Kievtegi ekonomika mektebiniń tóraǵasy Timopei Milovanovpen tildesken otstavkadaǵy AQSh generaly Devid Govell Petreýs osy tóńirektegi ózekti saýaldarǵa jaýap qatty dep habarlaidy Dalanews.kz.
Sarapshyǵa sóz kezegin bermes buryn aldymen, ol týraly az-kem maǵlumat bere ketsek.
Devid Petreýs – otstavkadaǵy AQSh generaly, 2008-2012 jyldary Ortalyq barlaý basqarmasynyń direktory boldy. Oǵan deiingi 35 jylyn Amerika armiiasyna arnady. Aýǵanstandaǵy arnaiy operatsiia kezinde AQSh Qarýly kúshteri men Halyqaralyq kúshterdiń jasaǵyna qolbasshylyq etti.
...
– Batys elderi Kremldiń Ýkrainaǵa basyp kirerin kúni buryn bildi. Soǵystyń aldyn alý múmkin be edi? Aitalyq, diplomatiianyń kómegimen nemese sanktsiiany qatańdatý arqyly Pýtindi tejeý jospary nege jasalmady?
– Resei Ýkrainaǵa basyp kirmei tura, Batys elderiniń Kremlge qatysty pozitsiiasy ala-qula boldy, birqatary Reseige siz aitqan qatań sanktsiia salýdan tartyndy. Olar birinshi kezekte óziniń ekonomikalyq múddesin oilady.
Máselen, soǵysqa deiin Germaniia Nordstream-2 (Soltústik aǵyn-2) jobasyn toqtatý týraly talapqa qulaq aspai, tiip-qashyp júrdi. Soǵys bastala sala Berlin jobanyń qurylysyn kilt toqtatty.
Soǵystyń alǵashqy aptasynda Germaniia eshkim oilamaǵan asa mańyzdy saiasi sheshimder qabyldady:
- Qorǵanys salasyna bólingen biýdjettiń ústinen qosymsha 110 mlrd dollar shyǵyndady.
- Qorǵanys salasyna baǵyttalatyn qarjynyń kólemin ishki jalpy ónimniń 2 paiyzyna deiin ósirdi.
- Ýkrainaǵa Reseidiń áskeri tehnikasyn qiratýǵa qajetti qarý-jaraq jóneltti.
– Batystyń barlaý qyzmeti Kievke udaiy jedel aqparat jetkizip turdy. Ýkrain biligi Reseidiń basyp kirerine sońǵy sátke deiin senbegen syńaily. Álde Zelenskiidiń jospary boldy ma? Kiev Pýtinniń shabýylyn kútti me?..
– Basqynshylar shekarany buzyp, eldi-mekenderdi atqylai bastaǵanda Ýkrain biligi abdyrap qalǵany ras. Biraq, bul hál uzaqqa sozylǵan joq. Kiev qorǵanýǵa, qarymta qaitarýǵa kóshti. El basyna kún týǵan shaqta, qolda bardy uqsatýǵa, improvizatsiia jasaýǵa týra keldi.
Ýkrain kóshbasshylary men ýkrain áskeriniń tabandylyǵyna, tózimdiligine, qaisarlyǵyna kúlli álem tánti bolyp otyr. Bul dáleldeýdi qajet etpeitin aksioma.
Eldi eki-úsh kúnniń ishinde jaýlap alýdy josparlaǵan "pýtinshilder" tyǵyryqqa tireldi. Basqynshylarǵa tótep bergen bastapqy kúnderi Ýkrainanyń Qarýly kúshterine qarý-jaraq, áskeri ushaq, Reseidiń tankilerin talqandaityn zamanaýi qurylǵylary jetispeitini aiqyn bilindi.
Batys bul olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp jatyr. Ýkrain armiiasyna qajetti áskeri tehnika men qarý-jaraqty jetkizýde kedergi bolmaýy tiis. NATO elderi budan bas tartpaidy.
Dese de, bir jaittyń basy ashyq:
eger jaýyngerdiń boiynda jaýǵa qarsy shabar qaisarlyq, tabandylyq, kúreskerlik qabilet bolmasa, qarý-jaraqtan qaiyr joq.
Ýkraindar erjúrek ult! Qaharman halyq! Buǵan osy kúnde kúlli álemniń kózi jetti.
Batys elderi Javelin pen Stingers-ti molynan jetkizer bolsa, ýkrain áskeri kez kelgen agressiiaǵa qarsy tura alar adýyndy, aibarly kúshke ainalady.
Soǵys bastalǵaly talai kópir jaryldy. Ýkrainadaǵy temirjol bailanysy úzildi. Bul utymdy sheshim boldy, óitkeni Resei aýyr áskeri tehnikasyn temirjoldyń kómegimen tasymaldaýdy josparlaǵan.
Ýkrain armiiasynyń kásibi deńgeii basqynshylardan asyp tústi. Orys áskeri kóbine-kóp qara kúshke salady, sóitip bar energiiasyn sarqyp tastaidy.
Javelins-ter jetpei tura ýkrain sarbazdary jaýdyń janarmai tasityn kólikterine shúilikti, olardy túgeldei jaryp, jaǵyp jiberdi. Irkesip, tirkesip kele jatqan kolonna júrisinen jańyldy.
Sizder tankiniń, brondy tehnikanyń izine túspedińizder, áýelgi kezde olarmen alysý ózińdi ólimge tigýmen teń edi ári ózin-ózi aqtamaityn sheshim-tuǵyn.
Ýkrain armiiasynyń ailaǵa salyp, aqylmen qabyldaǵan strategiiasy basqynshylardy san soqtyrdy, orystar sizderdi ashyq shaiqasqa shyǵady dep kútti.
Iá, bastapqy kezde Ýkrainanyń Qarýly kúshterine keri sheginýge týra keldi. Búgingi tańda sizder qarymta qaitarýǵa kóshtińizder.
– AQSh Ýkrainanyń áskeri áleýetin tómen sanaǵany ras pa? Kievtiń Kremlge tótep bererine kúmánmen qaraǵan syńaily...
– Ras, bulai oilaǵan azamattardyń qarasy kóp boldy. Amerikanyń óz ishinde Ýkrainanyń eki-úsh kúnde qularyna senimdi bolǵan skeptikterdiń aýzyna qum quiyldy. Kievtiń munshalyqty qarsylyq kórseterine qairan qalyp jatqan sarapshylar jetip artylady.
Atys-shabys qalalyq jerde júrip jatyr. Mundai shaiqasqa shydas berý qiyn.
Negizgi salmaq áskerilerge túsetini aitpasa da belgili. Bógde eldiń oi-shuńqyryn bile bermeitin okkýpanttarǵa tipti aýyr.
Buǵan deiin de aitqanmyn, taǵy bir márte qaitalaiyn: Resei Ýkrainany tutas jaýlai almaidy!
Olardyń tipti Kievti qorshaityn dármeni joq, ábden álsiregen, qansyraǵan. Orystardyń qolynan keleri, turǵyn úilerdi, infraqurylymdy bombylaý ǵana. Kievke kirýge basqynshylardyń júregi daýalamaidy.
Ýkraindar óz jerinde soǵysýda. Bul bostandyq úshin kúres. Otan úshin otqa túsetin sát. Olar aianyp qalmaidy, al okkýpanttardyń áskeri rýhy mújilip qalǵan.
– NATO-daǵy sheshim shyǵarý protsesi kópshilikke qupiia. Ýkrainaǵa qatysty sheshim qabyldaýda saiasi liderlerdiń yqpaly basym ba, álde qoǵamdyq pikirge qulaq túresizder me?
– NATO-daǵy sheshim shyǵaratyn basty qurylym Soltústik Atlantika keńesi. Keńes uiymǵa kirgen 30 memlekettiń úkimet basshylarynan quralǵan. NATO-nyń áskeri komiteti bar, komitet sarapshylary uiym múshelerine áskeri salaǵa qatysty aqyl-keńes beredi. Komitet júrdek jumys ister bolsa, sheshim de shuǵyl túrde qabyldanady. Kóp jaǵdaida biýrokratiialyq kedergilerge ushyrasyp jatatynymyz ras.
Pýtin shekten shyǵýdyń az aldynda tur. Onyń iadroly qarýmen qorqytyp-úrkitýi NATO-ǵa berilgen belgi. Áitse de, AQSh biligi Reseimen ashyq aiqasqa túsýge batpai otyr.
Amerika NATO-nyń beldi ókili. Uiymǵa birikken 30 eldiń ishinde NATO-ny qarjylandyrýǵa qyrýar qarjy (ózgelerden eki ese kóp) jumsaityn jalǵyz el. AQSh-tyń uiym jumysyn júieleýdegi orny bólek. Yqpaly basym, is-áreketi ótimdi. Dese de, eshqashan astamsyǵan emes. NATO-nyń jiyndarynda bizdiń el «kelisip pishken ton, kelte bolmas» degen pozitsiiany ustanady.
– Reseidiń Ýkrainaǵa baǵyttalǵan agressiiasy qanshaǵa sozylýy múmkin? Onyń naqty merzimi bar deýge negiz bar ma?
– Buǵan "iá" nemese "joq" dep kesip jaýap berýge bolmas. Agressiianyń aiaqtalýy birneshe faktorǵa bailanysty. Resei sanktsiiaǵa qansha ýaqyt boiy shydas beredi, másele sonda. Úndistan, Qytai sekildi alpaýyt elder aqyr sońy kimniń sózin sóiledi? Bul da Pýtin agressiiasyn tejeýge túrtki bolatyn jait.
Bir anyǵy, Kreml sanktsiiadan bas kótermeidi.
Búgingiden soiqan, surapyl sanktsiialar qabyldanady. Qazirgi shekteýler Pýtinniń mańaiy men oligarhtardy jipsiz bailap tastady, erteńgi kúni qarapaiym halyq sanktsiianyń aýyrtpalyǵyn sezinetin bolady.
Orystardyń turmysy aýyrlap, isherge as, kierge kiim tappai qinalady. Bul jaza! Ýkrainaǵa basyp kirgen Pýtindi sabasyna túsirýdiń jalǵyz joly.
– NATO Ýkrainanyń áýe keńistigin qorǵaýdan nelikten bas tartyp otyr? Beibit el qyrylyp jatyr, Batys qashanǵa deiin qol qýsyryp otyrady?
– NATO-nyń sheńberinen shyqpaýǵa tiisti shekteýler bar. Alianstyń barlyq músheleri osy talapqa baǵynýy tiis. Ýkrainanyń áýe keńistigin arashalar bolsa, NATO áskeri Resei armiiasymen sharpysady. Áýedegi shaiqas, jerdegi urysqa ulasady. Onyń zardaptary qazirgiden de aýyr bolýy múmkin.
Úshinshi dúniejúzilik soǵys bastalsa, Pýtin iadroly qarýdy qoldanýdan taiynbaidy. Batys pen Resei ashyq ketiser bolsa, mundai sumdyqqa da kýá bolamyz.
Pýtindi tejeýdiń budan ózge de amaldary bar. Batys Ýkrainanyń Qarýly kúshterin eldiń áýe keńistigin qorǵaýǵa qajetti qorǵanys júielerimen qamtamasyz etýde. Aldaǵy ýaqytta NATO Kievke Mig-29 joiǵysh ushaǵyn jetkizýi múmkin. Olar Polshada tur. Javelins pen Stingers-tiń tasymaly da toqtamaidy.
– Ýkraina jeńiske jetken jaǵdaida Pýtindi ne kútip tur?
– Soǵys túrli jolmen aiaqtalýy múmkin. Siz ben biz kútken stsenariiden bólek finaldar bar. Óz basym, Reseide jýyq arada tóńkeris bolady, Pýtin taqtan taiady dep oilamaimyn.
Kreml kóseminiń áskerge jiberetin jaýyngerleri taýsylýy múmkin. Ýkraina jerinde kómýsiz qalǵan orys soldattary týraly jantúrshigerlik jańalyqtar Reseige jetpei jatqan joq. El uldaryn áskerge jiberýden jappai bas tartqan kezde Kreml tyǵyryqqa tireledi. Sol kezde soǵysty aiaqtaýdyń amalyn izdep jantalasady. Máskeýdiń de, Kievtiń de kóńilinen shyǵatyn áreketke barýy múmkin.
Kiev ólispei, berispeidi! Ýkraindar aqyryna deiin kúresýge ázir. Bul konfliktiniń uzaqqa sozylatyn túri bar, eń qaýiptisi de – osy. Dál qazir qos taraptyń kelissózinde túiiser núkteler tabylmai tur.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
