Jýrnalistika tarihy ejelgi órkenietterden bastaý alady. Adam balasy úshin ainalada bolyp jatqan jańalyqtardar habardar bolýy kúndelikti ómirine áser etken. Demek jańalyqtardy taratýdyń alǵashqy nysandary da sol ýaqyttyń ózinde paida bolǵan. Ejelgi Rimde, Acta Diurna (kúndelikti is-sharalar) memlekettik jariialanymdar bolyp, qoǵamdyq oryndarǵa qoiylǵan, al Qytaida Tan áýleti sheneýnikterge arnalǵan "Kaiyuan Za Bao" gazetin qoldanǵan. Aqparatty bólisýge degen osyndai alǵashqy talpynystar qurylymdy jýrnalistikanyń negizin qalady.
Iogann Gýtenbergtiń 1450-jyldary baspa stanogyn oilap tabýy aqparatty taratýdy buryn-sońdy bolmaǵan deńgeige jetkizip, baspa materialdaryn qoljetimdi etti. Bul tehnologiialyq jetistik alǵashqy gazetterdiń basylyp shyǵýyna áser etti. Máselen Germaniiada "Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien" jáne Angliiada "The Weekly News" basylymdary sonyń aiqyn mysaly. Jazba eńbekterdi jappai óndirý múmkindigi jańalyqtardyń keń aýditoriiaǵa jetýine múmkindik berip, qazirgi jýrnalistikanyń qalyptasýyna jaǵdai jasady.
18-ǵasyrda gazetter Eýropa men Amerika koloniialarynda keńinen tarala bastady. Londonda, 1785 jyly "The Times" (bastapqyda "The Daily Universal Register" dep atalǵan) mańyzdy basylymǵa ainaldy. Sonymen qatar, Amerika koloniialarynda 1690 jyly "Publick Occurrences Both Forreign and Domestick" alǵashqy gazet retinde jariialandy. Osy kezeńde gazetterdiń kóbeiýi ýaqytyly jáne senimdi jańalyqtarǵa degen qoǵamdyq suranysty kórsetip, jýrnalistikany qoǵamnyń mańyzdy elementine ainaldyrdy.
19 jáne 20 ǵasyrlarda jýrnalistikada tergeý (investigative) jýrnalistikasynyń paida bolýy jáne radio men televiziialyq jańalyqtardyń engizilýi jańa dáýirdiń kelýin bildirdi. Bul ózgerister jýrnalistikany qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý men bilik organdaryn jaýapqa tartýdyń kúshti quralyna ainaldyryp, ony demokratiialyq qoǵamdarda "Tórtinshi bilik" retinde nyǵaitty.
Jýrnalistikanyń damýy ǵasyrlar boiy jalǵasyp, tehnologiialyq jańalyqtar men qoǵamdaǵy ózgeristerge beiimdelip keledi. 17-ǵasyrdaǵy baspa gazetterdiń alǵashqy danasynan bastap, 20-ǵasyrda radio men teledidardyń paida bolýyna deiin jýrnalistika óziniń aqparatty qamtý aýqymyn keńeitip keledi. Al Tsifrlyq dáýir bul salany odan ári kúrdelenlirip, internet pen áleýmettik media arqyly jańalyqtardy lezde taratýǵa jáne aýditoriiamen interaktivti bailanys ornatýǵa múmkindik berdi. Bul evoliýtsiia jýrnalistikany qazirgi qoǵamnyń mańyzdy bóligine ainaldyryp, halyqty aqparattandyrý, bilikti esepke tartý jáne demokratiialyq diskýrsty damytýda mańyzdy ról atqarady.
Sońǵy jyldary elimizde erekshe serpilis baiqalǵan sala biznes jýrnalistikasy. Ekonomikany, qarjyny jáne biznes printsipterin tereń túsinip, derekterdi dál taldap, tereń taldaý jasaýǵa qabiletti jýrnalistterdiń bolýy asa mańyzdy. Bul biliktilik olarǵa úrdisterdi anyqtaýǵa, jasyryn zańdylyqtardy tabýǵa jáne bolashaq ekonomikalyq stsenariilerdi boljaýǵa múmkindik beredi. Osylaisha, biznes jýrnalisteri óz aýditoriiasyna ǵalamdyq ekonomikanyń kúrdeliliginde baǵyt alýǵa, ekonomikalyq sheshimderdiń saldaryn túsinýge jáne naryq qozǵalystaryn boljaýǵa kómektesedi. Olardyń jumysy korporativtik álemde etikalyq emes tájiribelerdi, qarjylyq buzýshylyqtardy jáne korporativtik alaiaqtyqty zerttep, áshkereleý arqyly ashyqtyq pen esep berýshilikti arttyrady.
Qazaqstandaǵy bul salandaǵy aqparatty tratýdaǵy kóshbasshy sanalatyn Atamaken arnasynyń orny bólek. Arna jýrnalistteri úshin qarjylyq taqyryptardyń kúrdeliligi bilimderi men daǵdylaryn únemi jańartyp otyrýyn talap etedi. Sonymen qatar, obektivtilikti saqtaý jáne múddeler qaqtyǵysynan aýlaq bolý óte mańyzdy, óitkeni biznes jýrnalister yqpaldy korporatsiialar men qarjy institýttarymen jumys isteidi. Sandyq medianyń ósýi de bul salany ózgertti, jýrnalister jańa formattarǵa jáne jyldam jańalyq tsikldaryna beiimdelýi kerek, sonymen qatar naqty jáne tereń taldaý jasap otyrýy qajet. Osy oraida arnada jaryq kóretin álem jańalyqtarynyń sholýy sózimizge dálel bola alady. Baǵdarlamanyń formaty men ujymnyń biliktiligi kórermenniń yqylasyna bólendi. Jýrnalistteriniń qurylymdy analizi jáne reportajdary, ekonomikalyq ahýaldy aiqyn kórsetedi.
Mamandardyń aitýynsha qazirgi jýrnalistikada faktcheking pen tilshilerdiń mýltilingaldy bolýy asa mańyzdy. Birinshisi jańalyqtardyń dáldigi men senimdiligin qamtamasyz etedi jáne jalǵan aqparattyń taralýyna jol bermeidi. Faktcheking jýrnalisterge shynaiy derekterge súiene otyryp, qoǵamdy durys aqparatpen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul kórermender men oqyrmandardyń senimin nyǵaityp, jýrnalistikanyń bedelin saqtaýǵa yqpal etedi.
Sonymen qatar mýltilingýaldy jýrnalist bolý qazirgi media indýstriianyń mańyzdy bóligine ainaldy. Jahandaný zamanynda birneshe tilde qarym-qatynas jasaý qabileti jýrnalisterge derekkózderdiń keń aýqymyna qol jetkizýge, ártúrli qaýymdastyqtar týraly habarlaýǵa jáne halyqaralyq oqiǵalardy jan-jaqty qamtýǵa múmkindik beredi. Kóptildi daǵdylar jýrnalistiń ártúrli mádeni ortadan shyqqan adamdarmen bailanys ornatý qabiletin arttyryp, túsinistik pen janashyrlyqty nyǵaitady. Sonymen qatar, kóptildi jýrnalister tildik kedergilerdi jeńip, jańalyqtardy aǵylshyn tilinde sóilemeitin aýditoriiaǵa qoljetimdi etip, inkliýzivti jáne aqparattandyrylǵan qoǵamnyń damýyna úles qosady. Negizinde, kóptildi bolý jýrnalistiń qoljetimdiligi men mańyzdylyǵyn keńeitip qana qoimai, jýrnalistikanyń jalpy sapasy men tereńdigin baiytady.
Barlyq jýrnalister birneshe tilde sóilei bermeidi. Resýrstardyń shekteýliligi, ýaqyt tapshylyǵy jáne til úirenýdiń kúrdeliligi siiaqty ártúrli faktorlarmen bailanysty. Jýrnalistikalyq jumystyń qiyndyǵyna bailanysty mamandardyń jańa tildi úirenýge jáne meńgerýge ýaqyt tabýyn qiyndatýy múmkin. Sonymen qatar, tildik oqytý baǵdarlamalary men qoldaýdyń qoljetimdiligi geografiialyq ornalasýyna jáne naqty media uiymyna bailanysty aitarlyqtai ózgerýi múmkin.
Alaida, shyn júrekten qushtar jáne adal jýrnalister kóbinese osy kedergilerdi jeńýdiń joldaryn tabady. Olardyń janashyrlyǵy mádeni jáne tildik alshaqtyqtardy joiýǵa umtyldyryp, ártúrli qaýymdastyqtar týraly dál jáne janashyrlyqpen esep berýge qabiletterin arttyrady. Tipti shekteýli resýrstarmen, bul jýrnalister ózdiginen oqýmen ainalysýy, tildik almasý seriktesterin izdeýi nemese jańa tilderdi úirený úshin tegin onlain resýrstardy paidalanýy múmkin. Olardyń berilgendigi esep berý sapasyn baiytyp qana qoimai, ártúrli mádenietter arasynda úlken túsinistik pen bailanys ornatýǵa yqpal etedi.
Statistika jýrnalister arasyndaǵy kóptildilik qabiletteriniń aiyrmashylyqtaryn kórsetedi. Halyqaralyq jýrnalister federatsiiasy júrgizgen saýalnamaǵa sáikes, álemdegi jýrnalisterdiń tek shamamen 25%-y bir tilden artyq tildi meńgergen. Kerisinshe, Eýropa siiaqty joǵary tildik ártúrlilik bar aimaqtarda bul kórsetkish shamamen 40%-ǵa jetedi. Bul kóptildilik belgili bir aimaqtarda jiirek kezdesetinin kórsetedi, biraq álemdegi jýrnalisterdiń aitarlyqtai bóligi monotildi bolyp jumys isteidi. Bul aiyrmashylyq jahandyq esep berý standarttaryn jáne inkliýzivtilikti arttyrý úshin jýrnalistika indýstriiasynda til úirenýge kóbirek resýrstar men qoldaý kórsetýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi.
Osy oraida Qazaqstandyq aýditoriiaǵa aǵylshyn tilinde habar taratyp, sheteldik sarapshylarmen aǵylshynsha sóilei alatyn jýrnalistter saýsaqpen sanarlyq. Solardyń alǵashqy tolqynyn Habar arnasynan kórýge bolady. Máselen praim taim ýaqytyna qoiylǵan qorytyndy jańalyqtardan keiin Talǵat Almanovaen aǵylshyn tilindegi suhbat kórermenniń kózaiymna ainaldy. Sala mamandarynyń joǵary baǵasyn alǵan bul jobanyń erekshelikteri ne toqtalsaq. Máselen, Talǵat shet elden kelgen álem elderiniń basshylary men ókilderinen aǵylshyn tilinde suhbattasyp, kórermenniń nazaryna jańa format usyna bildi.
Onyń aǵylshyn tildegi suhbatynyń ereksheligi spikerdiń jaýaptaryn tikelei aýdarmasyz, qaz-qalpynda kórermenge usyna bilýinde ǵana emes, sonymen qatar onyń naryqqa jańa innovatsiia ákelýinde, suhbatty jańasha foromatta júrgizýinde. Sonymen qatar jaryqtyń durys qoiylýynan bastap, áńgimeniń erkin formatta bolýyna deiingi kishkentai detalderge mánberilýi jobanyń sátti shyǵýyna erekshe úles qosty. Árine, spikerlerdi tabý men olardyń resmi is sapary barysynda suhbat berýge kelistirý ońai sharýa emes.
Degenmen Talǵattyń suhbattasqan qonaqtarynyń qatarynda Qazaqstanǵa resmi is-saparmen kelgen Serbiia Prezidenti Tomislav Nikolich, Niderlandy Premer-Ministri Mark Riýtte, Kosta Rikanyń Syrtqy Ister Ministri Manýel Gonsales Sansa jáne ózgeler boldy. Sonymen qatar aǵylshyn tiliniń elementteri qamtylǵan jáne jańa serpilis ákelgen “Meniń Jerim” tanymdyq týristik baǵdarlamasy da eto joǵary reitingke jetýiniń bir bóligi Talǵattyń qonaqtar men eksperttermen aǵylshynsha emin erkin dialog quryp, baǵdarlamany qyzyqtyra bilýinde. Sonymen qatar baǵdarlamanyń rejisserlik jańalyǵy, buryn sońdy bolmaǵa jańa, dinamikasy óte joǵary baǵdarlamaǵa ainaldyrdy. Efirden ótken ýaqytta Talǵat júrgizgen baǵdarlama eń joǵary kórsetkishter kórsetti.
Demek aǵylshyn tilin jetik meńgerý jýrnalistterdiń múmkindikterin ashyp qana qoimai, kórermenniń kóńilinen shyǵatyn kontenttiń jaryq kórýine áser etedi. Jalpy mýltilingýalizm jýrnalsit pen kqrermenge bereri mol. Bul inkliýzivtilik tek úlken aýditoriiany tartyp qana qoimai, kórermenderdiń óz tilderi men mádenietteriniń baǵalanǵanyn sezinýi arqyly olardyń mediamen bailanysyn kúsheitedi. Sonymen qatar, kóptildi esep berý kross-mádeni dialogty jáne túsinistikti yntalandyryp, kórermenderdiń senimi men adaldyǵyn arttyrady. Ǵalamdanǵan álemde ártúrli tilderde kontent usyný múmkindigi media uiymdaryn jaýapty jáne ózekti etip kórsetedi, nátijesinde jalpy ózara árekettestikti arttyryp, olardyń qamtý aýqymyn keńeitedi.
Sonymen qatar qazirgi telearnalardaǵy sport salasyndaǵy serpini erekshe baiqalady. Sport jýrnalistikasy media keńistiginde mańyzdy oryn alady, sporttyq is-sharalar, sportshylar jáne sport uiymdary týraly tereń qamtýdy usynady. Ol tek aqparat berip, kóńil kóterip qana qoimai, sportty túsiný men baǵalaýdy arttyratyn syni taldaý men túsinikterdi de qamtamasyz etedi. Jergilikti áýesqoi ligalardan bastap halyqaralyq jarystarǵa deiingi ártúrli sport túrlerin qamtý arqyly sport jýrnalistikasy jankúierler arasynda qaýymdastyq pen ortaq qumarlyq sezimin damytýǵa kómektesedi. Ol tiri is-sharalardyń tolqýyn jeke qatysa almaityndarǵa jetkizip, barlyq adamdardyń sońǵy nátijelerge, mańyzdy sátterge jáne sahna artyndaǵy oqiǵalarǵa qol jetkizýin qamtamasyz etedi.
Sonymen qatar, sport jýrnalistikasy komandalyq jumys, tabandylyq jáne adal oiyn siiaqty qundylyqtardy nasihattaýda mańyzdy ról atqarady. Ol sportshylardyń jetistikterin kórsetip, olardyń qajyrly eńbegi men beriktigin aiqyndap, kórermenderdi shabyttandyryp, yntalandyrýy múmkin. Qosymsha, sport jýrnalisteri doping, sybailas jemqorlyq jáne sporttaǵy teńsizdik siiaqty máselelerdi zerttep, esep berip, uiymdar men jeke tulǵalardy jaýapkershilikke tartyp, oń ózgeristerge jol ashady. Eseptelmeitin sport túrleri men sportshylarǵa platforma usyna otyryp, sport jýrnalistikasy sport áleminiń ártúrliligi men inkliýzivtiligine yqpal etedi.
Negizinde, sport jýrnalistikasy jankúierlerdi aqparattandyrý jáne tartý úshin ǵana emes, sonymen birge qoǵamǵa keńirek áser etý úshin de mańyzdy. Ol jurtshylyq pen sport álemi arasynda tereńirek bailanys ornatyp, mańyzdy qundylyqtardy nasihattap, indýstriiada ashyqtyq pen jaýapkershilikti qamtamasyz etedi.
Sport jýrnalistikasynda oiyp turyp oryn alǵan Amangeldi Seiithandy aitpai ótýge bolmaidy.
Esterińizde bolsa 1998 jyly Frantsiiada ótken Álem chempionatyn "Habar" telearnasynan milliondaǵan kórermen tamashalaǵan bolatyn. Sol oiyndarda kommentator etken kórermenniń súiikti jýrnalisteriniń biri Amangeldi Seithan qazaq jankúierleriniń esinde erekshe qaldy.
Sodan keiin 2000 jylǵy Olimpiada oiyndaryn, 2002 jylǵy Ońtústik Koreia men Japoniiada ótken mýndialdi de júrgizdi. Amangeldi qazaq kommentatorlyq ónerine jańa lep berdi. Ol ár efirdi qyzyqtyryp, mánerli sózderimen jandandyra bildi. Sóz saptaýynyń ereksheligi men sózdik qorynyń bailyǵy alańdaǵy tartysty aitys úlgisinde jetkizip, sýyryp salma uiqastarymen kórermenderdi baýrap alýǵa múmkindik berdi. Amangeldi Seithan qazaq jankúierlerine álem fýtbolynyń juldyzdaryn jaqyndata tústi.
Fýtbolshylardyń oiyndaryn qazaqy kózqaraspen baǵalaýdy úiretti. Álem chempionatynyń jartylai finalynda An Djýn Hvannyń penalti tebetin sátinde Oliver Kannyń Germaniia qaqpasyn qorǵaýyn "An jeńe me, álde Kan jeńe me?" dep sipattaýy tyńdaýshynyń qulaǵyn qandyryp, este qaldy.
Ispaniia jarystan erte shyǵyp qalǵan kezde "qazir olar Madridte shái iship otyr" degeni jurtty kúldirdi. Amangeldi Seithannyń aldyn ala daiyndaǵan óleń shýmaqtary, maqal-mátelderi jáne taktikalyq oiyndy sózben sheber jetkizýi onyń qazaq kommentatorlyǵyna qosqan zor úlesi edi.
Jýrnalistika árqashan qoǵamdaǵy ózgerister men tehnologiialyq jetistikterge beiimdeletin dinamikalyq sala bolyp keledi. Aldaǵy ýaqytta jýrnalistikanyń jańa trendter men tehnologiialardy biriktire otyryp, damýyn jalǵastyratyny sózsiz. Tsifrlyq revoliýtsiia jańalyqtardy jinaý, habarlaý jáne tutyný tásilin ózgertti, jasandy intellekt, derekter jýrnalistikasy jáne immersivti media siiaqty innovatsiialar jýrnalistika álemin qaita qalyptastyrýda. Áleýmettik media men mobildi platformalardyń kóbeiýi aqparatty taratý protsesin demokratiialandyrdy, bul ártúrli kózqarastardan oqiǵalardy jetkizýge jáne kóptegen daýystardyń estilýine múmkindik berdi.
Bolashaqta virtýaldy shyndyq, blokchein jáne jetildirilgen analitika siiaqty ozyq tehnologiialardyń odan ári integratsiialanýyn kútýge bolady, bul jýrnalistikanyń tereńdigi, dáldigi jáne qyzyqty bolýyn arttyrady. Bul jetistikter jańalyqtar óndirisiniń tiimdiligin arttyryp qana qoimai, aýditoriialar úshin interaktivti jáne derbestendirilgen tájiribelerdi de jasaidy. Jýrnalistika osy innovatsiialardy qabyldai otyryp, qoǵamdyq aqparattandyrýda, demokratiialyq pikirtalastardy damytýda jáne bilikke esep berýde mańyzdy kúsh bolyp qala beredi. Jýrnalistikanyń qoǵamnyń ajyramas tiregi retinde qala beretini sózsiz.
Jýrnalistikanyń evoliýtsiiasy jáne Qazaq televiziiasyndaǵy jańashyldyq mysaldary
