Jer betindegi adamdardyń ártúrli ult ókilderinen bolýy – Allanyń úlken nyǵmetteri men belgileriniń biri. Haq Taǵala Quranda: «Kók pen jerdiń jaratylýy men tilderińniń jáne túrlerińniń alýan túrli bolýy Onyń belgilerinen. Shúbásiz munda bilim ieleri úshin ǵibrattar bar», – deidi («Rým súresi», 22-aiat).
Adam balasy dúniege kelgen soń, Rabbysyn tanymas buryn, jaryq dúnieni tanyp-bile bastaidy. Ol úshin, eń áýeli, ana tilin úirenýi qajet. Tálim-tárbieni, jaqyndarymen qarym-qatynasty týǵan tilinde ala bastaidy. Bul jóninde Ahmet Iúgineki: «Tárbie basy – til!», – dep, dál aityp ketken bolatyn. Olai bolsa, osy ana tildiń mańyzy jóninde Paiǵambar (s.ǵ.s.) súnnetine úńilip kórelik.
Rasýlýlla qansha til bilgen?
Alla Elshisiniń (s.ǵ.s.) ana tili – arab tili bolatyn. Al, ózge tildi bilgeni jóninde eshbir habar joq. Tek keibir derekterde birneshe parsy sózin qoldanǵany týrasynda aitylǵanymen, bul Paiǵambarymyz parsysha bildi degendi bildirmese kerek. Bul kemshilik emes, kerisinshe arab tilinde Alladan túsiriletin ýahidy tereń túsinip, qaýymyna aina-qatesiz jetkizýi úshin bir tildi jetik bilýi erekshe mańyzǵa ie bolatyn.
Rasýlýlla (s.ǵ.s.) Mádinaǵa qonys aýdarǵan kezde iahýdilerden jáne ózge de qaýymdardan hattar jáne delegattar kele bastady. Olarmen túsinisý úshin sahaba Záid bin Sábitke ivrit tilin úirenýge ámir beredi. Sebebi, iahýdilerdiń jazǵandarynyń durys ne burystyǵyn tekserip, elep-ekshep otyratyn adam qajet boldy. Záid bin Sábit 15 kúndei qysqa merzim ishinde tapsyrmany oryndap, ivritshe hattardy oqyp, jaýap jazatyn deńgeige jetedi.
Kóp uzamai sýriani tilinde hattar kele bastaǵan soń, taǵy da Alla Elshisiniń tapsyrmasymen Záid bin Sábit 17 kún ishinde sol tildiń jazý emlesin meńgerip, oqyp, jaýap jazatyndai jaǵdaiǵa jetti.
Alla Elshisi ana tilin jetik meńgerdi
Paiǵambarymyz óz ana tilin óte jetik meńgerip, arab tiliniń maiyn tamyzyp, kórkem sóilegen. Rasýlýllanyń sút anasy Halima Báný saǵd rýynan bolatyn. Bul rý arabtar arasynda arab tilin eń kórkem, ádebi sóileitin rý retinde tanymal edi. Paiǵambarymyz Halima anasynyń otbasynda 4 jyl ómir súrip, ádebi kórkem sóileýge ábden mashyqtanady. Alla Taǵala bul jóninde Quran Kárimde: «Biz barlyq paiǵambardy aiattarymyzdy túsindirýi úshin, sol qaýymnyń ishinen, solardyń tilinde sóileitinderden jiberdik» («Ibrahim» súresi, 4-aiat); «Biz Qurandy sender túsinsin dep arab tilinde túsirdik» («Iýsýf» súresi, 2-aiat); «Ol anyq arab tilinde jiberildi» («Shýǵara «súresi, 195-aiat), – deidi.
«Alla Taǵala ár paiǵambardy óz ultynyń tilimen paiǵambar etip jiberdi», – degen Ábý Zárrdan jetken hadis osy aiattardy qýattap turǵandai (Táfsirý ibn Kásir, 2:522). Islam dini arabtar arqyly búkil jer betine taraýy úshin Alla Taǵala Paiǵambarymyzdy «Sábá» súresiniń 28-aiatynda aitylǵanyndai, «Barlyq adamdarǵa súiinshileýshi ári eskertýshi etip» jiberdi.
Muhammed paiǵambarymyz óz ana tilin jetik bilýmen qatar, óz ulty men rýyn da jaqsy kórgendigin myna hadisterden ańǵaramyz: «Men kúmánsiz Paiǵambarmyn jáne men Ábdilmýtáliptiń ulymyn, men arabtardyń ishindegi arab tilin eń ádebi sóileýshimin jáne Quraiysh rýynanmyn», «Men arabpyn, Quraiysh rýynan shyqtym. Meniń tilim Báný Saǵd taipasynyń tili».
Musylman balasynyń óz ultyn jaqsy kórýi – Allanyń taǵdyryna rizalyqtyń bir kórinisi. Al óz ultyn súiýdiń belgisi óz ana tilinde sóileý arqyly kórinis tabary haq. Sahabalardyń biri Rasýlýlladan: «Ýa, Allanyń Elshisi! Bir adamnyń óz qaýymyn jaqsy kórýi ultshyldyq pa?», – dep suraǵanda, Ol (s.ǵ.s.): «Joq, tek eger óz qaýymynyń zulymdyǵyna bolysatyn bolsa, ol – ultshyldyq», – dep jaýap bergen bolatyn.
Belgili bir ulttyń ókili bolyp jaratylýymyz Allanyń hikmeti ekendigin myna aiat dádeldei túsetindei: «Ei, adamdar! Rasynda Biz senderdi bir er jáne bir áielden jarattyq. Jáne de bir-birińdi tanýlaryń úshin ulttar men rý-taipalar ettik. Anyǵynda, senderdiń eń qaiyrlylaryń taqýalaryń. Alla bárin bilýshi, habardar» («Hýjýrat» súresi, 18-aiat).
Olai bolsa, Islam dini, ult, rý, halyq, til uǵymdaryn joqqa shyǵarmaidy. Kerisinshe, osy arqyly adamdardyń ózara tanysyp, bilisýi úshin Allanyń zańy, qajettiligi dep túsingen abzal. Muhammed paiǵambarymyzdyń óz ana tilin jetik bilýi, arab tilinde kórkem sóilei bilýi paiǵambarlyq sipattary-nyń biri ekendigi joǵarydaǵy aiattardan aiqyndaldy. Al Paiǵambar (s.ǵ.s.) boiyndaǵy qasiet pen qabilet, árbir is-amal barsha musylman úmmetine úlgi-ónege ekendigi Quranda bylai baiandalady: «Sender úshin Allanyń elshisinde kórkem ónegeler bar» («Ahzap» súresi, 21-aiat).
Sondyqtan, óz qaýymymyzǵa dindi durys jetkizýimiz úshin óz tilimizdi jetik meńgerip, ári kórkem, ádebi sóilei bilý Paiǵambarymyzdan qalǵan ónegelerdiń biri emes pe?!
Nurbek ESMAǴANBET,
Almaty ortalyq meshitiniń Bas imamy
