«Poeziianyń basy da, aiaǵy da joq. Ol – sheksiz. Sol sebepti onyń sheńberi jaily oilanýdyń qajeti shamaly. Ony jattaýdyń da keregi joq. Poeziiamen birge júrý kerek. Óleńniń ár jolyn kózben súzip, zymyrap jónelgennen ada bolyp, aldyńda ashyq keńistiktiń turǵanyn elestetý qajet. Mine, óleńdi osylai oqý kerek!» – Adonis.
Nobel syilyǵyn alýda joly bolmai júrgenderdiń biri – osy Adonis. Ol – arab poeziiasynyń klassigi. Sýfistik mistikalyq sheshimderdi qoldanatyn estetikalyq revoliýtsioner. Asadtyq saiasattyń qurbany. Adonis birneshe onjyldyqtar boiy emigratsiialyq ómir keshýde (Livan, Parij). Arab birtutastyǵyn armandaidy. Nobel syilyǵyna budan artyq adam tabýdyń ózi qiyn bolyp kórinedi. Biraq... Ókinishke orai, basylym betterinde Adonistyń esimi atalǵan barlyq maqalada onyń Nobel syilyǵyna «kezekte» turǵan adam retinde jazady. Meniń oiymsha, bul siriialyq aqynnyń laiyqty baǵasy emes.
Ómir boiy Adonis Qudaidyń esimin serik qylǵan siriialyq aqyn tabiǵattaǵy oi, sóz ben tildiń, ólim men ómirdiń ózgermeitin qaǵidasyn shyǵarmashylyǵyna arqaý etti. Ol klassikalyq arab poeziiasynan jańashyldyqqa deiingi joldy júrip ótti hám sol jolǵa qaita oraldy. Sońǵy kezderde ádebiettegi basty syilyqqa (Nobel syilyǵy) úmitkerler qatarynan kórinip júrgen aqyn, shvetsiialyq akademiia «tabaldyryǵyn» attai almai júrgenine de biraz boldy. Biyl da Mýrakami (japoniialyq jazýshy) ekeýi «juldyzdy» úmitkerler qatarynda. Osy oraida,shamamyzdyń kelgeninshe qazaq oqyrmandaryna beitanys aqynnyń ómirimen shyǵarmashylyǵyn saraptaý kórýdi jón kórdik.
Áli Ahmadtan Adoniske deiin
1930 jyly shiitterdiń otbasynda dúniege kelgen Adonis (Áli Ahmad Said Asbar), bala kúninen alqapta jumys istegen. Ákesi oǵan, bylaisha aitqanda zorlyqpen, óleń jattatqan eken. Ýaqyt óte ol ózi óleń jaza bastapty. Al, 1947 jyly Siriia prezidenti Shýkri Ál-Kýatlige óleń oqý múmkindigine ie bolǵan. Damasktaǵy ýniversitetterdiń birinde oqyp júrgen kezinde birneshe gazet pen jýrnaldarda redaktor retinde qyzmet atqarypty. Myna qyzyqty qarańyz, Áli Ahmad Saidtyń óleńderin qabyldamaǵan gazetter, keiinnen Adonistyń óleńderin gazetke shyǵarýǵa kelisken eken. 1956 jyly saiasi jaǵdailarǵa bailanysty Livanǵa qonys aýdarady. 1957 jyly Livan azamattyǵyn alady. Degenmen, ol áli kúnge deiin siriialyq aqyn retinde tanymal. Já, bul tek onyń ómirinen qysqasha maǵulmat qana. Endi ony shyǵarmashylyǵyna kósheiik...
Adonis 1970 jyly ádebiet salasyndaǵy siriia-livandyq syilyqqa ielik etken. Qazirgi arab aqyndarynyń ishinde de oiyp turyp oryn alǵan ádebietshi. Onyń shyǵarmashylyǵyna frantsiialyq poeziia men eýropalyq siýrrealizmniń jáne mifologiialyq obrazdardyń áseri mol ekeni de aitylyp júr. Eýropa tilderine óleńderi aýdarylyp úlgergen aqyn eskperimentke de kóp barady. Poetika men naqyl sózderdiń jáne ómir filosofiiasynyń sintezin óleńge syidyrýǵa tyrysady. Onysy sátti shyǵady da. Adonistyń óleńderi 1984 jyldary Eýropada taraldy. 80-shi jyldary ol Parijge qonys aýdaryp, IýNESKO-da keńesshi retinde jumys istedi. 2011 jyly úsh jylda bir ret beriletin Gete atyndaǵy syilyqqa ielik etti. Oǵan deiin ol Eýropada ádebietshi retinde birneshe maqala men ǵylymi eńbek daiarlady. 1959 jyly «Jańa poeziiany» anyqtaýǵa tyrysý» baǵdarlamalyq maqalasynda ol poeziia men prozanyń aiyrmashylyǵy tek uiqas pen kóleminde ǵana emes, jeke adamnyń ómirge degen kózqaras tájiribesinde, iaǵni, oidyń sheksiz túsindirilýi men órbýi (interpretatio) ekenin aitady. Óziniń óleńderinde islamǵa deiingi Jerorta mádenietiniń (shýmerlik, finikiilik, vavilondyq, grekiialyq) shýaǵy bar ekeni seziledi. Ol óleńde ómirdi ózi jasaitynyn, iaǵni, ár adamnyń oi sabaqtastyǵy beisanalyq deńgeide ómirdi ózinshe kóretinin bildirgisi keletindei (Ár adam óz ómiriniń Qudaiy - avtor). Onyń óleńderin frantsiia tiline Ejen Gilvik pen Etel Adnan aýdarǵan. Gilvik «Adonis keńistigi» degen óleń jazyp, ol jerde aqyndy óz álemderin týdyrýshy Qudaiǵa teńegen. Joǵaryda jazǵanymyzdyń bir kepili desek bolar... .
Ádebi basylymdardyń birinde bylai dep jazypty:
«Iá, keide Nobel syilyǵyn tamasha avtorlarǵa beredi – Mario Vargas, Djon Kýtzee (Dj.Kýtsi – avtor), Teodor Mommenzý, Alber Kamiý, Iosif Brodskii jáne t.b. Degenmen, kóp jaǵdaida Lev Tolstoi, Vladimir Nabokov, Horhe Lýis Borhes, Zebal sekildi myqty jazýshylarǵa berilmeidi. Qazir ádildik pen ádletsizdik jaily sóz qozǵaýdyń qajeti joq. Ádebiet - fýtbol emes. Nobel syilyǵy álemde bar júzdegen syilyqtardyń bireýi. Onyń laýreattar tizimin saraptaý keide qyzyq ekeni ras. Tek ádebiet jaǵynan emes, naqty bir qoǵamdyq sananyń jumys isteýin túsiný úshin ǵana. Sonymen qatar, Nobel syilyǵynyń ziiany da bar. Ol kitap pen jazýshynyń arasyn alshaqtatady. Sonyń kesirinen, qoǵamda kóptegen qaýeset pen kúlki týdyratyn pikirler qalyptasady. Keibir jazýshylar basylym betterinde «Jiyrma jylǵa jýyq Nobel syilyǵyna kezekte tur» degen siiaqty maqalalardyń kesirinen dál osy syilyqtyń qamaýynda qalyp qoiady. Bul kúlkili. Uly jazýyshylardyń bundai maqala betterinde aty jazylǵanynyń ózi olar úshin namysqa tierlik jaǵdai emes pe?! Olar dúkende kezek kútkendei kúide bolatyny anyq».
Nesi bar, biz de osy oimen kelisemiz!
Abzal SÚLEIMEN
