«Aýyl quryp barady» deidi qazir. Iá, ras. Aýyl qaraýsyz qalyp barady. Biraq, bulai bolýy zańdy edi. Keńes kezindegi irgeli sharýashylyqtar táýelsizdik alǵasyn ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti emes pe?.. Alaida barlyǵy emes. Saqtap qalǵandar bar. Aýyl sharýashylyǵyn shatqaiaqtatpai saqtap qalǵandar qazir tirshiligin dóńgeletip otyr.
Táýelsizdik taqyrybyn tilge tiek etkende aýyldy ainalyp ótý múmkin emes. Biraq, tutas aýyldyń taǵdyryn jazsaq taǵy da taqyryptan aýyr ketermiz. Odan da osy aýyldy damytýǵa, aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge úles qosqan jáne qosyp jatqan – Elbasy aitatyn eńbektiń adamyn sóz eteiikshi.
Sýpermarkette saýda jasaidy
Osy aýylda kúrish sharýashylyǵymen ainalysatyn – «Abzal jáne K» tolyq seriktestigi bar. Aty aityp turǵandai tóraǵasy - Abzal Eraliev. Aimaqtaǵy egin sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alyp, ulttyq brendti ulyqtap júrgen azamat eken.
Joq, biz Eralievti maqtap otyrǵan joqpyz. Munyń bizge qajeti joq. Maqsat eńbegin kórsetý. Táýelsizdik jyldary osy aýyldan túlep ushqan Abzal Eraliev shatqaiaqtaǵan sharýashylyqtyń eńsesin tikteýdi ózine maqsat tutady. Qiyndyqtyń kókesin kóredi. Jeńedi. Jemisin qaltasyna baspaidy. Aýylyna salady.
Qazir bul aýylda sýpermarket bar! «Aýmaǵy kishigirim Magnýmnan kem emes» dep qaljyńdaidy aýyl turǵyndary. Aýyldyń dál ortasynda sýburqaq (fontan ǵoi) atqylap tur.
Aýylyna jasaǵan jaqsylyǵy Eralievke Alladan qaitqan eken. Byltyr «Abzal jáne K» seriktestigi Qazaqstandaǵy jetekshi kúrish óndirýshi kompaniialardyń úshtigine endi. Solai.
Bizdiń bidaidyń boiynda protein mol. Bul jaqsy ma?
Soǵan qaramai QazUAÝ-dyń QazUAÝ-diń Ósimdik óndirisiniń agrotehnologiiasy kafedrasynyń professory Aigúl Ábýǵalieva osy iske kirisip kórýge bel býypty. Ol ne deidi?
– Sál keshiksek bizdiń bidai suranystan qalýy múmkin. Sebebi, álem bul ónimniń qurǵaqshylyqqa tózimdi jáne ónimdi kóp beretin jańa tuqymyn oilap tabý úshin jantalasyp jatyr. Bidaidyń jańa sortyn oilap tabý úshin táýekel dep úlken ǵylymi zertteý jumysyn bastap kettim.Qanshama ter tógildi. Kúsh ketti. Tańdap alynǵan bidai tuqymyn 180 ret synaqtan ótkizip, qurǵaqshylyqqa tózimdi jáne ónimdi kóp beretin bidaidyń jańa tuqymyn alýdyń sáti tústi. Kez kelgen ósimdik kóktep, qara jerdi jaryp shyqqasyn belgili bir ýaqytqa deiin ylǵaldy qatty qajetsinedi. Dál osy kezeńde qurǵaqshylyq bolsa ósimdik boiyna qajetti ylǵaldy jinaqtai almai qalady. Budan ol solyp qalmaidy. Biraqónimdiligin joǵaltady. Bizdiń maqsat bidaidyń osyndai aralyq kezińde ylǵaldyń azdyǵyna qaramastan jaqsy ósip, jetiletin jańa túrin daiyndaý boldy. Ǵylymi jumys 15 jylǵa sozyldy..., – dep túsindirdi ǵalym óziniń ǵylymi jumysy jaiynda.
Mamannyń aitýynsha, Eýropanyń qońyrjai alqaptarynda kóp ónim alýǵa bolady. Óitkeni Kári qurlyqta ylǵal mólsheri joǵary. Al bizde kerisinshe, dihandardyń bir gektardan alatyn ónimi 10 tsentnerden aspaidy eken.
– Qazaqstan bidaiynyń ónimdiligi az bolǵanymen sapasy jorǵary. Bizdiń bidaidyń boiynda protein óte mol. Endi protein qalai paida bolady degen suraqqa jaýap bersem. Protein – kún qyzýy joǵary bolýynyń nátijesinde paida bolady.
Ahoý, ata kásip
Baiqaisyz ba, mal sharýashylyǵy dese, et pen sútten árige aspaimyz. Kezinde mal sharýashylyǵy jeńil ónerkásiptiń kózi edi ǵoi osy?..
Kezinde Qazaqstanda 38 million qoi bolǵan. Osyndai joǵary mejege qalai qol jetkizdik? Osy saýaldy qoiý úshin Qazaq qoi sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýty direktory Serik Ospanovty izdep bardyq. Ospanov óz kezeginde mundai mejeni ǵylymnyń arqasynda baǵyndyrǵanymyzdy aitty.
– Qoi sharýashylyǵyn ǵylymi baǵytta damytý isi qolǵa alynǵan 25 jylda elimizde asyl tuqymdy 12 qoi túri shyqty. Sonyń 9-yna bizdiń institýt ǵylymdary atsalysty.
Aitalyq, elimizdiń Ońtústigi úshin ystyqqa shydamdy, taýly jerde erkin jaiylatyn qoi túri qajet boldy. Osy sebepti Ońtústik Qazaqstan mironosyn shyǵardyq.
Táýelsizdik jyldary qoi tuqymyn asyldandyrýǵa da atsalystyq. Biiazy júndi qoi tuqymynan biraz maldy suryptap alyp 2011 jyly Almaty oblysynda etti mironostyń jańa túri paida boldy. Uzaqqa sozylǵan selektsiialyq jumys 1980 jyldary bastaldy. Óitkeni, qoidyń jańa bir tuqymyn shyǵarý úshin 20-30 jyl ýaqyt qajet, –deidi Ospanov.
Jańa etti baǵyttaǵy qoidyń negizgi ereksheligi qandai sonda?
Aitaiyq – salmaǵy óte joǵary, eti tyǵyz. Ádetti iri sanalatyn saýlyqtardyń tiri salmaǵy 60 keli bolsa, jańa etti baǵyttaǵy mironos qoiy saýylyǵynyń tiridei salmaiy 70-75 keli eken.
Aýyl sharýashylyǵy salasynda qoi tuqymyn asyldandyrýda osyndai jetistikke jetippiz. Ondy etin eksportqa shyǵarýdy josparlap otyr Úkimet.
Qazanatty qalai qaitaramyz?
Qostanaidaǵy «Qazaq Tulpary» kásiporynyń jetekshisi Nabidolla Kikebaevqa habarlastyq.
Jaidan-jai emes. «Qazirgi ýaqytta jylqynyń sanyn kóbeitýge ne kedergi?» degen saýaldy tótesinen qoidyq. Aitýynsha, jylqy sanyn arttyrýǵa sýbsidiianyń azdyǵy kedergi keltirip otyr.
– Qazaqstanda jylqy etin kóp tutynady. Sebebi, belgili ǵoi.Elimizde jyl saiyn 90 myń tonnadan asa jylqy eti óndiriledi. Demek, suranys bar. Tek...sýdsidiia mardymsyz. Memleket sharýaǵa asyl tuqymdy 1 bas maldy ustaý úshin 8 myń teńge, jemge ketken shyǵyny úshin qosymsha 4,5 myń teńge sýbsidiia tóleidi, – dedi Nabidolla Aqanuly.
Iá, másele maqtaý emes. Problemany aitý. Ilgeridegi saýalǵa qaita oraldyq. Kikebaev bylai dedi bizge.
– Qazaqta qazanat degen jylqy tuqymy bolǵan. Bul tuqymnyń sanyn kóbeitý, ulttyq maqtanyshymyz ǵana emes, ulttyq sanany silký, oiatý úshin de kerek. Orystar men ýkraindar tuqymy joǵalyp ketken «rýsskaia verhovaia», «ýkrainskaia verhovaia» degen jylqy tuqymyn ótken ǵasyrdyń 70-90-shy jyldary qalpyna keltirip aldy. Kórdińiz be? Al biz qazaqtyń qazanatyn qalpyna keltirý máselesin kótere almadyq. Óitkeni, Keńes odaǵy kezinde ǵalymdarymyz ortalyqtyń tapsyrmasy boiynsha et baǵytyndaǵy jylqy tuqymyn shyǵarýmen ainalysty.
Táýelsiz el bolǵannan keiin ǵana joǵymyzdy izdeýge kiristik. Qazanat qazaqtyń dalalyq jylqysy men osy arǵymaqtardyń býdany. Soǵystarda batyrdy kótergen qazanat iri, shombal, tózimdi, júirik bolǵan. Kúnine 40-50 shaqyrymdy alyp otyrǵan.
«Qazaq tulpary» zaýyty Qazaqstanda jylqy sharýashylyǵynyń barlyq máselesine qatysty ǵylymi jumystardy qolǵa alyp jatyr.Jaqynda «Qulynym-ai» degen jańa qospa jem túri jasapty. Qazir 40-qa tarta parametr boiynsha saraptalyp, ǵylymi negizde alynǵan ónimdi qulyndarǵa berilip jatyr. Jaman emes. Bul táýelsizdiktiń jemisi.
Bódene týraly ne bilemiz?
Bul derekti ekskliýziv dep atasaq ábden bolady. Sońǵy jyldary qus sharýashylyǵynyń erekshe bir tarmaǵy bódene ósirý isi qolǵa alynyp jatyr.
Qazaqstanda bódene ósirýdi barynsha nasihattap júrgen jas ǵalym Muhtar Baibatshanovty taýyp aldyq.
– Chernobyl apatynan keiin ǵalymdar apat aimaǵynda radiatsiiadan japa shekken balalardy bir ortalyqqa jinap, tájiribe júrgizedi. Bir toptyń balalaryna bir ai boiyna bódeneniń jumyrtqasyn ishkizse, ekinshi toptaǵy balalarǵa jumyrtqa bermeidi. Bir aidan soń jumyrtqasyn ishken balalardyń aǵzasyn teksergende ǵalymdar bódene jumyrtqasy radiatsiiany ydyratatynyn anyqtaǵan. Kezinde Shyńǵys hannyń ózi jaraly jaýyngerlerine bódeneniń jumyrtqasyn ishkizip, aiaqqa tez arada turǵyzǵanyn tarihtan bilemiz, – deidi elimizde bódene ósirýge bet burǵan sharýashylyqtarǵa barynsha kómek kórsetip júrgen Muhtar Qasenuly.
Qazir elimizde bódene ósirip, onyń eti men jumyrtqasyn saýdalap otyrǵan 82 sharýashylyq bar. Olardyń 25-i Almaty oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan.
Bilikti maman bizge taýyqqa qaraǵanda, bódeneniń dene qyzýy 2 gradýsqa joǵary bolǵandyqtan onyń jumyrtqasyn udaiy tutynǵan adamnyń qan ainalymy óte jaqsy jumys isteitinin aitty.
Sonymen qatar bódene jumyrtqasy adamnyń immýnitetin kóteretin qasietke ie. Ǵalymdarymyz bódene jumyrtqasyna tájiribe júrgizgende, onyń dárýmendik quramy taýyq jumyrtqasyna qaraǵanda 3-4 ese joǵary ekenine kóz jetkizipti.
– Qazaqstanda tek qana bódene sharýashylyǵyn zertteýmen ainalysatyn institýt turmaq, shaǵyn zerthana joq. Ainalamyzdaǵy kórshilerimiz – Qytai, Resei, Ýkraina jáne Belarýssiiada bul baǵytta qyzý jumystar júrip jatyr. Biz de qarap qalmaýymyz kerek, – deidi ol.
Kartop: 1 gektardan 40 tonna
Gazetimizdiń Aqmola oblysyndaǵy tilshisi Stepnogor qalasyna bardy. Jai barǵan joq. Osyndaǵy «Ulttyq biotehnologiialyq ortalyq» innovatsiialyq jolmen sapaly kartop tuqymyn daiyndaǵan eken. Budan da kópshilik habarsyz. Ortalyq direktory, jas ǵalym Darhan Balapanov ózderiniń tyń tehnologiialary jaiynda áńgimelep berdi.
– Ádette bizder ekken kartobymyzdy kúzde qazyp alǵanda ony suryptap, keler jylǵa biraz tuqym alyp qalamyz ǵoi. Jalpy, kartoptyń sapaly tuqymy 6 jylǵa deiin óziniń ónimdiligin joǵaltpaidy. Al budan keiin kartopqa biraz virýstar men túrli aýrýlar enip, ónimdiligin tómendeidi. Bizder kartoptyń taza jasýshasyn bólip alyp, arnaiy zerthanada ósirdik. Bul aralyqta kartoptyń ósip jetilýine qajetti dáýirmender men garmondardy arnaiy dozatorlar arqyly jiberdik.
Nátijesin aitaiyn ba? Tańǵalarsyz. Úsh ailyq kútimnen keiin kartoptyń taza minitúinegin aldyq. Eger qarapaiym kartoptyń bir túineginen 8-10 túinek alsaq, bizdiń taza tuqymdyq minitúinekterden 80 túinek kartop alýǵa bolady! – dedi bizge jas ǵalym.
Áńgime barysynda jas ǵalym ortalyqtyń daiyndaǵan tuqymdyq kartoptary 6-7 jylǵa deiin ónimdiligin saqtaitynyn da aitty.
– Uzaq jyl paidalanǵan kartoptan alynǵan tuqymdy bir gektar jerge ekseńiz, 15 tonna ónim alasyz. Al bizdiń tehnologiiamen alynǵan minitúinektik tuqymdardy bir gektar jerge egip, 40 tonnaǵa deiin sapaly ónip alýǵa bolady, –deidi Balapanov.
Aitpaqshy, atalǵan joba aýylsharýashylyǵy salasyna qazirden kirigip jatyr. Jobany júzege asyrýǵa Aýyl sharýashylyǵy qomaqty qarjy bólmek.
Daiyndaǵan, Nurlan JUMAHAN
Бас тақырыптағы сурет massaget.kz сайтынан алынды
