[caption id="attachment_9718" align="alignleft" width="339"]
Bizdiń bul jolǵy qonaq – Qanat Tásibekov. «Sitýativnyi kazahskii» atty kitaptyń avtory. Qazaqshany 50-ge jetkende úirenipti. Soǵan bola ony keibireýler: «Buǵan deiin ai qarap júrdińiz be?», – dep sógedi eken. Ol bolsa: «Qazaqsha taza sóileitinderge eshqashan jaqpaisyń», – deidi.
– Nege bólinip júrmiz?
– Bólingen durys emes. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi», – deidi. Qazaqtyń eń basty qundylyǵy – birlik.
– Bir kezderi siz de qazaqsha sóilei almaityndardyń sapynda boldyńyz ǵoi?
– Iá, oiymdy jetkize almai áýrege túsetin edim. «Orystildi qazaq kim?» dese, meni kórseter edi.
– Biraq...
– Biraq, bulai kete bergenin qalamadym. Qazaq bolǵannan keiin, Qazaqstanda turǵannan keiin jáne osy eldiń azamaty bolǵannan keiin qazaqsha bilýge, qazaqsha sóileýge tiispin dep sheshtim.
– Qoldaimyz.
– Muny qazaqtardyń ózinen bastaý kerek shyǵar. Ózge ultqa áldene deýge ázir erte. Olar ózińdi kózge shuqidy. «Ózińe qarap al, aldymen óziń úirenip al», – deidi. Aldymen óziń qazaqsha úiren, orystildi baýyryńdy qazaqsha sóilet. Odan keiin bizdiń basqa ulttyń ókilderinen til úirenýdi talap etýimizge moraldyq quqymyz bolady.
Orystildi qazaqtardy jekkórýshilik bar ma, qalai ózi? Biraq, solai eken dep álgilerdi elden qýyp jibere almaisyz ǵoi? Olardy ózimizge tartý kerek. Aldap-sýlap bolsyn... Meiirimdilik qajet. Bul til úiretken kezde mańyzdy. Tómpeshteý júrmeidi. Bireýdi zorlap: «Ái, sen tildi bilýiń kerek, qazaq bolǵannan keiin qazaqsha meńger», – dep úirete almaisyń.
– Sizdiń kitabyńyz ne týraly?
– Kitabym orystildi baýyrlarǵa arnap jazylǵan. Kirispesinde «Eto kniga prednaznachaetsia dlia rýsskoiazychnyh kazahov» dep ashyp jazdym. Bala-shaǵa emes, eresek qazaqtar bar ǵoi (orystildi), elýden asqan... Solarmen ózimniń tájiribemdi bóliskim keldi. Sizder olarǵa qol siltei salǵansyzdar. Áldeqashan. Meniń maqsatym ózimdei erdiń jasyna jetken adamdardy tilge tartý. Orystildi baýyrlarǵa qalai qazaqsha úiretý kerektigin bilem.
– Qalai, qaitip? Qaǵidasy, qupiiasy bar ma?
Birinshi qaǵida – adamnyń óz yntasy, qulshynysy. Bul orys bolsyn, qazaq bolsyn, bárine ortaq.
Ekinshi – muqtajdyq, qajettilik.
Qajettilik qandai bolady? Mysalǵa, bizdiń eresek, aqyl toqtatqan, 40-50-den asqan orystildi qazaqtar qai kezde qinalady? Qazaǵa barǵanda, toiǵa barǵanda ne aitaryn, qalai aitaryn bilmei, qara terge túsedi. Birinshi kitabym jaryqqa shyqqanda Kerekýden (Pavlodar, avt.) habarlasty. «Dosymnyń ákesi qaitys bolyp edi. Ne aitarymyzdy bilmei, ishke kire almai otyrmyz. Qysylyp turmyz, kómektesip jiberińizshi», – deidi.
Biz, áste, búlikshil emespiz. Barlyǵyna baiyppen baǵa beretin ultpyz. Biraq, tilge kelgende bireýdi shalaqazaq, bireýdi satqyn, bireýdi ultsyz dep sógemiz. Keýdeden iteremiz. Birden daý kóteremiz. Orystildi qazaqtardy jekkórýshilik bar ma, qalai ózi? Biraq, solai eken dep álgilerdi elden qýyp jibere almaisyz ǵoi? Olardy ózimizge tartý kerek. Aldap-sýlap bolsyn... Meiirimdilik qajet. Bul til úiretken kezde mańyzdy. Tómpeshteý júrmeidi. Bireýdi zorlap: «Ái, sen tildi bilýiń kerek, qazaq bolǵannan keiin qazaqsha meńger», – dep úirete almaisyń. Eshteńe shyqpaidy. Tildi aqylmen, tózimdilikpen, qazaqtyń bolmysyna tán daǵdy-dástúrmen úiretý qajet. Qazir bireýge aiǵailap aqyl aitqan da qaýipti...
– Til úirenýge ne talpyndyrdy?
– Ómir. Ol ózgerip keledi. Qazaq kóbeiip jatyr.
Stýdent kezde qurylys otriadyna baramyz. Jetekshimiz Dúisen degen jigit meni Ivan dep mazaqtaityn. Onyń «anany apar, mynany jetkizip tasta» degen qazaqsha buiryqtaryn túsinbeitinmin. Soǵan qaramai, Ivan dese qatty namystanatynmyn.
Qazaq bola tura, men nege qazaqsha bilmeimin? Álemde eki nemistiń frantsýzsha sóilegenin kórý – nonsens. Solai ǵoi? Eki jyl boiyna bar isimdi, biznesimdi shegerip tastap, til úirendim. 50-ge kelgende...
– Eshten kesh jaqsy.
– Siz de solai oilaisyz, á. Bir jiynda maǵan «qazaq tilin qalai, qashan úirendińiz?» dedi.
Aǵymnan jarylyp, bastan keshkenimniń bárin aityp berdim. Alaida, zalda otyrǵandar bir ǵana nárseni estidi. Ilgeride 50-den asqanda til úirendim dep aittym ǵoi. «Oǵan deiin ai qarap júrdińiz be?», – deidi.
Qazaqsha taza sóileitinderge eshqashan jaqpaisyń. Budan keiin qapalanbai kór. Bul mysqyl ma, álde kemsitý me? Qazaq tilin qai jasyńda úirenseń de kesh emes. Budan keiin orystildi baýyrlarda belgili bir komplekstiń qalyptasýy zańdy.
De-iýre – qazaq tili memlekettik til, de-fakto – dál osy dárejege jete almai otyr. Tildiń máselesin kóterip júrgender «qazaq tilin damytý kerek» deidi. Biraq bul urannyń áýelgi maǵynasynyń ózi durys emes. Orys tilin damytqan kim? Pýshkin, Tolstoi siiaqty tulǵalar. Qazaq tilin de tek úlken aqyn-jazýshylar, filologtar, akademikter damyta alady. Al qarapaiym adamdar tildi qalai damytpaq? Tildi úiretý kerek. Bilmeitinderge... Solai ǵoi? Iaǵni, úiretý kerek degen uran qisyndy.
– Qazaqsha jazyp júrsiz be?
– Jazýdy jetik meńgerdim demeimin. Biraq qazir óz oiymdy ájeptáýir erkin jetkizetin múmkindigim bar. Saýatty jazýǵa, qate jibermei jazýǵa tyrysamyn.
Qazaq halqy, Qazaq memleketi týraly oi-pikirimdi qazaqsha bildirgim keledi. Til bilýge bir jaǵynan osy jait itermeledi. Bul taraptaǵy oiyńdy óz tilińde aita almasań, seniń pikirińniń quny kók tiyn. Eshkimge keregi joq. Elýge deiin meniń ishimde kóp dúnie qainap jatty. Biraq, olardy oryssha aityp, oryssha jetkizip, abyroi tappasymdy bildim. Meniń kitaptarymnyń ózi ishtegi oi-pikirimniń syrtqa aqtarylǵan kórinisi.
– «Úiretý men damytýdyń arasynda úlken aiyrmashylyq bar» depsiz.
– Qazaqstan kúnderdiń kúni tolyqtai qazaqtildi memleketke ainalady. Buǵan kúmán joq. Biraq bul ortada orystildilerge oryn bola ma, olar ózgere me?
– Buǵan senbeitin bolsam, qazaq tilin úirenip áýrege túser me edim? Qazaq tili buryn da bolǵan, qazir de bar, erteń de bolady.
Bir orys jýrnalisi maǵan: «Vy verite chto kazahskii iazyk stanet na samom dele polnotsennym gosýdarstvennym iazykom?», – deidi. Álgige: «Sen óziń týraly tym asqaq oilaityn siiaqtysyń. Qazaq tiliniń tolyqqandy memlekettik til bolýy nemese bolmaýy seniń qalaýyńa bailanysty emes», – dedim. Ilgeride aittym ǵoi. Ómir ózgerip keledi, qazaq kóbeiip jatyr.
Áńgimelesken Dýman BYQAI
