Ult janashyry Botagóz ISAEVA Qostanai oblysynyń Ýlianov eldi-mekeninde jeke aýyl qurǵan kazaktardyń áreketin basyný dep sanaidy. Onyń buǵan qatysty oi-pikirin gazet betinde jariialaýdy jón dep taptyq.
«Nur.kz» degen sait kúlli elden «súiinshi» suraǵandai boldy ótkende. Qostanai oblysynyń, Ýlianov eldi-mekeninde kazaktardyń otbasy ózderiniń tarihy, dástúri, bolmysyna sai kazak aýylyn qurǵaly jatyr eken.
Quryp ta qoiǵan. Arasynda atamany bar. Aty – Pavel Paratikov deidi. Sol búi depti: «Kazaktar áýelde aýylda turǵan. Halyq qalaǵa qashyp jatqanda, biz kerisinshe aýylǵa kóship keldik» depti. Jaraidy, bul óz erki. Onyń «tarih pen dástúrge sai kazak aýylyn quramyz» degeni qaýipti.
Aldymen «Nur.kz» týraly aitaiyq. Bul sait el ishine iritki salýymen ainalysatyn siiaqty. Ótkende qazir isti bolyp jatqan eks-premer Serik Ahmetov osy Nur.kz bar jáne taǵy birneshe yqpaldy saitty ótirik aqparat taratyp otyr dep aitqan. Ahmetov bulai degen bolsa buǵan sebep boldy degen sóz.
Bul jolǵysyn qalai túsinýge bolady? Ainalasy onshaqty kazak otbasyn kúlli Qazaqstanǵa jarnamalaý úshin atalǵan sait úlken reportaj jasapty. Bul kimge kerek boldy? «Nur.kz» ony nege qýana habarlaidy? Estip jatsa, ózderi jaýap berer dep oilaimyz.
Tarihyna toqtalmai-aq qoialyq. Tek bir aita keterligi, mynaý: óziniń Facebook-tegi paraqshasynda Jasaral Qýanyshalin tarihshy Horoshkin degenge silteme jasapty. Ol ne degen?
«Kazaktarǵa – orystyń otarlaý saiasatynyń jyldam júrýine atsalysý, orys otarlaǵan jerlerde imperiianyń yqpalyn arttyrý, otarlaǵan jerlerdi qorǵaý mindeti júktelgen (bylaisha aitqanda, olar jazalaýshy otriadtyń qyzmetin atqarǵan, avt.)».
Imperiia qulaǵannan keiin kazaktar da quryǵan bolatyn. Endeshe Qazaqstandaǵy kazaktardyń qaita «tirilýin» qalai túsindirýge bolady? Qazaqtardyń Ermaktan kórgen qorlyǵy az ba?
Kazaktarmen sóileskenimiz bar. Olar ózderin orys sanamaidy. Bizder «erkin týǵan, erekshe jaratylǵan adamdarmyz» deidi. Olardyń ereksheligi, imperiianyń qolshoqpary bolǵanynda...
Qazaqstannyń zańy boiynsha, jalpy óz-ózin syilaityn kez-kelgen elde bóten ári sol eldiń áskeri úlgisimen sáikespeitin formany kiiýge bolmaidy! Soǵan qaramai, álgi Ýlianovte qonystanyp alǵan kazaktar áskeri kiimi men shashkisin kiip alyp tairańdap júr. Olarǵa kim ruqsat berdi?
Olar nege orys imperiiasynyń týyn ustaidy?
«Kazachia stanitsa» deidi...Jaraidy, birikken eken. Jańa aýyl qurmaq eken. Biraq, sizder álgi «Nur.kz-ke» shyqqan kazaktardyń sýretin kórdińiz be?
Áskeri kiimi óz aldyna, olar áldeqashan quryp bitken Resei imperiiasynyń týymen sýretke túsipti (tómende sýrette).
Aq, sary, qara tústi bul jalaý áldeqashan quryǵan Resei imperiiasynyń týy. Bul týǵa tipti Reseidiń ózinde tyiym salynǵan desedi. Bizde bárine ruqsat. Beiqamdyq.
Imperiia degenimiz ne? Ol otarlaýshy jáne qanaýshy.
Bul sýret nesimen qaýipti?
Biylǵy jyldyń basynda «Bratia Slaviane» degen uiym dál osy týdy ustap sýretke túsip, ony ári qarai áleýmettik jeliler arqyly taratqan (tómende sýrette).
Sýretti esi durys emes Ermek Taichibekov ilip alyp ketip, «orys imperiiasy jasasyn!» dep jar salǵan edi.
Endeshe saýal: áldeqashan qurdymǵa ketken Resei imperiiasynyń týyn ustaýǵa álgi Ýlianovtaǵy kazaktarǵa kim ruqsat berdi? Jalpy bul týdyń kazaktarǵa qandai qatysy bar? Sen qazir Qazaqstanda ómir súresiń. Bizdiń elimizde bul tý turmaq, qazirgi Reseidiń resmi týyn ustaýǵa ruqsat etilmeidi.
Internetke kirip: «orystyń fashistik uiymdary» dep terseńiz mynaǵan kýá bolasyz: búginde bul tý osy fashistik uiymdardyń «ulttyq» jalaýy.
Reseidiń 80-ge tarta qalasynda 53 fashistik uiym bar. Resmi tirkelgen!
Lavrýhin degen kim nemese kazaktar Shevtsova-Valovany qoldai ma?
Endi ekinshi jait. «Ońtústik aimaqtaǵy kazaktar odaǵy» degen uiym bar. Atamany – Lavrýhin degen bireý. Bul kim? Bul qazaqtardy jańqaǵa teńegen Tatiana Shevtsova-Valovaǵa (TShV) qorǵaýshy jaldaý úshin aqsha jinaǵan adam.
[caption id="attachment_11986" align="alignleft" width="219"]
TShV-ny qorǵaǵan Lavrýhin ne deidi?
«Taniýsha, qoryqpa! Bizdiń isimiz durys. Bul Qazaqstandaǵy orys diasporasynyń quqyǵyn aiaqqa taptaý» depti álgi Shevtsova ekeýiniń arasyndaǵy ózara áńgimede. Ult arazdyqty qozdyrdy degen Shevtsova-Valovany elimizde resmi tirkelgen tóraǵasy, bylaisha aitqanda atamany qoldap otyrsa, endeshe qazaqtarǵa qatysty kazaktardyń oi-pikiri qandai ekenin qazirden boljai berińiz.
Túsingenimiz, kópultty Qazaqstan degen jai sóz. Kópultty Qazaqstanda qazaqty jek kóretinder kóp...
«Ataman» da anasyn tyńdaidy
Soltústikte «Gorkaia liniia» degen kazaktardyń uiymy sherý jasap, táýelsizdigimizge nuqsan keltirmek boldy. Sol jerge baryp jumys júrgizýge týra keldi. Soltústik Qazaqstandaǵy kazaktardyń basshysy Achkasov degen bireý eken, kazaktardyń polkovnik shenindegi áskeri formasyn kiip alypty. «Ataman Achkasov» dep kirip keldi. Túri tanys siiaqty. Qasymda otyrǵan oblystyń prokýroryna: «Siz nege mynaǵan shara qoldanbaisyz? Nege memlekettik mekemede kazaktardyń formasymen júredi?», – dep suradym.
Achkasovqa: «kiimińdi aýystyryp kelmeiinshe, senimen sóilespeimiz», – dedik. Áskeri kiimsiz kelgen soń qarasam, túri tipten tanys. «Osy men seni qaidan kórdim?» desem, «obkom komsomolda zavotdel bolǵam» deidi. Komsomol taraǵannan keiin, «ataman» bolyp ketken eken.
El tynyshtalyp, endi keteiik dep jatqanda, habar jetti. Jambyldan bir poiyz qazaqtyń azamattary «Kazaktardy Qyzyljarda taltańdatyp qoimaimyz, toitarys beremiz» dep kele jatyr eken. Olar qalaǵa kirse, áreń basylǵan kazaktar qaita kóteriledi. Sosyn, Petropavldan 100 shaqyrym jerde olardy tosyp alýǵa týra keldi. Dastarqan jasap, jigitterdiń bárin kútip, «oibai, jaý ketti, endi keri qaityńdar» dep, bilet áperip, áreń bastyq. Qazir kúlkili siiaqty. Ol kezde órttiń lebi sezilip turatyn.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
