Nazarbaev: «Álemge taǵy qaýip tónip tur»
Qazaqstan prezidenti Nursultan Nazarbaev AQSh-tyń Vashington qalasynda AQSh-tyń qoǵam jáne saiasi qairatkerlerimen kezdesti dep habarlaidy Aqordanyń baspasóz qyzmeti.
Kezdesýge qatysýshylar aldynda sóz sóilegen memleket basshysy osy dialogty uiymdastyrǵany úshin Qorǵa alǵys aitty jáne bul institýt ǵasyrdan astam ýaqyt boiy halyqaralyq qatynastardyń damýyna eleýli úles qosyp kele jatqanyn atap ótti.
Qazaqstan prezidenti qazirgi zamanǵy álem qurylymynyń problemalary men Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy róline qatysty oi-pikirin ortaǵa saldy.
Nursultan Nazarbaev jiyrmasynshy jáne jiyrma birinshi ǵasyrlar toǵysyndaǵy shirek ǵasyrdyń aýqymdy tarihi ózgerister dáýiri bolǵanyna, budan 25 jyl buryn Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde ómir súre alatyny kúmán týdyrǵanyna nazar aýdardy.
"Bizge jańa memleketti «nólden» bastap qurýǵa, josparly ákimshilik júieden naryqqa, totalitarizmnen demokratiiaǵa kóshýge týra keldi. Qysqa ýaqyt ishinde memlekettilikti nyǵaitý, zamanaýi naryqtyq ekonomika qurý jáne qoǵamdy jańǵyrtý jóninde zor jumystar atqaryldy", – dedi memleket basshysy.
Nursultan Nazarbaev elimiz júzege asyryp jatqan «100 naqty qadam» Ult jospary týraly da aitty.
"Jospardy júzege asyrý HHI ǵasyrda barynsha teńgerimdi saiasi júiesi, damyǵan azamattyq qoǵam institýttary men bilimge negizdelgen ekonomikasy bar Qazaqstandy qurýǵa baǵyttalady", – dedi memleket basshysy.
Sonymen qatar, Qazaqstan prezidenti elimizdiń jahandyq antiiadrolyq qozǵalysqa qatysýy máselesine de egjei-tegjeili toqtaldy.
"Ortalyq Aziiada iadrosyz aimaq qurý arqyly biz ornyqty álem geografiiasyn qalyptastyrýǵa shaqyramyz. Bul – Eýraziiada, Latyn Amerikasynda jáne Afrikada alty iadrosyz aimaq keńistigin keńeitý degen sóz. Tómen baiytylǵan ýran bankin Qazaqstanda ornalastyrý týraly MAGATE-men kelisimge 2015 jyly qol qoiylýy mańyzdy qadam boldy. Bul – jahandyq aýqymdaǵy oqiǵa. Álem ony atomdy qaýipsiz ári beibit maqsatqa paidalaný isindegi mańyzdy shara retinde baǵalaýy tiis", –dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy Irannyń iadrolyq baǵdarlamasy jónindegi halyqaralyq kelissózder úderisine Qazaqstan árdaiym qoldaý kórsetip, oǵan is júzinde qomaqty úles qosqanyn atap ótti.
Qazaqstan prezidenti bizdiń el Jahandyq iadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammitterge belsene qatysýdy mańyzdy sanaitynyna nazar aýdardy.
"Ajal sebetin qarýlardy ǵarysh keńistiginde, álemdik muhit tabany men beitarap sýlarynda, sondai-aq Arktikada ornalastyrýǵa tyiym salatyn irgeli sheshimder qabyldaityn ýaqyt keldi. Ǵylymi jańalyqtardy jappai qyryp joiý qarýlarynyń jańa túrlerin jasaýǵa qoldanýdy tyiý jónindegi halyqaralyq kelisim men BUU reestrin ázirlegen jón", – dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy Jahandyq antiiadrolyq qozǵalys qurýdy mańyzdy mindet retinde atady.
"Qazaqstan bastamashylyq etken, halyqaralyq qoldaýǵa keńinen ie bolyp kele jatqan «ATOM» halyqaralyq jobasy osy maqsatqa arnalǵan. Iadrolyq synaqtarǵa qatysty barshaǵa birdei tyiym salý týraly sharttyń kúshine enýine atsalysý jónindegi 9-konferentsiianyń teń tóraǵasy retinde Qazaqstan onyń tolyq ámbebaptanýyn qamtamasyz etýge kúsh salýyn jalǵastyra beredi", – dedi Qazaqstan prezidenti.
Nursultan Nazarbaev qazirgi zamanǵy halyqaralyq qaýipsizdiktiń ózekti máselelerine de toqtaldy.
"Adamzat HHI ǵasyrǵa beibitshilik pen jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Ókinishke qarai, barynsha qaýipsiz jáne turaqty álem qalyptastyrý múmkindigin jiberip aldy. Álemge taǵy qaýip tónip tur, ony elemeýge bolmaidy. Bul qater – jahandyq aýqymdaǵy joiqyn soǵys", – dedi memleket basshysy.
Qazaqstan prezidenti 1968 jyly qol qoiylǵan Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óz maqsatyn oryndap otyrmaǵanyn, al jahandyq oiynshylar arasyndaǵy senim daǵdarysy iadrolyq qarý qoldanýdy boldyrmaý kepildiginiń álsireýine ákele jatqanyn aitty.
"HHI ǵasyrdyń eń ózekti máseleleriniń biri iadrolyq terrorizm qateri men iadrolyq jáne radioaktivti materialdardyń zańsyz ainalymy bolyp otyr. Álem áldeqaida qaýipti ári boljaýsyz jańa iadrolyq ǵasyrǵa qarai jyljyp keledi. 60 jyldan astam ýaqyt buryn áigili ǵalymdar A.Einshtein men B.Rassel manifest jariialap, «Adam urpaǵy joiyla ma álde adamzat soǵystan bas tarta ma?» degen mańyzdy saýal qoidy. Soǵysty joiý adamzat órkenietiniń eń kúrdeli mindeti bolyp otyr. Biraq odan basqa jol joq", – dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy bul maqsatqa jetý úshin álem damýynyń paradigmasynda sapaly da tereń ózgerister jasaý, álemniń barlyq kóshbasshylarynyń saiasi erik-jigeri men barlyq memlekettiń kúshin jumyldyrý qajettigine senimdi ekenin aitty. Qazaqstan prezidenti osy mindetterdi sheshý jolynda elimiz qabyldap jatqan sharalardy atap ótti. Olardyń qatarynda Jahandyq strategiialyq bastama – 2045 Josparyn ázirleý bastamasy, halyqaralyq quqyq qaǵidattaryn qýattaýǵa jáne senimdi qalpyna keltirýge baǵyttalǵan BUU-nyń joǵary deńgeidegi halyqaralyq konferentsiiasyn shaqyrý jónindegi usynys, BUU aiasynda halyqaralyq terrorizmge jáne ekstremizmge qarsy is-qimyldyń biryńǵai jahandyq jelisin qurý, Belarýs, Qazaqstan, Resei jáne Ýkraina liderleriniń Minsk kezdesýin, sondai-aq «normand tórttigi» kelissózderin uiymdastyrýǵa yqpal etý sharalary bar.
Memleket basshysy jahandyq daǵdarystyń sebebi álemdik ekonomika men qarjy júiesiniń ózeginde jatqan olqylyqtarda ekenine senimi ekenin aitty.
"Tórt jyl buryn biz barlyq elderdiń daǵdarysqa qarsy kúsh-jigerin jumyldyrýǵa baǵyttalǵan «G-Global» bastamasyn usyndyq. Álemdik damý problemalaryn 8 nemese 20 memleket emes, búkil halyqaralyq qoǵamdastyq sheshýi tiis. «G-Global» aiasynda Astana ekonomikalyq forýmynda keńinen qoldaý tapqan Dúniejúzilik daǵdarysqa qarsy jospar ázirlendi", – dedi Qazaqstan prezidenti.
Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev bizdiń el óz kandidatýrasyn BUU Qaýipsizdik keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes músheligine usynǵanyn eske saldy jáne ol qoldaý tabady dep senetinin aitty.
Memleket basshysy Eýraziia óńiriniń damýyna qatysty da óz oilaryn ortaǵa saldy.
"Eýraziia óńiri – álemdik saiasattaǵy negizgi geosaiasi jáne geoekonomikalyq faktor. Bul jerde Qytai men Resei, AQSh jáne Eýroodaqtan bastap, Úndistan, Iran jáne Túrkiiaǵa deiingi barlyq jahandyq oiynshylardyń múddeleri toǵysyp otyr. Óńirdegi qaqtyǵys yqtimaldyǵyn yntymaqtastyq pen yqpaldastyqty tereńdetý arqyly azaita otyryp, óńirlik úderisterdi syndarly arnaǵa burý óte mańyzdy. Sondyqtan da men Birikken Eýraziialyq ekonomikalyq keńistik qurýdy usyndym", – dedi Qazaqstan prezidenti.
Nursultan Nazarbaev Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń qyzmeti týraly aityp berdi.
"Bul – taýar, qyzmet, kapital, eńbek resýrstary qozǵalysynyń biryńǵai erejeleri bar ekonomikalyq birlestik. KSRO-ny qaita qurý týraly áńgime múlde joq ekenin atap aitqym keledi. «Qyrǵiqabaq soǵystyń» osy stereotipterinen arylý kerek. Olar bolashaqqa kóz jiberýimizge kedergi keltiredi. Eýraziialyq ekonomikalyq odaq – tek ekonomikalyq joba", – dedi memleket basshysy.
Qazaqstan prezidenti biyl elimiz ben AQSh arasynda diplomatiialyq qatynastar ornatylǵanyna 25 jyl tolýymen erekshelenetinine nazar aýdardy.
"Qaýipsizdik jáne iadrolyq qarý taratpaý – yntymaqtastyǵymyzdyń ýaqyt synyna ótken tuǵyrnamasy. Biz halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy mańyzdy qadamǵa ainalǵan Iadrolyq qaýipsizdik sammitin ótkizý týraly Vashingtonnyń bastamasyn tolyq qoldadyq", – dedi Nursultan Nazarbaev.
Sońynda memleket basshysy elimiz iadrolyq qarýsyzdaný jáne iadrolyq qarý taratpaý salasynda kúsh-jiger jumsaýyn tabandy túrde jalǵastyra beretinin aitty.
"Bolashaq týraly oilaǵan kezde men burynǵy KSRO-dan bizge mura bop qalǵan eń sońǵy iadrolyq zariad Qazaqstan aýmaǵynan áketilgen tarihi datany – 1995 jylǵy 24 sáýirdi jii eske alamyn. Eki júz jyl buryn AQSh prezidenti Avraam Linkoln: «Jaýapkershilikten búgin jaltarý arqyly odan erteń de qutyla almaisyń» degen eken. Ondaǵan jyldar boiy jer titiretken jarylystardan japa shekken halqymnyń muń-zaryn sezinip, qoldaýyna súiengen men iadrolyq qarýdan ada álem týraly armanǵa riiasyz senemin", – dep túiindedi Qazaqstan prezidenti.
Nursultan Nazarbaev sóziniń sońynda kezdesýge qatysýshylardyń birqatar suraqtaryna jaýap berdi.
Derekkózi: abai.kz
