq printerdiń shaǵyn úlgisin de kórsetti. Qajetti baǵdarlamalar ornatylǵan shaǵyn 3D printermen túrli músinder basyp shyǵarýǵa bolady eken. «Jaqsy, jaraisyń!» dedik ishtei.
Endi qazaqstandyq ǵalymdar oilap tapqan polimer tútikshelerdiń syryna toqtalsaq. Ádette úi salǵanda qurylysshylar temir armatýralardy qoldanyp irgetas pen qabyrǵanyń beriktigin qamtamasyz etiletini barshaǵa málim. Bul burynnan kele jatqan tehnologiia. Armatýrany kóldeneńinen jáne tiginen salyp, qabyrǵanyn beriktigin qamtamasyz etip júrmiz.
Al óte berik, adam shashynan 20 ese jińishke polimer tútikshelerdi betonǵa aralastyrǵanda ol aiqysh-uiqysh baǵytta ornalasyp, irgetas pen úi qabyrǵasynyń beriktigin túrli baǵatty qamtamasyz etetin múmkindikke ie. Bul óz kezeginde 3D printerlermen úi salýǵa keńinen jol ashyp otyr.
Áńgime barysynda Shyńǵys mundai polimer tútikshilerdi ózge elderdiń ǵalymdary da oilap taýyp, qurylys salasyna paidalanyp jatqanyn alǵa tartty.
– Bizdiń polimer tútikshe taza qazaqstandyq ónim dep aitýǵa bolady. Iá, osyǵan uqsas polimer tútikshelerdi ózge elderdiń ǵalymdary da oilap tapqan. Biraq olardyń ónimderiniń baǵasy óte qymbat. Biz osyǵan deiin kúnine 10 gramm ǵana polimer tútikshe alýshy edik. Qazirgi tańda qurylǵymyzdy jetildirip, kúnine 1 kelige deiin polimer tútikshe alatyn deńgeige jetýge kúsh salyp jatyrmyz. Bir tonna betonǵa 1 keli polimer tútikshe qossańyz, betonyń beriktik qabileti birneshe esege artyp shyǵa keledi – deidi ol.
Aitpaqshy, Shyńǵystyń jobasyna qyzyqqan Malaiziia memleketi ǵalymdy shaqyrtyp jatyr eken. Bara ma, álde barmai ma? Daryndylardy saqtap qalǵymyz kelse olardyń jobalaryna qoldaý kórsetken jón-aq.
Daiyndaǵan, Nurlan Jumahan
