***
Kirispe sózde «Ekinshi dúnie júzilik soǵys jyldarynda jáne soǵystan keiingi ýaqytta saiaasattan aýlaq bolýǵa tyrysty. Manchjýriiany uzaq aralap, XI ǵasyrdaǵy japon klassikalyq romany “Sagi o Gendzidi” oqýǵa kóp ýaqyt bóldi. Negizinen, japon shai merekesi jatqan jumbaq. “Myń qanatty tyrna”(1949) romanynda osy “Sagi o Gendzidiń” elementteri boi kórsetedi» delingen. Naqty tolyq túsinip jetý úshin “Sagi o Gendzidi”, sonymen qatar, japon shai madenietin zerdelep shyǵý kerek bolar. Degenmen, oilanýǵa bolady...
[caption id="attachment_9701" align="alignleft" width="336"]
Eger biz oi jóninde qandai da bir forma bolýǵa tiisti der bolsaq, túrli qalypqa salyp kórgen bolar edik. Bizdińshe, oi estetikasynyń mańyzy odanda joǵary. Eger biz oilaý barysyn forma nemese bolmys deitin qalpaqqa tyǵyndasaq, onda bizge eshqashan oilanýdyń qajeti bolmas edi.
Jazýshy romannyń “Jolda aiyrylysý” degen bóliginde óz keiipkerin Japoniianyń belgili bir aýmaǵy, ákesiniń týǵan jeri Takedaǵa jiberedi. Romannyń bul bóligi keiipker haty negizinde baiandalǵan. Oqý barysynda kenetten tosyn burylysqa kezdeskendei bolasyń. Bul burylys nege qajetti boldy, qandai mańyzy bar degen suraqqa qalasyń. Shyǵarma jazylýdyń aldynda ma, álde, shyǵarma jazylyp bitkennen keiin be, Kavabata “Japon sulýlyǵynan nurlanǵan jyrlar” atty maqala jazǵan. Maqalanyń bir qoinaýynda mynadai joldarǵa kezdesemiz: «Bottichelli murasyn zertteýshi, arǵy men berginiń, Shyǵys pen Batys óneriniń esimi álemge belgili bilgiri, professor Iasiro Iýkio birde japon óneriniń ereksheligin óleń ispetti birǵana jolmen bylai túsindirýge bolady degeni bar: «Dostaryń jaily appaq qarǵa, nurly aiǵa, ádemi gúlderge qarap otyrǵandaǵydan artyq eshqashan tereń oilana almaisyń». Rasynda da, aidyń nemese qardyń sulýlyǵyna súisinis, jyldyń tórt mezgiliniń tamasha kórinisterine tańdanys sátinde, osy bir ádemilikti alysta júrgen dostaryńmen bóliskiń kelip, janyńnyń maza tappai sharquratyny bar emes pe? Sulýlyqty seziný adam janynda áldebir saǵynyshty oiatpaq, ómir mánine úńildirmek. Sana túkpirinde úlken uǵymdar men túsinikterdiń tamyr jaiýyna yqpal jasamaq, qarapaiym ǵana «dos» sózin qasietti «adam» deńgeiine kótermek», – deidi.
Jazýshynyń jan álemi óz eńbeginen beitarap emes. Qasietti «adam» sózi deńgeiine kóterilgen jazýshynyń sózge ainalyp ketýi, jai bir «adam» degen bolmystyń qasietti «sóz» deńgeiine kóterilýinde «udaiy naiza ushynda qalýǵa talasatyndar men sońyńda naiza ushynda qalatyn kim?» degen suraq arasyn bólip turǵan aýyr tynystyń bar ekeni ańǵarylady. Shyǵarmada baiandalǵan keiipker, zatynda, osy sulýlyqty bóliskisi kelgen edi. Avtor bul nýly qoinaýǵa óz jan dúniesinde rýhani tamyryna nár bergen qasietti sińirdi.
Hatta keiipker ákesiniń týǵan jeri Takedadaǵy jergilikti aqyndar óleńinen oi órbitedi, osy bir ádemilikti alysta qalǵan saǵynyshymen bóliskisi kelgendei.
[caption id="attachment_9699" align="alignright" width="255"]
«Taýlarda yldi qulaidy,
Syldyrap bulaq tómenge.
Júregindegi ardaǵyn
Jasyrǵan ary tereńge.
Jaiǵandai syryn, armanyn,
Aspanmen jerge ortaq bop.
Jalǵyz-aq sáýle boilaidy,
Bala kezden ustatpai
Áýenim kókte oinaidy.
Qaiǵyrǵan jalǵyz men emes,
Aq bult ta túndei túnergen.
Qaiǵysy menen kem emes,
Taýlarǵa baryp túnegen.
Júrekte keide baǵynbai,
Umytty bárin saǵynbai.
Joǵalar bári saǵymdai.
Tilegi jalǵyz súigeni,
Sansyrap ketpei oldaǵy,
Din aman bolsa bolǵany», – depti aqyn Akiko Iosoia.
«Birin biri aýystyryp otyratyn jyldyń tórt mezgiliniń sulýlyǵyn sipattaityn «qar, ai, gúl» sózderi japon dástúrinde sulýlyq jaily túsiniktiń de balamalary esepteledi» («Japon sulýlyǵynan nurlanǵan jyrlar» maqalasynan úzindi). Atalmysh shyǵarmada kezdesetin “Qiraǵan qorǵanǵa túsken ai sáýlesi”, betkeige ósken jalǵyz tal jabaiy azaliia gúli jóninde de bizge oilanýdyń túbi osyndai mánge keziktirer edi. Meniń bir kezderi úiindige ainalǵan Otyrar qamalynda bolǵanym bar, ol qazir jerden biik bir tóbe, onda esińe ne túspeidi, qiraǵan qalanyń dańqy, erlik týraly dastandar, eń bastysy, qasietti “sóz” deńgeiinde turǵan kitaphananyń izim-ǵaiym joǵalýy. Úiindige ainalǵan qiraǵan qamal tóbesine kóterilýdi sulýlyq shyńyna kóterilý emes dep kim aita alady?! Biraq qirandyǵa ainalǵan Otyrar qamalyna túsken ai sáýlesine kýá bolǵanym joq...
“Japon sulýlyǵynan nurlanǵan jyrlarda” japondyq, dálirek aitqanda, shyǵystyq “bos sana”, “bolmyssyzdyq” jóninde oi túiindegende avtor: «Meniń ángimelerimnen de “bolmyssyzdyqty” taýyp jatatyny bar. Biraq bul batystyq túsiniktegi nigilizmmen úsh qainasa sorpasy qosylmaityn baǵyttar. Eýropalyqtar men bizdiń jan dúniemizdiń negizinde ártúrli bastaýlar bar», – degen oiyn aitady. Bul qoinaýdyń baiandaityny osy bir ózindik erekshe boiaýdy sińirý bolatyn. Bul jóninde oi sanamdy qursaǵan muz “Qiraǵan qorǵanǵa túsken ai sáýlesi” men betkeige ósken jalǵyz tal jabaiy azaliia gúliniń syilaǵan “bolmyssyz” jylýlyǵymen eri bastady. Bul búkil shyǵarmanyń janyna ainalǵandai boldy. Taqyryptan kútken myń qanatty tyrnanyń mifi qyz qolyndaǵy qyzǵylt tústi fýrosokiige salynǵan “Myń qanatty tyrna” sýretine kezdestirdi de, ol avtordyń qoltańba retinde jii jazyp qaldyratyn dzen taqýasy Dogenniń (1200-1253) ''Bastapqy beine'' dep atalatyn:
Kóktemde – gúlder
Jazda – qustar.
Kúzde – Ai.
Kirshiksiz appaq qar –
Qys kúnderinde, –
deitin bir shýmaq óleńine jetelep bardy. Bul shýmaq ta sulýlyq shyńyna bastaityn ózgeshe bailam ekenin túisine bilý lázim.
***
Shyǵarma jelisi bes alty keiipker ainalasynda órbidi, bastalýy da shai madenietine qatysty dástúr jalǵastyǵynan syr shertedi. Bunda myńdaǵan tamyryn tirshilik ózegine jalǵaǵan adamdar bolmysy bar. Bunda bastapqy beine joq bolýy múmkin, bastapqy beinege degen teńdessiz qurmet ári alys mezgildermen bailanystyryp turǵan sózden salynǵan kópir bar. Ol alýan túske boialǵan, tipti, surǵylt tumannyń seiile-seiile tússizdikpen jymdasyp ketkeni sekildi. Bunda kózqaras pen áreket te kómeski túbine shyraq jaqqan.
Bizde álemdi jáne keibir uǵymdardy sandyq mán arqyly beineleý bar, biraq, biz ol tsifrlar kodynyń qandai maǵyna júkteitinine, naqty qandai jaýaby bolar ekenine asyqqan joqpyz. Mysaly: jeti ata, jeti qat kók, jeti qat jer, jeti ǵalam, taǵysyn taǵylar. Bul jónindegi uǵymdy sanamyzǵa, bolmysymyzǵa engizgen shejire kókirektilerdiń túp mánin jete túsingeni anyq, ókinishtisi, búginge jetken joq, sol áýelgi qart shejire – túp tamyrdyń bastaýynda turǵan babalarmen birge kómilip ketkendei. Bizge jetkeni, tek «degen eken» degen jalpaqshesheilik tyiym.
Mádeniet san túrli mádenietter almasýynan gúl ashqan jańa órkeniet sabaǵynda jasyrynǵan ýly tikender áserinen naqty maǵynasynan birtindep alystai bastaidy, tipti, ýaqyt óte kele rásimder men sahnalyq qoiylymdarǵa ǵana kerekti qýyrshaqqa ainalyp ketedi. Shyǵarmada mynadai bir detal bar:
«Kikýdzi óner salasyn durys bilmegendikten, shai saltanatyna laiyq gúldi taldai almaityn. Bul jóninen qyzmetshi áiel de túk bilmeitin, biraq oǵan shyrmaýyq tańerteńgi shai saltanatyna laiyqtai kóringen. Kikýdzidy úsh júz jyldyq asqabaqqa salynǵan bir kúnnen artyq ómir súrmeitin názik shyrmaýyq oilandyrdy. Múmkin, bul úilesimdiliktiń óz úndestigi bar ma?» (shyrmaýyq – Japon tilinde aram shyrmaýyq - asago “tań beinesi” degendi bildiredi. Aýd.). Adamdardyń mádeniet pen mádenietke qatysty zattarǵa degen naqty túsinigi umyt bolǵan jaǵdaida, maǵynasyn túsinbei jasaǵan durys isiniń ózi sana túkpirinde kómeskige ainalǵan túisiktiń jumys isteýiniń natijesi desek te, túisik pen áreket arasyndaǵy qaishylyq, báribir, maǵynasyzdyqqa dýshar etedi. Mádeniet óz qundylyǵyn joia bastaidy. Adamzattyń qajettilikke jutylyp bara jatqandyǵynan... Biraq shyǵarma keiipkerlerin bailanystyryp otyrǵan birden-bir dúnie shai saltanaty ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón. Olar ózderin bailanystyryp turǵan naqty nárseniń ne ekeni jóninde ózderine suraq qoiǵan emes, bizge de suraq qoiýdyń qajeti shamaly.
Talasbek Ásemqulov rejisser Amanjol Aitýarovtyń “Qaýyshý” filmindegi arba súiregen qyz týraly detal jóninde: «Qyz súiretken arba – súigenderdiń páni men baqi – eki dúniede de aryla almaityn masyl taǵdyrdyń, peshenesine jazylǵan jazýdyń simvoly», – deidi.
Meniń oiymda qalǵany Kikýdzi úshin, Iýkiko úshin, Pýmiko úshin qajettilikten qalǵan shai saltanaty emes, tipti, Kikýdzidyń ákesiniń kóńildesi Oota hanymmen kóńildes bolýy da emes. Masyl bolyp jabysqan Tikako.( Kikýdzi, Iýkiko, Pýmiko, Oota, Tikako – keiirkerler.) Basqalar odan ońashalanǵysy keledi, biraq, ol da bir jabysqaq masyl taǵdyr ispetti.
Mádeniet ýaqyt keńistiginde óz aldyna erkin ómir súrgen kezinde saqtalatyny, al ol adamdardyń nashar áreketine qyzmet ete bastaǵanda, qajettilikten birtindep qalatyny, joiylatyny belgili bolǵandai. Biz osyndai jaýapqa kezdestik, ol adamdardy jiirkenishti sezimnen keiingi úreili maǵynasyzdyqqa shyrmady...
Shalqar DÁÝLETKELDI, aqyn
