Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev «Búginde álem shynymen ózgerdi. Pandemiianyń áserinen myzǵymas jahandaný memleketterdiń ózin-ózi oqshaýlaýy jáne ózin-ózi saqtap qalýy paidasyna pozitsiiasyn joǵaltqan siiaqty. Halyqaralyq qatynastarda ultshyldyqqa suranys artyp keledi», - degen-di.
Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, dini soǵystar, ultaralyq qaqtyǵystar, qarýly separatizm men irredentizm elderdi jáne tutas aimaqtardy, ásirese ishki problemalar aiasynda sharpyp jatyr. Sonaý on toǵyzynshy ǵasyrda paida bolǵan dini ekstremizmniń halyqaralyq lańkestiktiń ideologiiasy retindegi qaýpi qazir álemdik deńgeige kóterildi. Bul, Qanat Jumabekovtiń paiymynsha, jiyrma birinshi ǵasyrdyń úshinshi onjyldyǵy basyndaǵy halyqaralyq ortanyń basty erekshelikteriniń birine ainaldy.
Marsh & McLennan halyqaralyq ekonomikalyq forýmynyń jahandyq táýekelder esebine sáikes, jaqyn bolashaqtaǵy álemniń «táýekelderdiń negizgi kartasy» geosaiasi turaqsyzdyq, ekonomikalyq qarama-qaishylyq, klimat pen bioártúrliliktiń joǵalýy, tsifrlyq fragmentatsiianyń saldary, densaýlyqtyń jańa osaldyǵy jáne dini ekstremizm turǵysynan jasaldy. Kórip otyrǵanymyzdai, álem panoramasy belgili bir jahandyq kúshterdiń aldyn ala dástúrli ulttyq, tarihi jáne mádeni kodtarǵa, rýhani-etikalyq qundylyqtar men moraldyq murattarǵa áser ete otyryp, barlyq jerde planetanyń búkil aimaqtarynyń dúnietanymyna áser etýge umtylýymen sýrettelgen.
Ǵalamshardyń aýqymdy aimaǵy – Ortalyq Aziia da bul máseleden tys qalmaidy. Onyń ústine, jahandyq álemde saiasi turaqsyzdyqtyń kúsheiýine bailanysty keibir sarapshylar Ortalyq Aziia aimaǵynyń bolashaǵyna qatysty boljamdardyń durystyǵyna bástesedi. Sonymen qatar, jaqyn shetel ǵalymdarynyń zertteýinde E.Ivanova men L.Isaeva «Ortalyq Aziia elderindegi qazirgi jaǵdaidy baǵalaý jáne áleýmettik turaqsyzdyqty boljaý ádistemesi týraly» zertteýinde «Álemniń saiasi daǵdarystar bolatyn kelesi aimaǵy Ortalyq Aziiaǵa ainalady» delingen.
«Dúnie júziniń geografiialyq kartasynda Ortalyq Aziia Eýraziia kontinentiniń ortalyǵynda ornalasqan megaregion retinde ornalasqan. Jalpy qabyldanǵan kózqaras boiynsha Ortalyq Aziia aimaǵy qazirgi zamanǵy memleketterden – Ózbekstan, Tájikstan, Túrkimenstan, Qyrǵyzstan jáne Qazaqstannan turady. Tarih boiynda Ortalyq Aziia Uly Jibek jolynyń arqasynda Eýropany, Taiaý Shyǵysty, Ońtústik jáne Shyǵys Aziiany bailanystyratyn aýmaq retinde belgili, bul olardy mekendegen halyqtardyń materialdyq jáne materialdyq emes rýhani qundylyqtarynyń ózara almasýyna yqpal etti.
Ortalyq Aziia aimaǵynyń geosaiasi mańyzdylyǵy birqatar obektivti faktorlarmen túsindiriledi: kóptegen qoldanystaǵy, múmkin jáne josparlanǵan kólik jáne qubyr joldarynyń túiisken jerindegi geostrategiialyq ornalasýy; eń bai tabiǵi jáne adam resýrstary; islam álemindegi turaqsyzdyq oshaqtaryna aýmaqtyq-geografiialyq, tarihi-mádeni jáne demografiialyq jaqyndyǵy; konfessiialyq keńistikte jahandyq syn-qaterler men qaýipter aimaǵynyń shoǵyrlanýy», - dep túsindirdi Qanat Jumabekov.
Máseleniń tarihyna ekskýrsiia Ortalyq Aziia aimaǵyndaǵy dini ekstremizmniń bastaýy 1990 jyldardyń basyndaǵy kezeńge túsetinin kórsetedi. Bul radikaldy ideologiianyń paida bolýy men taralýynyń belgili alǵysharttary boldy. Dini ekstremizmniń shyǵý tegin anyqtaý úshin keibir zertteýlerge júgingen jón. Máselen, R.Dvivendidiń pikirinshe, Ortalyq Aziia elderi – Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan elderinde dini ekstremizmniń belsendilenýine saiasi baǵyttyń álsizdigi, ekonomikalyq jaǵdaidyń nasharlaýy, sybailas jemqorlyq, ekonomikanyń kúrt tómendeýi siiaqty faktorlar áser etti. Ómir súrý deńgeii men tiimsiz memlekettik basqarý da yqpalyn tigizdi.
Otandyq ǵalym jáne saiasatker Máýlen Áshimbaevtyń aitýynsha, naryqqa kúrt kóshý eski moraldyq qundylyqtardy «tóńkerip» tastady. Óńirdegi keibir jastardyń jumyssyzdyq pen marginaldanýy aiasynda ekstremistik kózqarastar, úndeýler men áreketter beleń aldy. Tájiribede dini ekstremizm birqatar memleketterdiń ómirinde áleýmettik jáne saiasi ajyramas faktorǵa ainalyp otyr.
Ortalyq Aziia keńistigindegi dini ekstremizmniń «ómir súrý qabiletiniń» irgeli sebepteri, álde faktorlary – fanatizm, oilanbaǵan literalizm, dinniń óziniń maqsaty men mánine, onyń bastapqy qainar kózderine qatysty intellektýaldyq saýatsyzdyq deýge bolady. Sondai-aq mega-aimaqqa úlken qyzyǵýshylyq tanytatyn ártúrli syrtqy kúshterdiń ideologiialyq aila-sharǵylary da mańyzdy ról atqaryp jatyr.
Osy turǵyda kelgende, keleshekte álemdik taldaý ortalyqtarynyń boljamy boiynsha Ortalyq Aziia memleketteriniń qaýipsizdigine eleýli qater tóndiretin dini-ekstremistik uiymdardy men qozǵalystardy bólek anyqtaǵan jón. Bul, eń aldymen, «Hizb-ýt-Tahrir», Ózbekstan Islam qozǵalysy, «Jamaati Tabliǵi», «Salafiia», «Ál-Qaida», «Taliban» siiaqty radikaldy-ekstremistik qozǵalystary. Munyń qataryna evreiler men krestshilerge qarsy dúniejúzilik islam maidanyn, «IG» ( Qazaqstan Respýblikasynda tyiym salynǵan uiymdar) uiymyn qosýǵa ábden bolady.
Dini ekstremizmge apologtardyń syn-qaterleri men qaýipteri Ortalyq Aziia elderiniń integratsiiasyn tereńdetedi. Dini ekstremizmge bailanysty Ortalyq Aziiadaǵy aimaqtyq turaqtylyq pen qaýipsizdik máseleleri ártúrli memleketaralyq kelisimderge qol qoiý jáne halyqaralyq uiymdar qurý negizinde ózekti máselelerdiń birine ainalýda.
Osy aspektide ShYU men UQShU aiasyndaǵy birlesken ujymdyq jumys tájiribesi Ortalyq Aziia memleketteri úshin biregei bolyp tabylady, bul yntymaqtastyqty arttyrýǵa jáne búkil megaóńirde saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni qaýipsizdikti qamtamasyz etý boiynsha syndarly sharalardy júzege asyrýǵa kómektesedi.
«Ózderińiz biletindei, 2020 jyldyń sońynda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev ShYU-ǵa múshe memleketterdiń memleket basshylary keńesiniń otyrysynda sóilegen sózinde múshe elderdi aqparattyq qaýipsizdik ortalyǵyn qurýǵa shaqyrdy. Ásirese, terrorizmge, separatizmge jáne ekstremizmge, onyń ishinde internette qarsy turýdyń ósip kele jatqan táýekelderine ShYU-nyń áreketi qajet ekenin eskertti. Bul áleýmettik-ekonomikalyq ómirdiń kóptegen salalaryn onlain keńistikke kóshirý kiberqaýipsizdik taqyrybyn jańartqanynyń arqasy ekenin de Memleket basshysy qadap aitty. Álemdik týrbýlenttilik «úsh zulymdyqtyń»: dini ekstremizm, separatizm jáne terrorizm kúshteriniń jaǵymsyz belsendi bolýyna alyp keldi», - dedi Konfessiiaaralyq jáne órkenietaralyq dialogty damytý ortalyǵynyń bas konsýltanty.
Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń resmi aqparatyna sáikes, ShYU lańkestik nemese ekstremistik áreketke qatysy bar tulǵalardyń biryńǵai tizimin júrgizedi. Onda segiz myńǵa jýyq adam bar, olardyń 700-i Qazaqstan azamattary, negizinen qaqtyǵys aimaqtaryna ketkender. ShYU qujatynda jáne UQShU kelisiminde «Tabliǵi jamaǵat» qozǵalysy ekstremistik dep tanylǵan, Qyrǵyzstannan basqa Ortalyq Aziia elderinde onyń qyzmetine tyiym salynǵan.
«Tabliǵi jamaǵat» Qyrǵyzstanda zańdy túrde jumys isteidi, jergilikti biliktiń qoldaýyna ie, Ortalyq Aziia elderinde, Úndistanda, Pákistanda jáne Bangladeshte de is-áreketteri men ideologiiasyn júrgizedi. Aita keteiik, 2020 jyly Qyrǵyzstanda osy uiymnyń izbasarlarynyń belsendi qatysýymen jappai tártipsizdikter oryn alyp, nátijesinde eldiń saiasi basshylyǵy otstavkaǵa ketken bolatyn.
Joǵaryda aitylǵandar Qyrǵyzstandaǵy qiyn ekonomikalyq jaǵdai men jergilikti halyqtyń joǵary kedeiligin ǵana emes, sonymen qatar memlekettik qurylymdarda «Tabliǵi jamaǵat» músheleriniń belsendi qyzmet etýin kórsetedi.
Sarapshylar qaýymdastyǵynyń boljamy boiynsha, memleketter men qoǵamdardyń COVID-19 pandemiiasyn jeńip, Ortalyq Aziia elderi men basqa memleketter arasyndaǵy shekaralardy ashqannan keiin Qazaqstan arqyly kórshiles elderge qyrǵyz migranttarynyń aǵyny kúrt artty. Sonymen birge «Tabliǵi jamaǵat» ideologiiasynyń eksporty kútilýde. Osyǵan orai, Qazaqstan bastaǵan Ortalyq Aziia óńiri elderine ǵalamshardyń osy bóliginiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵy úshin joǵary jaýapkershilik júkteledi.
Elimizde Qazaqstan Respýblikasynyń din salasyndaǵy memlekettik saiasatyn iske asyrý jónindegi 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary joǵary deńgeide qabyldandy. Kiberqaýipsizdik tujyrymdamasy internette ekstremistik jaldaý jáne úgit-nasihatpen kúresý úshin ázirlendi jáne júieli qoldanylýda. Sonymen qatar «Qazaqstannyń kiberqalqany» júiesi quryldy. Osyndai sharalar arqyly internet keńistiginde dini ekstremizmniń aldyn alý jumystary jalǵasýda. Elimizdiń Ishki ister ministrliginiń resmi aqparatyna sáikes, 2020 jyly BAQ-ta, internet-resýrstar men áleýmettik jelilerde dini ekstremizm men terrorizmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan 64 myńnan astam jariialanym ornalastyrylǵan. 2020 jyldyń sońyna qarai 21 myńnan astam ekstremistik materialdar joiyldy.
Jalpy, mega-aimaqtaǵy dini ekstremizmniń belsendiligin tómendetý úshin Ortalyq Aziia memleketteri jastar men halyqtyń basqa da osal toptary úshin qolaily jáne tiimdi áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdailar jasaýǵa baǵyttalǵan aldyn alý sharalaryn qabyldaýy kerek siiaqty. Destrýktivti aǵymdarǵa berik immýniteti jáne olardyń radikaldy kózqarastaryna qarsy turý qabileti bar qoǵamdastyqtardy biriktirý, úilestirý jáne damytý maqsatynda azamattyq qoǵam institýttarynyń qyzmetin de árkez qoldaý qajet.
Al memleketaralyq deńgeige kelsek, biz Ortalyq Aziia elderiniń ózara senimin odan ári arttyryp, dini ekstremizmge qarsy kúreste ázirlengen ujymdyq ortaq uzaq merzimdi strategiianyń tetikterin ázirlep, jetildirýimiz qajet.
