Qazaqstan Musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múfti Erjan qajy Malǵajulymen ylǵi suhbattasa bermeimiz. Bul «Qala men Dala» jáne Shevron kompaniiasynyń birikkken jobasy aiasynda múmkin boldy.
Bas múftige táýelsizdik jyldary qalyptasqan dini ahýalǵa qatysty suraqtar qoiyp, tushymdy jaýap aldyq. Suhbat sizdiń oiyńyzdan shyǵady degen úmittemiz, qurmetti oqyrman.
«Biz tym dindar bolyp aldyq». Bul ne sóz?
– Haziret myrza, mynany aityńyzshy, Táýelsizdik jyldary Qazaqstan ózine qajetti din mamandaryn daiyndai aldy ma?
– Asa qamqor, erekshe Meiirimdi Allanyń atymen bastaimyn! Táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 boldy.
Siz aitqandai úlken din ǵulamalaryn tárbielep shyǵarý úshin 25 jyl óte az. Keńes Odaǵy kezinde adam sanasyna sińirgen bir minez – dindi, dinge bet burǵan adamdy jaqyn tartpaý.
Sonyń saldary bolar, tipti, keibir aǵalarymyz túsinbeýshilikten: «Biz tym dindar bolyp aldyq, jastarymyz meshitke baratyn boldy» degendei sózderdi aragidik aityp qalady. Keiir adamdarda dinge degen osyndai salqyn kózqaras bar. Iaǵni, din adamy qanshalyqty ǵulama bolyp tursa da, kezinde oǵan aitarlyqtai kóńil bólinbedi.
Sebebi, Keńes ideologiiasy din adamynyń sózine toqtar burynǵy mentalitetimizdi, bolmysymyzdy ózgertýge tyrysty.
Keńes zamanynda dindi qyspaqqa aldy. Din jolyn qýǵan nebir ǵulamalardy sottap, ólim jazasyna kesti. Dini ádebietterdiń kópshiligin órtedi. Din jolyna túskenderdiń ózderin bylai qoiyp, otbasyn, tuqym-tuqiianyna deiin toz-tozyn shyǵardy. Jalǵastyq úzilgen býynnyń ornyn birden toltyra almaitynymyz belgili ǵoi.
Dini ilim qazaq topyraǵynda Keńes biligi kezinde birjolata toqyrady. Bul ýaqytta ata-ájelerimiz din amaldaryn ǵana saqtap qaldy. Aqsaqaldarymyzdyń, ájelerimizdiń keibiri bes ýaqyt namazyn oqyp, arasynda orazasyn ustap júrdi. Biraq dini ǵylym, ilimdi eshkim damytpady. Tamyryn tereńnen tartqan, dástúrli medreseler jappai jabyldy. Ahmet Riza, Naýan haziret siiaqty iri din ǵalymdarynyń áli de shyqpai jatqanynyń kelesi bir sebebi de – osy.
– Sońǵy jyldary dini oqý oryndar ashylyp, memlekettik diplom berilip jatyr. Dini bilim berýdi damytýdyń mańyzy qandai osy?
–Allaǵa shúkir, qazir elimizde 9 medrese, 2 qarilar daiyndaityn mektep, Imamdar institýty, «Nur-Múbarak» ýniversiteti jumys istep tur. Burynǵymen salystyrǵanda áldeqaida myqty ǵalymdar shyǵyp keledi. «Nur-Múbarak» ýniversitetiniń doktorantýrasyn bitirgender doktorlyǵyn qorǵap, din ǵalymdarynyń qataryn kóbeitip jatyr. Bilikti, bilimdi, teolog professorlarymyz da bar. Sonymen qatar, qazaqtyń qari balalaryn tárbieledik.
Bilesiz be, osydan 10-15 jyl buryn taraýih namazy úshin Mysyrdan, Túrkiiadan qarilar aldyratynbyz! Qudaiǵa shúkir, búgin taraýih namazy úshin shetelderden qarilar aldyrýǵa zárý emespiz. Qazaqstandaǵy qarilar sany 300-den asty. Bul da 25 jyldaǵy jetken jetistigimiz.
Imam tek meshittiń ishinde otyra bermei, eldi birlikke, tatýlyqqa shaqyratyn tulǵa ekenin halyq birte-birte moiyndaýda. Imamdar jaqsylyqta da, jamandyqta da halyqtyń arasynda júretinin elimiz aqyryndap túsinip keledi.
Jiyrma bes jylda 2000-nan astam meshit salyndy
–Elimizde meshitterdiń kóbeigenin Táýelsizdiktiń syiy dep qabyldaýymyzǵa bola ma?
– Álbette. Aitalyq, 90-shy jyldarynyń basynda Qazaqstanda nebary 68 meshit bolǵan. Búginde ony sany 2300-ge jetti. Qazir jańa zamanýi meshitter Aqtaý, Atyraý, Oral, Aqtóbe, Qyzylorda, Shymkent, Taraz, Almaty, Óskemen, Sátpaev, Qaraǵandy, Qyzyljar, Pavlodar qalalarynda salynǵan. Búginde meshitterdiń imamdary jalaqy ala bastady.
Meshitterdiń memleket biýdjetinen qarjylandyrylmaityny belgili. Sol sebepti, dini qyzmetshilerdiń áleýmettik máselelerin sheshý úshin Dini basqarma 2011-2012 jyldary «Zeket» qoryn qurdy. Onyń maqsaty meshit qyzmetkerlerine jalaqy tóleý.
Keń baitaq Qazaqstannyń árbir eldimekeninde meshitter kóbeigeni sekildi, táýelsizdikke qolymyz jetkeli beri qajylyqqa barýshylardyń qatary kún sanap ósip keledi.
Eger 90-shy jyldardyń basynda qajylyqqa barýǵa niet etkenderdiń sany nebary 150-200 adam bolsa, búgingi kúnde jyl saiyn 5 myńnan asa qazaqstandyq qasietti jerlerge baryp qaitýda. Bul dál qazir meniń aldymda jatqan naqty derek.
Táýelsizdik jyldary ishinde 32 myń otandasymyz qajylyqqa baryp, musylmandyq paryzyn ótep qaitqanyn maqtanyshpen aitamyn
Imamdar halyqty sózimen de, isimen de uiytýy tiis
– Búgingi imandardyń qoǵamdyq ómirimizdegi orny qandai? Ózińiz aitqan Keńes zamanyndaǵy dinge qatysty stereotip buzyldy ma?
– Men sizge bylai aitaiyn: Imam-moldalardyń bilimin udaiy jetildirip otyrý – bizdiń basty talap. Nege? Sebebi, búgingi din qyzmetkeri zamannyń aǵysynan, ýaqyttyń talaptarynan áste qalys qalmaýy tiis. Ýaqytpen úndesip, únemi ózderin damytyp, jetildirip, dini hám zaiyrly bilimmen sýsyndap otyrýdy talap etemiz.
Sońǵy eki jyldyń kóleminde imamdarymyzdyń 80 paiyzyn qaita attestatsiiadan ótkizip, bilim deńgeiin anyqtadyq. 2015 jyly Astanada ótken I respýblikalyq imamdar forýmynda «Búgingi imamnyń kelbeti», «Din qyzmetkeriniń etikasy» atty tarihi qujat qabyldadyq.
– Bul qujattardyń maqsaty ne sonda?
– Maqsaty deisiz be? Maqsaty – HHI ǵasyrǵa laiyq imamdar tobyn daiyndaý. Qoǵamda din qyzmetkeriniń bedeli men yqpalyn arttyrý.
«HHI ǵasyr imamy» degen joba aiasynda jer-jerlerde din qyzmetkerleri arasynda intellektýaldy saiystar uiymdastyrdyq. «Qazirgi zamannyń úzdik 500 aǵartýshy imamy» atty jobany da qolǵa aldyq. Maqsatymyz – imamdardyń qazirgi qabileti men bilimin odan ári damytý, úzdik aǵartýshy din qyzmetkerlerin igi jumystarǵa jumyldyrý.
Imamdar halyqty sózimen de uiyta bilýi úshin Imamdardy daiyndaityn institýtta dini pándermen qosa, «sheshendik óner» pánin engizip, qazaq aqyn-jyraýlarynyń óleńderin jattap júrsin degen tapsyrma berip jatyrmyz. Bul imamdardyń halyqpen etene aralasýyna múmkindik jasaidy degen oidamyz. Halyqpen aralasa alǵan imam ulttyń qoǵamdyq ómirinen de syrt qalmaidy...
– Imamdarǵa qoiylar talap kóp deisiz ǵoi?
– Kóp. Imamdar kópshilik qaýymmen kóbirek aralasqan soń kóptegen suraqtarǵa tap bolady. Oǵan der kezinde jaýap berý úshin bilim kerek. Sondyqtan bilim alý – asa mańyzdy amal. Sebebi, bilimsiz pátýa berý – óte qaýipti is. Onyń sońy qurdymǵa alyp barady. Hadiste: «Kim ilimsiz pátýá berse, oǵan Allanyń, perishtelerdiń jáne búkil adamnyń laǵyneti bolady» – dep eskertilgen.
– Imamdarǵa qandai talap qoiasyzdar? Bizge osy jaǵy qyzyq bolyp tur...
– Árine, aitaiyn. Imamǵa qoiylar talaptyń biri – kishipeiildilik, sypaiylyq, qarapaiymdylyq. Kishipeiildilik – pendege Rabbysy tarapynan beriletin erekshe minez-qulyq. Kishipeiildilik – paiǵambarlar men kúlli izgi ǵulamalar men áýlielerden miras bolǵan kórkem qasiet. Kishipeiil adam – jer betinde Rabbysynan qorqyp, odan uialyp, árdaiym ózin kórip tur degen oimen ulyqqa da, kishikke de birdei qarym-qatynas jasaityn jan. Alla Taǵala ondai adamdy Quranda bylai sipattaǵan: «Rahmannyń quldary jer betinde kishipeiildilikpen júredi...»
Bul aiattyń astarynda múminderge tán kishipeiildilik jatyr. Paiǵambarymyz (Allanyń oǵan igiligi men sálemi bolsyn) ósietteriniń birinde: «Kim kishipeiildilik kórsetse, Alla onyń mártebesin ósiredi...» dep súiinshilegen.
Al tákapparlyq – qurdymǵa alyp baratyn dert. Shaitannyń Allanyń rahmetinen aiyrylyp, qýylýyna sebep bolǵan da – osy tákapparlyq, ór kókirektik.
Imam qai zamanda da jan-jaqty bolýy qajet. «Jigitke jeti óner az» degendei, imam-moldalardyń tek dini bilimmen shektelmei, zamanaýi tehnologiiany meńgerip, jan-jaqty bilimmen qarýlanýy – ýaqyt talaby.
«Adasqan» jastarmen jeke-jeke kezdesemiz
– Osy kúni din ustaný men dástúr ustanýdyń arajigi ajyrap ketkendei. Qazaqy dúnietanym – Islam qundylyqtaryna áýelden qaishy emes edi. Endeshe, dinde júrgen keibir jastardyń dástúrdi moiyndamaýynyń sebebi nede?
– 2013 jyly «Din men dástúr» degen kitap shyǵardyq. Qazaqtyń salt-dástúrleriniń barlyǵynyń shariǵat boiynsha quptarlyq is ekenin hadistermen dáleldep kórsettik.
Ata-babamyzdyń salt-dástúri shariǵatta da bar eken ǵoi dep qatty qýanǵandar kóp boldy. Bizdiń din men dástúr bite qainasyp, birigip ketken. Keńes ókimeti dinge tyiym salǵanymen, kópshilik dinniń amaldaryn ulttyq dástúrimiz retinde ustanyp qalǵan.
Bul dástúrimiz dep dindi óltirmei búgingi kúnge jetkizgen. Sondyqtan shariǵatymyz ben dástúrimizdi bóle-jara qaraýǵa bolmaidy. «Din men dástúr» kitabyna adamnyń dúniege kelýinen ómirden ótkenine deiingi salttarymyzdyń bárin engizdik.
Máselen, tusaýkeser – shariǵatta maquldanatyn amal. Ol duǵanyń bir túri. Ádette tusaýdy kimge kestiremiz – bedeldi, kemeńger adamdy tańdaimyz. Bul – bala bolashaqta sol adamǵa uqsasa eken deitin amali duǵa, ol shariǵatqa qaishy emes.
Biz shyn musylmandy mynaý – dindar, mynaý – dástúrshil dep bólmeimiz. Dinimizdi dástúrli din dep aitatynymyz da sondyqtan.
Shyntýaityna kelsek, salt-dástúr degen tárbie. Al Islam qoǵamdy tárbieleý úshin kelgen din. Kelin túsken sátten kimdi syilaý kerek – betasharda tálim retinde aitady. Sálem salý – úlgenge qurmet, kishige – izettiń bir túri.
Qazaqtyń otbasy institýty osyndai salt-dástúr, jón-joralǵylardy saqtaǵandyǵynan ǵana aman saqtalǵan. Bizdiń ony «dinge qaishy, ustanymǵa jat» dep aitýǵa qaqymyz joq.
– Jastar imamnyń aitqanynan góri radikaldy toptardyń aitqanyna erip ketkeni jasyryn emes. Olardyń betin qalai qaitarýǵa bolady?
– Jastar ózińiz bilesiz, ne nárseden de erekshelenip turǵysy keledi. Ne nárseni de jańasha, ózdiginshe jasaǵysy kelip turady. Mine, sondai jastarǵa, mynaý seniń óz jolyń degendi kórsetip bere qoiady. Kórdińiz be?!
Namazdy kópshilik bylai oqysa, sen oqityn durys namaz – mynaý dep, dástúrli dinnen alshaqtata bastaidy. Birtindep kele, Qurannan artyq qandai zań bar deisiń degendi taǵy aityp, memleketten oqshaýlaidy. «Adamdar arasyndaǵy meiirim, izgilik degen ne – bastysy Allanyń meiirimine bólenseń boldy» dep qoǵamnan bólektei túsedi. Aqyldan buryn sezimi alǵa shyǵyp turatyn jastar túptiń túbinde arbaýǵa qalai túskenin bilmei qalady.
– Olardyńń betin beri qaratýǵa QMDB tarapynan qandai umtylys bar ma?
– Árine.
– Onyń dáleli mynaý dep aita alasyz ba?
– Ondai toptardyń jeteginde ketken jastarmen jeke-jeke kezdesemiz. Byltyr 500-den astam adam raiynan qaitty! Aty-jónderi, telefondaryna deiin kórsetip, «bizdiń baǵyt durys emes eken» dedi.
Qazir túrmede otyrǵandarǵa da úgit-nasihat júrgizetin arnaiy imamdar tobyn jasaqtadyq.
Jalpy, jastardy teris aǵymǵa eliktiretinderdi de jaýapkershilikke tartatyn arnaiy bap engizetin Zań kerek, eshkim jaýapqa tartylmaityn bolsa, olardyń jumysyna da eshkim tyiym sala almaidy ǵoi.
Keibir óńirlerde imamdar óziniń aýdandarynda qai jerde, qai adam teris úgit júrgizip jatqanyn biledi. Tiisti jerge habarlaidy. Olardyń qolynda zań joq bolǵannan keiin eshkimdi jazaǵa tarta almaidy.
Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken, Nurlan JUMAHAN
