Qazaq nege – qorqyp, sekemdene beredi?
Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl ótse de sol jaman ádetten aryla almai kelemiz. Qazir qazaqtyń qorqatyn, sekemdenip qaraityn dúniesi de kóbeiip ketti.
Toqsanynshy jyldary ǵalamdaný úrdisinen qoryqtyq. Ony aitasyz, Jan-Klod van Damm men Arnold Shvartsenegger filmderi jastardy buzaqylyqqa baýlyp jatyr dep aqyn-jazýshylarymyz gazetterge kóldei-kóldei maqala jazyp, jurttyń záresin alǵany esińizde shyǵar?
Biraq búkil álemniń jastary sol filmderdi kórgen soń, «buzylyp», buzaqlyq jolǵa túsip ketpedi.
Búginde qazaqtyń qorqynyshyn týǵyzatyn dúnielerdiń qataryna Qytai men AES qosyldy.
Áleýmettik jelidegi bolmashy dúnieni sebep qylyp, aty-jóni joq qorqatyn kúige tústik. Bul endi jaqsylyqtyń nyshany emes. El bolamyz desek orynsyz fobiiadan arylýymyz kerek.
Kúni keshe ǵana Qytaidyń Sian qalasynda ótken «Ortalyq Aziia – Qytai» forýynan keiin keibir azamattardyń boiynda fobiiasy bas kóterip, áleýmettik jelide orynsyz áńgimeler taǵy da aityla bastaǵanyna kýá boldyq.
Qazaq pen qytai bes myń jyldan beri kórshi
Dál osy máselege qatysty QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministri Darhan Qydyráli «Suraýy bar» kanalyna suhbat berip, qoǵamdaǵy Qytaiǵa qatysty úrei men qorqynyshtyń orynsyz ekenin aityp, jan-jaqty túsindirip beripti.
Sonymen qatar Darhan Qýandyquly el ishinde Qytaiǵa qatysty taralyp jatqan feik aqparattardyń toqtatýdyń jalǵyz joly – shynaiy aqparatty kóbirek tartyp, tosqaýyl qoiýǵa bolatynyn aitypty. Ministrmen oiymen tolyqtai kelisemiz. Budan basqa amalyn bizde kórmei turmyz
– Feik aqparattyń aldyn alý úshin bizder shynai aqparatty kóbirek tartýymyz kerek. Sol kezde ǵana jalǵan aqparatqa tosqaýyl qoiylady. Qazirgi tańda Qazaqstan men Qytaidyń arasyndaǵy bailanysqa qatysty shyndyqqa múlde janaspaityn aqparattar taralyp, jurtty ekiudai kúige salýda.
Eger qazaq pen qytaidyń arasyndaǵy bailanysqa tarihi turǵydan qarasaq, eki el arasyndaǵy bailanystyń bes myń jyldyq tarihy bar ekenin baiqaimyz. Ókinishke orai, buǵan keibir adamdar mán bermeidi.
Sonaý kóne zamanda Jibek joly arqyly Qytaidan shyqqan kerýender qazaqtyń keń saharasyn kóktei ótip, Batysqa túrli taýarlar tasydy. Osy Jibek jolynyń arqasynda Qazaq handyǵy kúsheiip, ekonomikalyq turǵydan qýatty elge ainalǵanyn nege umytamyz?
Sol kezde «Qytaimen aradaǵy qarym-qatynas elimizdiń qaýipsizdigine nuqsan keltiredi» dep han-batyrlarymyz kerýenderdi ótkizbei, shekarany tas biketip tastaǵan joq qoi. Qaita olar qazaq jeri arqyly Jibek jolynyń ótýi ekonomikalyq turǵydan paidaly ekenin túsinip, ár ýaqytta Qytaimen tatý-kórshilik jaǵdaidy saqtaýǵa tyrysty.
Sol kezde ata-balalarymyz Jibek joly memleketke tek qana ekonomikalyq igilikten basqa, órkenietterdi bir-birimen aralasyp, tutas álemniń damýyna draiver bolatynyn túsindi. Úlken masshtabta oi qorytyndylady. Demek, bizder de ata-balalarymyz sekildi keńinen oilanýymyz kerek.
Tarihqa kóz salsaq, Jibek joly toqtaǵannan keiin jol boiyndaǵy elderdiń álsirei bastaǵanyn baiqaýǵa bolady. Óitkeni, ekonomikalyq bailanystar úzilip, halyqtyń ál-aýqaty kúrt tómendedi. Kerek deseńiz, Altyn ordanyń tarih sahnasynan joǵalaýyna Jibek jolynyń toqtap, ekonomikalyq quldyraý áser etkeni jasyryn emes.
Búginde sol ekonomikalyq bailanys qaitadan jandanbaqshy. Bul – úrdisten Qazaqstan syrt qalmaityny anyq. Muny kez kelgen azamat túsinýi kerek.
Bizder maqtanyshpen eske alatyn, túrkilerdiń talai qaǵandaryna keńesshi bolǵan Tonykóktiń ózi Jibek joly bastaý alatyn Sian qalasynda bilim alǵanyn bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin.
Jalpy, Qytaidyń qýatty memleket bolyp qalyptasýyna túrkilerdiń yqpaly zor boldy. Osydan qarap-aq qytai men túrkiler bir-biri jatsynbai tatý-kórshilik jaǵdaida ǵumyr keshkenin ańǵaramyz. Qytaidaǵy kóne qujattarǵa kóz salǵan adam qazaq pen qytaidyń arasyndaǵy bailanys tym tereńde jatqanyn birden baiqaidy.
Sondyqtan Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy bailanysqa qatysty kúdikke berilip, baibalam salýǵa áste bolmaidy. Qandai jaǵdai bolsa da qytai qazaqqa qatysty dostyq peiilin saqtap keldi.
Aitalyq, Abylaihannyń zamanynda qazaq áskeri jońǵarlardan oisyrai jeńilgende ata-babalarymyz «qytaiǵa jutylyp ketemiz» dep kúmán-kúdikke berilmei, qytaidyń tatý-kórshilik qarym-qatynasty saqtaityna senimdi bolǵan ǵoi.
Kúni keshe ǵana ótken Siandaǵy basqosýǵa Qazaqstan jalǵyz ózi barǵan joq. Basqosý «5-1» formatynda ótti. Dál osy formattaǵy kezdesýler EýroOdaq, Resei jáne AQSh-pen de ótip turady.
Sondyqtan bul basqosýǵa kúdikpen qarap, shyndyqqa janaspaityn áńgimelerdi kópirtip aitý orynsyz dep bilemin, – deidi Darhan Qýandyquly.
Ras, qazir Qytai álemdik saiasatty oryny bar, árbir isine jaýapkershilikpen qaraityn memleketke ainaldy. Sondyqtan Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy qarym-qatynastyń jandanýynan shoshýdyń qajeti joq.
Nurlan JUMAHAN
