Onyń pikirinshe, ózbek prezidentiniń saiasi reforma týraly aýyz toltyryp aitqan ýádesi aiaqsyz qalǵan. Oppozitsiianyń qol-aiaǵyn bailap-matap tastaǵan. Tutas júie bir adamnyń qolynda shoǵyrlanyp jatyr. Biliktegilerdiń jaqyn-juraǵaty mansapqa umtylyp, memqyzmetke tumsyq tyǵýda.
“Azattyqtyń” Ózbek qyzmetine osy máselege egjei-tegjeili toqtalyp, suhbat bergen Stronskii Mirziiaevtyń Qazaqstannyń eks-prezidenti Nursultan Nazarbaev salǵan súrleýge túsip ketkenine senimdi.
“Ol (Mirziioev, red.) kúni keshegi prezident sailaýynda aiqyn basymdyqpen jeńiske jetti. Sailaýǵa birde-bir táýelsiz úmitkerlerdi jýytpady. Saiasi alańda ádil báseke joq. Buǵan kelgende Ózbekstan Qazaqstannyń saiasi júiesin ainytpai qaitalaýda. Eki eldiń arasyndaǵy uqsastyq munymen shektelmeidi.
Sóz kóp, nátije joq. Eki eldiń kóshbasshylary da reforma týraly talmai aitady, olardyń basym kópshiligi júzege aspai, orta jolda qaldy”, – deidi Stronskii.
Onyń paiymdaýynsha, Mirziiaev Nazarbaevtyń izimen júrýde.
2000-jyldardyń bastaýynda Qazaqstannyń eks-prezidenti de saiasi reforma týraly ýádeni úiip-tókken. Is júzinde óz yqpalyn kúsheitip, biliktegi laýazymdy oryndarǵa týys-týǵandary men dos-jarandaryn jaiǵastyrǵan.
Mirziiaevtyń sóz aýanyna nazar aýdarsańyz, ózi jetekshilik etetin saiasi júieni qyzǵyshtai qorǵaitynyn ańǵarasyz. Ol qazirgi qurylymǵa saiasi reformalardyń salqyny tiip ketkenin qalamaidy. Mólsherlep, tam-tumdap qana júzege asyrǵan bolady. Bul Ózbekstan men Qazaqstan sekildi elderdiń saiasi júiesine sińisti bolyp ketken avtoritarlyq basqarýdyń taby.
Sói degen Stronskii eki eldegi prezident sailaýyna táýelsiz kandidattardyń ótpeý sebebin bylaisha túsindiripti:
“Ózin-ózi usyný institýtyn qalyptastyrar bolsa, júieniń irgetasy syr beredi. Onyń ústine Belarýstegi dúmpý Orta Aziiadaǵy avtoritarly bilikke sabaq boldy. Tihanovskaia sekildi dúlei kúshti aýyzdyqtaý ońaiǵa soqpaidy. Sondyqtan mundai táýekelge barǵysy joq.
Onyń ústine, eki jylǵa sozylǵan pandemiia Orta Aziia basshylarynyń osy kúnge deiin áýpirimdep jinaǵan abyroi-bedelin aqsatyp ketti. Saiasat óz aldyna, ekonomikadaǵy kúrmeýli problemalar osy kezeńde aiqyn kórindi.
Ekinshi másele, oppozitsiianyń myń qubylýy. Anyq ideiasy az, qazirgi júiege qarsylyqpen shektelý qoǵamnyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrmai otyr. Oppozitsiianyń tatymdy argýmenti bolmaǵandyqtan, el olardyń sońynan erýge tartynady”, – deidi sarapshy.
...
Qazaqstan men Ózbekstan júiege qarsy kúshterdi besiginde tunshyqtyrǵan. Stronskii budan qulaǵdar ekenin aitady. Dese de, ózin oppozitsiia dep ataityn jańa býyn ókilderiniń arasynda eldiń bolashaǵyna qatysty naqty, aiqyn ustanym joq.
Oppozitsiia bilikti synap, mineýdi ǵana biledi, óz tarapynan saýatty usynys aitar potentsialy shekteýli. Oppozitsiia saiasi hám ekonomikalyq turǵyda saýatty ideialardy ortaǵa salyp, ony joǵaryǵa jetkize bilse, qazirgi avtoritarly júieni demokratiiaǵa qarai baǵyttaýǵa bolady.
Osy jaitty tilge tiek etken Stronskii dese de, Qazaqstan men Ózbekstannyń jaǵdaiynda avtokratiiadan demokratiiaǵa qarǵý qiynǵa soǵaryn eskertken eken.
Onyń aitýynsha, Qazaqstan biligine opponent bolyp júrgen atyshýly Muhtar Ábliazov kóshbasshylyqqa kózsiz umtylmai turyp, aldymen óziniń saiasi platformasyn qalyptastyrýy qajet.
“Halyqqa ne usynamyn? Qoǵam ony qalai qabyldaidy? Eldegi qazirgi júieniń qundylyqtaryn qabyldamaityn aýditoriia men saiasi qozǵalystardy qalai toptastyrýǵa bolady?” degen máselege bas qatyrýy qajet.
“Qazaqstanda qalai bolǵanda da, demokratiianyń nyshany bar. Kópbalaly analar talai shendini qaǵyp-silkip, táýbesine túsirdi. Olardyń qas-qabaǵynan qaimyqpai, jyly kabinetinen sýyryp alady. Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵamnyń bolashaǵy bar. Eldegi ózgeris ataýly oppozitsiia emes, osyndai jekelegen belsendilerden bastaý alýy múmkin”, – deidi ol.
Stronskii Mirziiaevty Nazarbaevtyń soqpaǵyna tústi dep synasa da Kárimovtiń dáýirinen beri Ózbekstanda birtalai oń ózgeris boldy dep sanaidy.
Áitse de Mirziiaev ózine deiingi basshynyń súringen tustarynan sabaq alýy kerek. Sebebi avtokrat basshylardyń bilikten ketýi aqyr túbi tragediiamen aiaqtalady.
Olar jiǵan-tergeninen aiyrylyp, týys-týǵandary tentirep ketedi.
Sarapshy sóz oraiynda Kárimov ketkennen keiin qýdalaýǵa ushyraǵan Gúlnár Kárimovanyń taǵdyryna toqtalypty. Ózbekstannyń eks-prezidenti kózi tirisinde týysqandarynyń tábetin tyia almaǵan, munyń sońy nege ulasqanyn kúlli álem kórip-bilip otyr.
“Gúlnár qapasta otyr. Taǵy bir qyzy shetel asyp ketti. Baiqasańyz, Batysta mundai «úrdis» joq. Merkel pensiiaǵa ketti. Obama da úlken saiasatpen qosh aitysty. Qazir dáris oqyp júr. Kishi Djordj Býsh sýret ónerine kóńili aýǵan. Onyń da jany tynysh. Tipti sońyna deiin bilikke talasyp, aqyry Aq úidi bosatyp bergen Tramp ta dáýletin saqtap qaldy. Sebebi eńbegi adal. Batys elderiniń basshylary barymta, syrymta sekildi túsinikten ada.
Al Orta Aziiadaǵy ahýal bólek. Bilikten taiǵan bolsańyz, osy kúnge deiin jiǵan-tergen kapitalyńyzdan qosa aiyrylasyz. Sizben qatar týys-týǵanyńyz da sorlaidy”, – deidi Stronskii.
...
Onyń pikirinshe, Ózbekstan men Qazaqstandaǵy aýditoriia saiasi ózgeriske sýsap otyr. Olar jaqsy ómir súrgendi qalaidy, saiasi reformasyz buǵan qol jetkizý múmkin emesin áldeqashan uǵynǵan. Alaida saiasi elita olardyń muń-muqtajyna bas aýyrtpaidy, birinshi kezekte óz múddesi men qaltasyn oilaidy.
Ózbekstan halqynyń Mirziiaevke kóńili tolady. Ol kelgeli ýaqytta qalyptasqan jylymyqty ózbek halqy buryn-sońdy bastan ótkergen joq. Kárimovtiń dáýirinde dúreleýge qurylǵan júieniń janynda Mirziiaevtyń basqarý stili demokratiianyń asqar shyńy sekildi bop kórinedi.
Sói degen Stronskii Toqaevqa da toqtalyp, “estitin memleket” qaǵidasy sol kúii oryndalmai, aiaqsyz qalǵanyn aitypty.
“Alǵashqyda halyq onyń sózine shúbásiz sendi. Búgin, erteń bir ózgeris bolardai úmit kútti. Ýaqyt kele bul úmittiń oty sóne bastady. “Halyq sózine qulaq asatyn memleket” baǵdarlamasy beti ashylmaǵan kúii Toqaevtyń tartpasynda qaldy.
Eks-prezident pen qazirgi prezidenttiń arasynda arazdyq joq. Alaida olarǵa baǵynyshty komandalar tistesip, ustasyp qalatyn sekildi. Onyń ústine, Qazaqstan biliginde ózgeristi múlde qalamaityn klandar bar. Olar tasada júrse de, Toqaevtyń reformasyn tejep otyr.
Tutastai alǵanda, Toqaevtyń prezidenttigi apai-topai dáýirge sai kelip qaldy. Karantin avtokratiialy júielerdi eseńgiretip ketti. Onyń ústine, Toqaev Nazarbaevtyń ónimi. Saiasi reforma júrgizip, erkin qimyldaiyn dese, eks-prezidenttiń qas-qabaǵyna qaraidy.
Dejaviý. Qazaq qoǵamy qazir sondai kúide. Nazarbaevtyń tusynda da reforma týraly talmai aitylatyn, Toqaev eks-prezidenttiń júris-turysyn ainytpai qaitalaýda”, – deidi Stronskii.
Onyń ústine, Qazaqstan biliginiń kótere almas shoqpardy beline bailap alatyn jaman ádeti bar. Reformaǵa kelgende onyń júzege asý múmkindigin paryqtamai jatyp, ýádeni úiip-tógedi, keiin tyǵyryqqa tirelgende aqtalýdyń amalyn izdep alasurady.
Al ózbek basshysy sońy kezderi Nazarbaevqa uqsap ketken. Memleketti basqarýǵa kelgende Nazarbaevtyń qatelikterin qaitalaýy bek múmkin.
Sonyń bir belgisi – bilikke týys-týǵanyn tartý.
“Mirziiaevtyń kishi kúieýbalasy Otarbek Omarov prezidenttiń qaýipsizdik qyzmeti basshysynyń orynbasary. Nazarbaevtyń eks-kúieýbalasy marqum Rahat Áliev te bilikke osyǵan uqsas jolmen aralasqan-tyn. Kúieýbalalardyń bir saýsaǵy búgýli. Erteńgi kúni barmaq tistep, ókinetin de Mirziiaevtyń ózi bolmaq. Týys-týǵanyńdy bilikke tartý taǵyńdy shaiqaltýǵa sebepshi bolatyn faktor.
Orta Aziia basshylary Barak Obamadan úlgi alsa bolar edi. Ol saiasattan ketkenmen, qoǵamdyq ómirden jyraq qalǵan joq. Kitap jazyp, tabys tabýda. Prezidenttik bailyqqa kenelýdiń jalǵyz joly emes”, – deidi sarapshy.
Stronskiidyń tujyrymdaǵanyndai, Mirziiaev bilikti birazǵa deiin ýysynda ustaidy. Al Toqaevtyń taǵdyry tumandy. Ol naq prezident pe, álde ótpeli kezeńniń basshysy ma, kesip aitý qiyn.
Solai bola tura, Mirziiaev Toqaevqa qaraǵanda kekshil, ol mansapqumar, ataqqumar.
“Mirziiaev bilikke kele sala saiasi qarsylastaryn abaqtyǵa japty. Bilikti edel-jedel óz qolyna toptastyrdy. Toqaevta mundai umtylys joq. Ol Qazaqstandaǵy saiasi júiede qalyptasqan tandemniń bir bóligi. Onyń quzireti men pármeni shekteýli sekildi kórinedi. Sondyqtan da eki eldiń arasyndaǵy basqarý stilinde birshama ózgeris bar. Ózbekstanda bilik tutastai Mirziiaevtyń qolynda, al Qazaqstandy Toqaev pen Nazarbaev teń basqaryp otyr”, – deidi sarapshy.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
