Táýelsizdik. Bylai qarasań, bir aýyz ǵana sóz. Biraq, túsine bilgen adam Táýelsizdiktiń ata-ananyń qadirimen teń ekenin bilse kerek. Bir jerden oqyǵanymyz bar. «Ata-anańdy qalai súiseń, Otanyńdy da solai qurmet tut» deidi. Tamasha aitylǵan á? Já, pafosqa berilmeiik.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiingi qabyldanǵan eń alǵashqy zańdy aityp bere alasyz ba? Árine, bilmeýińiz múmkin. Árine, umytyp qalýyńyz múmkin. Esińizge salaiyq. Bul «Sheteldik investitsiialar týraly» zań bolatyn. 1991 jyly qabyldanǵan. Qajet edi. Qazaqstan alǵash ret Kremlge jaltaqtamai Amerikanyń «Shevron» korporatsiiasymen Atyraý oblysyndaǵy Teńiz ken ornynda birikken kásiporyn qurý kelissózderin júrgize bastady.
Tek Teńiz emes, basqa da ken oryndaryna investitsiia aýadai qajet edi. Qarashyǵanaq, Ózen, Jańajoldyń «júregi» toqtap qalýdyń az-aldynda turǵan.
Aitpaqshy, sol kezdegi jaǵdaiǵa baǵa beretin Nazarbaevtyń kitabyn taptyq. Sol kezgi Qazaqstan ekonomikasyna Elbasy «nahodilas v «komatoznom sostoianii» degen baǵa beripti.Anyǵy, Qazaqstanǵa aqsha kerek edi. Qazaqstannyń álemge usynatyn jáne ótkize altyn jalǵyz taýary munai bolatyn. Memlekettik strategiianyń osy salaǵa basymdyq bergen sodan...
Salanyń jumysyn júrgizý úshin salany basqaratyn organ qajet qoi. 1992 jyly Nazarbaevtyń buiryǵymen Energetika jáne otyn resýrstary ministrligi qurylady. Onyń basshysy ,bolyp Qadyr Baikenov taǵaiyndalady. Osy ýaqytqa deiin bul ministrliktiń ataýy san ret ózgerdi.
«Ǵasyr kelisimi»
1993 jyly Qazaqstandaǵy munai-gaz salasynda «tóńkeris» boldy. Jaman oilap qalmańyz. Dál osy jyly sheteldik investorlarǵa bizben jumys isteýge bolatynyn dáleldegen úlken jobaǵa qol qoiyldy.
Osy jyldyń 6 sáýirinde Almatydaǵy «Dostyq úiinde» prezident Nazarbaev pen «Shevron» korporatsiiasynyń jetekshisi Kennet Derr aldaǵy 40 jyl boiy qoian-qoltyq birigip igeretin «Teńizshevroil» kásipornyn qurý týraly kelisimshartqa qol qoidy.
Dál osy kúni Nazarbaev «Birikken «Teńizshevroil» kásipornynyń qyzmeti» týraly qaýlyǵa qol qoidy. Osy arqyly Elbasy jobaǵa eń joǵary zańdyq kepildikter beretinin kórsetti nemese dáleldedi.
Aitpaqshy, Teńizge teriskeidegi kórshimiz qyzyqqan. Nazarbaevtyń ol esteligin de taptyq.
«Máskeýde Eltsin maǵan: «Teńizdi bizge berińder» dedi. Qaraimyn, qaljyńdap turǵan joq. «Endeshe Resei bizge Orynbor oblysyn qaitarsyn. Orynbor Qazaqstannyń astanasy boldy emes pe?» dedim. «Siz Reseidiń aýmaǵyna qatysty aryz-shaǵymyńyz bar ma?» dedi ol. «Joǵa» dedim men. Eltsin kúlip jiberdi, men de kúldim...».
Sózden sanǵa...
25 jyl buryn munai-gaz salasynyń úlesi kúlli Qazaqstandaǵy óndiristiń 2,5 paiyzyn ǵana quraǵan eken. Bir jyldary Energetika ministri bolǵan, kóp jyldar munai-gaz sektorynda qyzmet etken, al ázir Kazenergy qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary Uzaqbai Qarabalinniń dereginshe, sońǵy 25 jylda munai óndirý kólemi 3 esege ósipti.
«1991 jyly Qazaqstan 25 mln. tonna munai óndirse, 2014-2015 jyldary óndirilgen «qara altynnyń» kólemi 80 mln. tonnaǵa jetti. Qazba otynnyń edáýir qorynyń arqasynda Qazaqstan álemniń munaily elderiniń arasynda 12 oryndy alady. «Qara altyn» óndirý deńgeiin 80 mln tonnaǵa jetkizgennen keiin, elimiz munai óndirisi boiynsha álemde 17 oryndy ielendi» deidi Qarabalin. Sondai-aq gaz óndirý kólemi bes esege ósip, jylyna 40 mlrd tekshe metrge jetken.
Búginde JIÓ-niń (jalpy ishki ónimdi aitamyz) tórtten bir bóligi jáne memlekettik biýdjetke túsetin tabystyń jartysynan astamy osy salanyń úlesinde.
Kaspii qubyr jelisi konsortsiýmy
2001 jyldyń qazan aiynda KQK (Kaspii qubyr jelisi konsortsiýmy) munai qubyrynyń iske qosylýy Qazaqstan munai ónerkásibiniń tarihyndaǵy asa mańyzdy oqiǵalardyń biri boldy. Jalpy uzyndyǵy 1505 shaqyrymǵa sozylǵan munai qubyry elimizdegi Teńiz munai ken orny men Qara teńizdegi Novorossiisk portyna taiaý ornalasqan munai terminalynyń arasyn jalǵady. Resei Federatsiiasynyń «Transneft» AAQ pen KTK «Kompani», Qazaqstannyń «QazMunaiGaz» UK» AQ jáne «Shevron Kaspian Paiplain Konsortsiým Kompani», «Lýkarko B.V.», «Mobil Kaspiiskaia Trýboprovodnaia Kompaniia», «Rosneft-Shell Kaspian Venchýrs Limited» jáne basqa da kompaniialar bul jobanyń qatysýshylary, iaǵni quryltaishylary boldy.
Aitpaqshy...
Bul – bizdiń elimizde paida bolǵan alǵashqy táýelsizdik magistraliniń biri edi. Óitkeni, osy arqyly óndirý kólemi arta bastaǵan munaidy syrtqa shyǵarýdyń bastapqy jáne negizgi baǵyttarynyń biri aiqyndaldy.
Alǵashqy jyly osy qubyrmen 28 million tonnaǵa jýyq munai jóneltilse, 2015 jyly osy munai qubyry arqyly 43 million tonna munai syrtqa shyǵaryldy.
Atasý – Alashańqai
2006 jyldyń shilde aiynda munai tasymaldaý máselesindegi taǵy bir úlken joba – Qytai Halyq Respýblikasymen birlesip salynǵan Atasý – Alashańqai munai qubyry iske qosyldy. Ol Qazaqstan jerinde elimizdiń úsh oblysy – Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Almaty oblystarynyń aýmaǵymen ótip, Qytaidaǵy Alashańqai pýnktine deiin jetkizilgen. 2006 jyly bul qubyrmen 2,2 million munai tasymaldansa, 2007 jyly onyń kólemi 4,8 million tonnaǵa deiin arttyryldy. Bul qubyrdyń munai ótimdiligin jylyna 10 million tonnaǵa deiin jetkizý josparlansa, bolashaqta odan da asyp ketýi ábden múmkin.
Óitkeni, alǵashqy on jylda qubyrmen 92 million tonna munai tasymaldanyp otyr.
Al gaz she?
Munan keiin Nursultan Nazarbaev 2009 jyldyń 14 jeltoqsanynda Ashǵabad qalasynda memleket basshylary Gýrbangýly Berdimuhamedovpen, Hý Tszintaomen jáne Ózbekstan prezidenti marqúm Islam Karimovpen birge «Túrikmenstan – Ózbekstan – Qazaqstan-Qytai» gaz qubyrynyń iske qosylýyna qatysqan bolatyn. Gaz qubyrynyń jalpy uzyndyǵy 7000 shaqyrymdy qurady. Onyń 188 shaqyrymy Túrikmenstan, 525 shaqyrymy – Ózbekstan, 1293 shaqyrymy – Qazaqstan, 4860 shaqyrymnan astamy Qytai aýmaǵynda tartyldy. Qytaida gaz qubyry Gýanchjoý qalasyna deiin jetkizilip, ol jerden basqa da jumys istep turǵan gaz qubyrlaryna bólindi.
Siz bilesiz be?
Bizge investitsiia kele me? Kelse qansha keledi? Osyny surap bileiikshi dep Investitsiialar jáne damý ministrligine hat joldaǵanbyz. Ókinishke orai jarytymdy jaýap ala almadyq.
Alaida tilge tiek etýge turarlyq bir jait bar eken. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan ekonomikasyna 160 mlrd. AQSh dollarynan astam qarjy tartylsa, onyń 60 mlrd-qa jýyǵy munai-gaz salasyna tiesili eken. Tek sońǵy 5 jyldyń ishinde munai-gaz salasyna 20 mlrd dollarǵa jýyq qarjy investitsiialanǵan...
Qashaǵan
Osy ýaqyt ishinde Qazaqstan jobanyń alǵash 8,33 paiyzyn 913 mln-ǵa satyp alsa, keiin óz úlesin 16,81 paiyzǵa ósirdi. 2010 jyly smetasy qaita qaralyp 57 mlrd-tan 136 mlrd dollarǵa biraq sharyqtady. 2013 jyly bastalǵan qubyr jóndeý jumystaryna 1,6-4 mlrd. dollardyń aralyǵynda qarjy ketken.
Jaraidy, tiyn sanap otyrmaiyq. Ne de bolsa aqyry jaqsy aiaqtaldy ǵoi. Basy ashy, aiaǵy tátti boldy.
Qarasha aiynda bul jerden 479 myń tonna munai óndirilipti. Aitpaqshy osy Qashaǵannyń arqasynda Qazaqstan óz tarihynda munai eksporty kólemin eń joǵarǵy deńgeige jetkizgen bolatyn!
Ken ornynan tek qana taýarlyq munai emes, sondai-aq gaz óndirilip jatyr. Qazirgi tańda óndirilgen taýarlyq gazdyń kólemi 97 mln tekshe metr. Al Energetika ministrliginiń sózine sensek, 2017 jyly Qashaǵan ken ornynan 4-ten 8 mln tonnaǵa deiin munai óndirý josparlanýda. Munai óndirý «shyńyna» jetkesin, aldyda ony táýligine 1,5 mln barrelge deiin shyǵarý mindeti tur. Atalǵan vedomstvo basshysy sondai-aq jyl sońyna deiin Qashaǵanda 1 mln. tonna munai óndiriletinin aitqan.
Balǵymbaev
Balǵymbaev bólek oilaityn. Ol kezgi Úkimetti aǵylshynsha biletin, ári Massachýsets ýniversitetinde eki jyl jatpai-turmai bilim aldy. Buǵan qosa «Shevron» kompaniiasynyń shtab-páterinde jumys istegen tájiribesi bar.
Munaishylar otbasynan shyǵýy, munai-gaz salasyna qatysty tiisti bilim alyp, bilik jinaýy sebepti Balǵymbaev salanyń qalai jumys isteý kerektigin jaqsy biletin.
Dál osy jyly Balǵymbaev Qazaqstandaǵy munai-gaz keshenin damytý baǵdarlamasyn depýtattardyń aldynda qorǵap shyqty. Balǵymbaev 7 baǵytty anyqtap berdi.
1) Iaponiianyń Eksimbank qarjysy esebinen Mańǵystaý munai óńdeý zaýytynyń qurylysyn salý.
2) Dúniejúzilik banktiń kómegimen Ózen ken ornyn saýyqtyrý.
3) Aqtóbedegi Jańajol gazóńdeý zaýytyn keńitý
4) Atyraý munai óńdeý zaýytyn qaita jańartý
5) Shymkenttegi munai óńdeý zaýytynda jańa qurylǵy ornatý
6) «Batys Qazaqstan –Qumkól» munaiqubyrynyń qurylysyn júrgizý
6) Qumkól ken ornyn keńeitý, Qyzylordaǵa deiin gazqubyryn júrgizý.
Aitpaqshy, munaishylar Balǵymbaev myna isi úshin qurmetteidi: Onyń bastamasymen Úkimet munai óndiretin kásiporyndarda óndirgen munaiynyń 30 paiyzyn ózdiginen satý quqyǵyn beretin qaýly qabyldaidy. Mine, osydan 22 jyl buryn osyndai sheshimder qabyldanǵan...
Teńizshevroil
«Teńizshevroil» JShS-y Teńiz ken ornyndaǵy óndiris qýatty keńeitý boiynsha sheshim qabyldady. Jobaǵa baqandai 37 mlrd. dollar investitsiia quiylmaq.
Bálkim, bul sizge eshteńe aitpaýy múmkin. Alaida áleýmettik jaǵyna nazar aýdaraiyq. Joba aiasynda 20 myń jumys orny qurylady. Al munai óndirý jylyna 12 mln. tonnaǵa deiin ósedi. Barrelge shaqtasaq 260 myń barral munai óndiriletin bolady. «Alǵashqy munaidy 2022 jyly alamyz. TShO-daǵy áriptesterimizdiń bul bastamasy quptarlyq-aq» degen-tuǵyn óz sózinde energetika ministri Qanat Bozymbaev.
Al budan Qazaqstanǵa qandai paida? Eldiń biýdjetine túsetin tabys qandai? Bozymbaevty tyńdaiyqshy.
«Jobany júzege asyrý kelisimshart aiaqtalǵanǵa deiingi 2033 jylǵa deiin qosymsha 250 mln. tonna munai alýǵa múmkindik beredi. Alaida ken orny budan keiin qańyrap qalady degen sóz emes. Tutastai alǵanda kelisimshart aiaqtalǵannan keiinde ken ornynan taǵy 420 mln. tonna munai alýǵa múmkindik bar. Munai baǵasy durys bolsa kelisimshart aiaqtalǵanǵa deiingi merzimde Qazaqstannyń qazynasyna salyq túrinde 120 mlrd. dollar tabys túspek» deidi ministr.
Derek:
Teńiz ken ornyndaǵy barlanǵan munai qory 3 mlrd. metrikalyq tonnany quraidy. Al Korolev ken ornyndaǵy «qara altynnyń» qory 190 mln. metrikalyq tonna. Teńiz ken ornyndaǵy kómirsýtek shikizatyn «Teńizshevroil» JShS-y óndirýde.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
