1992 jyly 2 naýryzda BUU Bas Assambleiasynyń 46-sessiiasynda Qazaqstan Birikken Ulttar Uiymynyń (BUU) qataryna biraýyzdan qabyldandy. Bul Keńes odaǵy ydyrap, jańa táýelsiz memleket – Qazaqstannyń irgesi qurylǵannan keiin-aq birden oryn aldy. BUU-nyń tolyqqandy músheligine kirý Qazaqstannyń memlekettik egemendigi men táýelsizdiginiń halyqaralyq moiyndalýyn aishyqtaidy.
1992 jyly 15 sáýirde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidentiniń Jarlyǵymen Aqmaral Arystanbekova Qazaqstan Respýblikasynyń BUU janyndaǵy tuńǵysh Turaqty ókili bolyp taǵaiyndaldy. Aqmaral Arystanbekova kóptegen suhbattarynda bólisken sol kezeń týraly estelikterinde Keńes odaǵynyń ydyraýy kezindegi tarihi oqiǵalardy jan-jaqty atap ótedi. Sol shaqtaǵy álemdik arenadaǵy geosaiasi ózgeristerdiń naǵyz sharyqtaý shekterin jan tebirenterlik derektermen baiandaidy. Alaǵai da bulaǵai tustaǵy qyrǵi-qabaq soǵystar jáne jahandyq saiasi kartada jańa táýelsiz memleketterdiń paida bolýy, rasynda ýaqyttyń, zamannyń aýnap túsip jatqan dáýiri edi.
«Qazaqstan BUU-ǵa múshe bolǵan alǵashqy kúnnen bastap eń ózekti halyqaralyq problemalar men uiymnyń kún tártibindegi máselelerdi sheshýde belsendi pozitsiiany ustandy. Bizge mura bolyp qalǵan tórtinshi iri iadrolyq arsenaldan óz erkimizben bas tartýymyzdy jáne Semei poligonynyń jabylýyn BUU jańa táýelsiz memlekettiń qarýsyzdanýǵa, iadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaitýǵa jáne iadrolyq synaqtardy toqtatýǵa qosqan naqty úlesimiz dep joǵary baǵalady. Planetadaǵy irgeli oqiǵa dep bildi», - deidi Aqmaral Arystanbekova.
1992 jyly 5 maýsymda Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Respýblikasynyń BUU janyndaǵy turaqty ókildigin qurý týraly Jarlyǵyna qol qoidy. Bul halyqaralyq vedomstvo 1993 jyly 16 aqpanda Almatyda ashyldy. Sodan beri Qazaqstan iadrolyq qaýip-qaterdi azaitýǵa úles qosýmen qatar, birqatar mańyzdy bastamalardy turaqty usynyp keledi.
Birikken Ulttar Uiymynyń Jarǵysyna sáikes, uiymǵa múshelikke qabyldaý Jarǵyda qamtylǵan mindettemelerdi qabyldaityn jáne osy mindettemelerdi oryndaýǵa qabiletti jáne daiyn barlyq beibitsúigish memleketter úshin ashyq. Memleketterdi Birikken Ulttar Uiymyna múshelikke qabyldaý Qaýipsizdik Keńesiniń usynysy boiynsha Bas Assambleianyń sheshimimen júzege asyrylady.
Qazaqstannyń alǵashqy halyqaralyq bastamalarynyń biri – 1992 jyly BUU Bas Assambleiasynyń 47-sessiiasynda alǵa qoiylǵan Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi AÓSShK Konferentsiiasyn (AÓSShK) shaqyrýy boldy. Ideiadan AÓSShK tolyqqandy jáne yqpaldy halyqaralyq uiymǵa ainaldy. Uiymdy túpkilikti transformatsiialaý protsesi jaqynda 2022 jylǵy 12-13 qazanda Astanada ótken AÓSShK altynshy sammiti barysynda bastaldy.
Qazir AÓSShK quramyna 28 múshe memleket kiredi, olardyń úlesine Aziia aýmaǵy men halqynyń 90 paiyzy derlik kiredi.
Qazaqstannyń taǵy bir mańyzdy bastamasy BUU-nyń Ortalyq Aziia ekonomikasyna arnalǵan SPEKA (ESKATO) arnaiy baǵdarlamasyn qurý bolyp tabylady. Qazaqstan qazirgi tańda Túrikmenstannyń Ashhabad qalasynda jumys isteitin Ortalyq Aziiadaǵy preventivtik diplomatiia boiynsha óńirlik ortalyq qurýdy jaqtady.
Qazaqstan, sondai-aq Ortalyq Aziiadaǵy iadrolyq qarýdan azat aimaqtyń teń quryltaishysy bolyp sanalady. Dál Qazaqstannyń bastamasymen 2015 jyly BUU Bas Assambleiasy álemniń 35 eli birlesip jazǵan «Iadrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa birdei deklaratsiia» dep atalatyn qarardy qabyldady. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylatyn kúni – 29 tamyzdy Bas Assambleia 2009 jylǵy jeltoqsanda Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qimyldyń halyqaralyq kúni dep jariialady.
Elimizdiń ishki jáne jahandyq ekologiiany jaqsartýǵa baǵyttalǵan basqa da bastamalary bar. Aitalyq, Aral jáne Semei ekologiialyq apat aimaqtaryn qalpyna keltirý, «Jasyl kópir» seriktestik baǵdarlamasy (Qazaqstannyń kóp jaqty ekonomikaǵa negizdelgen elderdiń jasyl ekonomikaǵa kóshýine arnalǵan halyqaralyq ekologiialyq bastamasy), biznespen, qoǵammen jáne halyqaralyq yntymaqtastyqpen seriktestik, «jasyl» tehnologiialar jáne investitsiialyq jobalar ortalyǵyn qurý, sondai-aq Ortalyq Aziia men Aýǵanstan úshin turaqty damý maqsattarynyń (TDM) óńirlik ortalyǵyn qurý syndy jobalary sátti jalǵasyn tapty.
Sonymen qatar, Qazaqstan jyl saiyn BUU-ǵa múshe memleketterdiń qorǵanys biýdjetiniń 1 paiyzyn arnaiy biýdjetke aýdarý týraly bastamany kótergen. Bul degenimiz – BUU-nyń TMD-ny qarjylandyrý qory.
Elimizdiń qorshaǵan ortany saýyqtyrý salasyndaǵy taǵy bir bastamasy – MAGATE qamqorlyǵymen álemdegi alǵashqy tómen baiytylǵan ýran bankin qurý. Qazaqstanda 2017 jyly Óskemendegi Úlbi metallýrgiialyq zaýytynyń aýmaǵynda álemdegi alǵashqy tómen baiytylǵan ýran banki ashyldy.
Sońǵy jyldary da bizdiń halyqaralyq arenadaǵy belsendiligimiz saiabyrsyǵan emes. Máselen, BUU Bas Assambleiasynyń 75-sessiiasy aiasynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev BUU Qaýipsizdik Keńesine esep beretin mamandandyrylǵan mekeme – Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik (IABB) qurýdy usyndy. Ol óz qyzmetinde Bakteriologiialyq (biologiialyq) jáne toksindik qarýdy ázirleýge, óndirýge jáne jinaqtaýǵa tyiym salýdy jáne olardy joiý týraly konventsiiany qamtidy.
Elimizdiń «Beibitshilik. XXI ǵasyr» (qarýsyzdaný jáne damý salasynda) atty, sondai-aq terrorizmnen azat álemge qol jetkizý úshin usynǵan Ádep kodeksinde jinaqtalǵan lańkestikke qarsy birqatar bastamalary taǵy bar. Qazaqstannyń BUU-nyń bitimgershilik is-sharalaryna qatysýynyń bai tarihy da nazar aýdarýǵa turarlyq. 2014 jyldan beri Qazaqstan Respýblikasy Qarýly Kúshteriniń 39 ofitseri BUU-nyń Batys Sahara (MINURSO - 36) jáne Kot-d'Ivýardaǵy (UNOCI - 3) missiialaryna qatysty. 2018 jylǵy 31 qazanda Qazaqstan bitimgershilik polkiniń biriktirilgen bitimgershilik rotasynyń 120 áskeri qyzmetkeri Úndistannyń Indbat batalonynyń quramynda Livandaǵy BUU Ýaqytsha kúshteri (UNIFIL) missiiasyna qatysý úshin sonda jóneltildi. Qazaqstan Respýblikasy Qarýly Kúshteriniń Livandaǵy shoǵyrlandyrylǵan bitimgershilik rotalarynyń (árqaisysy 120 áskeri qyzmetshi) úsh rotatsiiasynyń nátijesinde Indbatqa 524 áskeri qyzmetshimiz qatysty, olar jaýyngerlik jáne bitimgershilik tájiribe jinaqtady.
Endi Birikken Ulttar Uiymynyń bitimgershilik missiialaryna qatysýdy odan ári keńeitýdi BUU-nyń «aqyldy mindettemeleri» sheńberinde júzege asyrý josparlanýda. Bul oraida, eń suranysqa ie mamandandyrylǵan bólimshelerge – áskeri dalalyq gospitalǵa, injenerlik bólimge, barlaý bólimine, áskeri politsiiaǵa, jedel áreket etý kúshteriniń rotasy men taktikalyq ushqyshsyz ushý apparatyna basa nazar aýdarylady.
2017 jyldan beri Qazaqstanda BUU-nyń qaqtyǵysty retteýdegi kúsh-jigerin jeńildetýge baǵyttalǵan Siriia boiynsha Astana protsesiniń 17 raýndy ótti. Qazaqstan, sondai-aq Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys aimaqtarynan óz azamattaryn, eń aldymen balalar men áielderdi elge qaitarǵan alǵashqylardyń biri boldy.
Aýǵanstandaǵy jaǵdaidy turaqtandyrý Qazaqstannyń BUU-daǵy jumysynyń mańyzdy basymdyǵy bolyp sanalady. Bizdiń tarapymyzdan Aýǵanstan halqyna turaqty túrde gýmanitarlyq kómek kórsetilýde, Qazaqstannyń oqý oryndarynda aýǵandyq jastardy, onyń ishinde áielderdi oqytý boiynsha ulttyq jáne halyqaralyq baǵdarlamalar júieli júzege asyrylyp jatyr.
2021 jyldyń tamyzynda tálipter Kabýldy baqylaýǵa alǵannan keiin Birikken Ulttar Uiymynyń Aýǵanstanǵa kómek kórsetý missiiasynyń (UNAMA) halyqaralyq qyzmetkerleri, sondai-aq BUU agenttikteri, qorlary men baǵdarlamalary Almatydaǵy ýaqytsha keńsege kóshti. 2022 jylǵy 2 maýsymda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesýinde BUU Bas hatshysynyń burynǵy Arnaiy ókili jáne UNAMA basshysy Debora Lions Qazaqstannyń UNAMA-ǵa kórsetken qoldaýy úshin rizashylyǵyn bildirgeni esimizde.
Qazaqstandyq bastamalardyń eń sońǵysy Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qazirgi zamanǵy qaýip-qaterlerge qarsy turýdaǵy jáne dúniejúzindegi volonterlerdiń rólin moiyndaý maqsatynda aldaǵy jyldardyń birin Halyqaralyq eriktilerdi jumyldyrý jyly dep jariialaý týraly usynysy boldy. Bul degenimiz jahandyq eriktilikti odan ári damytý maqsatyn kózdeidi, álemdi meiirimdilikke, adamgershilikke shaqyrady. Qazirgi geosaiasi ahýal kúrdelenip turǵan kezeńde bul bastamanyń da mańyzy orasan.
Birikken Ulttar Uiymynyń sol kezdegi Bas hatshysy Kofi Annannyń 2002 jylǵy 17-18 qazandaǵy jáne Pan Gi Mýnnyń 2010 jylǵy 6-7 sáýirdegi Qazaqstanǵa resmi saparlary yntymaqtastyqtyń, sondai-aq Qazaqstannyń BUU-daǵy qyzmetin moiyndaýdyń mańyzdy kezeńderi boldy. Pan Gi Mýn BUU-nyń basshysy retinde Astanada 2010 jylǵy 1-2 jeltoqsanda ótken EQYU sammitinde jáne 2015 jylǵy 9-10 maýsymda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń V sezinde dúniejúzilik uiym atynan ókildik etti.
2016 jylǵy 23 qarashada Qazaqstanǵa jańadan sailanǵan, biraq áli qyzmetine kirispegen BUU Bas hatshysy Antoniý Gýterrish jumys saparymen boldy. 2017 jylǵy 8-9 maýsymda Antoniý Gýterrish ShYU-ǵa múshe memleketterdiń Memleket basshylary keńesiniń otyrysyna qatysý úshin taǵy da Astanaǵa keldi jáne «Bolashaqtyń energiiasy» taqyrybyndaǵy «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesiniń ashylý saltanatyna qatysty.
2019 jylǵy 22-25 qyrkúiekte Prezident Qasym-Jomart Toqaev Birikken Ulttar Uiymy Bas Assambleiasynyń 74-sessiiasyna qatysý úshin Niý-Iorkke bardy. Negizgi is-sharalar Turaqty damý maqsattary jónindegi sammit, BUU Assambleiasynyń jalpy debattary jáne BUU Bas hatshysy Antoniý Gýterrishpen ekijaqty kezdesý boldy.
2011-2013 jyldary Prezident Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas hatshysynyń orynbasary – Dúniejúzilik bas direktory qyzmetin atqarǵan bolatyn. Elimizdiń BUU-daǵy turaqty belsendi jumysynyń arqasynda 2016 jylǵy 28 maýsymda Qazaqstan alǵash ret 2017-2018 jyldarǵa BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp sailandy. 2022 jylǵy 7 maýsymda Qazaqstannyń BUU janyndaǵy Turaqty ókili alǵash ret BUU Bas Assambleiasy Birinshi komitetiniń 77-shi sessiiasynyń tóraǵasy bolyp bekitildi.
BUU-nyń Qazaqstandaǵy turaqty úilestirýshisi Mikaela Friberg-Stroidiń aitýynsha, elimizdiń BUU-ǵa múshe bolýy basqa memleketter úshin «shabyt kózi» boldy. 31 jyl ishinde Qazaqstan men BUU yntymaqtastyǵy arqasynda kóptegen jobalar júzege asty. Qazaqstan tolyq múshelikke engennen beri uiymnyń 27 agenttigi quryldy: 20-sy Qazaqstan aýmaǵynda jáne 7-i elden tys aimaqtarda.
«30 jyl ishinde BUU túrli salalarda ulttyq, aimaqtyq jáne jergilikti deńgeide 400-den astam jobany júzege asyrdy. Olardyń qatarynda teńsizdikti azaitý, institýttardy jańǵyrtý, ekonomikany ártaraptandyrý, tabiǵi resýrstardy basqarý jáne eń osal toptardy – balalardy, áielderdi, qarttardy, múgedekterdi, migranttardy jáne bosqyndardy qoldaý sharalary bar», - dedi ol BUU jańalyqtaryna bergen suhbatynda.
BUU bioalýantúrlilikti saqtaý jáne jerdi basqarý jobalarynda 1 millionnan astam adamǵa qoldaý kórsetken.
«Eldiń 16 óńirinen qazaqstandyq fermerler men kásiporyndar jaiylymdyq mal sharýashylyǵyn, organikalyq jáne sýarmaly eginshilikti jaqsartýǵa, topyraq qunarlyǵyn arttyrýǵa jáne daqyldardy ártaraptandyrýǵa, sýdy únemdeý tehnologiialaryn jetildirýge jáne mal sharýashylyǵyn sýbsidiialaýǵa baǵyttalǵan qoldaýǵa ie boldy», - dedi spiker.
BUU da Aral teńizin qaita tiriltý úshin jumys istedi. 2021 jyldyń mamyr aiynda BUU Bas Assambleiasy Aral óńirine qatysty qarar qabyldap, ony ekologiialyq innovatsiialar men tehnologiialar aimaǵy dep jariialady jáne aimaqty qalpyna keltirý, onyń ekologiiasyn jaqsartý boiynsha mańyzdy zertteýler men ǵylymi kúsh-jigerdi ilgeriletýge mindettendi.
«Búgingi kúnge deiin BUU-nyń Qazaqstandaǵy toby Aral óńirinde turatyn 74 myńnan astam adamnyń ómirin jaqsartý jáne densaýlyǵyn qorǵaý boiynsha jumys atqardy. Aýadaǵy, topyraqtaǵy jáne sýdaǵy ziiandy lastaýshy zattardyń azaiýy, sondai-aq ósimdik jamylǵysynyń jaqsarýy jáne organikalyq eginshilikke kóshý esebinen aimaqtaǵy qorshaǵan ortanyń jaǵdaiy jaqsardy. Aral teńiziniń qurǵatylǵan túbin qosa alǵanda, sýdy qorǵaý jáne ormandardy qalpyna keltirý jumystarymen 70 myń gektardan astam aýmaq qamtyldy», - dedi Mikaela Friberg-Stroi.
BUU aimaqtaǵy áielder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý baǵytynda da eńbek etip jatyr.
«Biz turmystyq, seksýaldyq jáne genderlik zorlyq-zombylyqqa qarsy kúreste aimaqtyq tásildi qoldanýdy ustanamyz. Qyzdarǵa, balalarǵa jáne qoǵamdaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq bárimizdi alańdatýy kerek. Biz munda atqaryp jatqan jumystardyń kópshiligi Úkimet pen azamattyq qoǵamnyń umtylystaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan», - dedi Mikaela Friberg-Stori suhbatynda.
2021 jyly Qazaqstan men BUU damý salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa kezeńin bastady. Yntymaqtastyq kelesi taqyryptyq baǵyttardan turady: «Adamnyń damýy jáne teń quqyly qatysý», «Tiimdi institýttar», «Adam quqyqtary jáne genderlik teńdik», «Inkliýzivti ekonomikalyq ósý jáne ekologiialyq turaqtylyq».
Ótken jyly Qazaqstan men BUU seriktestiktiń 30 jyldyǵyn atap ótti. QR Syrtqy ister ministriniń orynbasary Roman Vasilenko taqyryptyq kórmeniń ashylýynda memleket BUU-nyń senimdi seriktesi bolyp qala beretinin atap ótti.
«Qazaqstan árqashan BUU men halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimdi seriktesi, dáiekti jáne boljamdy syrtqy saiasatty júzege asyrýǵa beiildi, turaqty beibitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jahandyq bastamalardyń qoldaýshysy boldy jáne bola beredi», - dedi ministrdiń orynbasary Roman Vasilenko.
Qazaqstannyń BUU-ǵa múshe bolýynyń 30 jyldyǵyna orai «Este qalatyn jáne mereitoilyq datalar» seriiasynyń poshtalyq markasy shyǵaryldy. Markany Qazposhta men BUU-nyń Qazaqstandaǵy ókildigi jáne Qazaqstan Respýblikasynyń Syrtqy ister ministrligi shyǵarǵan. Qazaqstan tarihy men mádenieti úshin markanyń negizi retinde dombyra tańdaldy. Dombyra IýNESKO-nyń materialdyq emes mádeni murasynyń reprezentativti tizimine de engizilgen.
«Biz Qazaqstannyń 30 jyldaǵy turaqty damý salasyndaǵy áreketterin quptaimyz. Estelik poshta markasynyń shyǵarylymy Qazaqstannyń syrtqy saiasaty tarihyndaǵy mańyzdy kezeń jáne turaqty damý maqsattaryna adaldyǵy týraly qoǵamnyń habardarlyǵyn arttyrýdyń simvoly bolyp tabylady», - delingen BUU málimdemesinde.
Poshta markasy 10 000 dana taralymmen jáne nominaldy quny 700 teńgemen shyǵaryldy.
BUU-na múshe bolǵan jyldaryQazaqstan aldyn alý diplomatiiasy, dialog jáne kelissózder arqyly daýlardy beibit jolmen sheshýge úles qosý úshin bar kúsh-jigerin salýdy jalǵastyrýda. Bizdiń elimiz BUU-nyń jahandyq halyqaralyq syn-qaterlerdi sheshýdegi qyzmeti men kúsh-jigerin jan-jaqty qoldap, kópvektorly, teńgerimdi syrtqy saiasat qurýda.
