Ýran arzan baǵamen shetelge ketip jatyr
– Timýr Miftahuly, elimizde AES salý máselesiniń ózektiligi artyp otyr. Sizdińshe, AES-tiń energetikalyq múmkindigi men artyqshylyǵy qandai?
– Negizi Balqash mańaiynda salynatyn AES qurylysynyń jobasy ótken ǵasyrda qarastyrylǵan. Alǵashqy joba 1996-1997 jyldary qolǵa alyndy. Sol kezdiń ózinde tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemesi men barlyq esep-qisaby jasaldy.
AES bizge ne úshin kerek?
Birinshiden, óndiristi ártaraptandyrý kerek boldy. Ózińiz bilesiz, bizdegi óndiristiń kóbi kómir stantsiiasy arqyly jumys isteidi. Tájiribe kórsetkendei, bul elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýine qajet bolyp sanalady. Sebebi, bolashaqta kómirtegi komponentterin qoldanýǵa salynatyn salyq kólemi de artady. Onyń ústine búkil álem jasyl ekonomikaǵa kóshýdi quptap otyr. Sondyqtan bul júiede múmkindiginshe kómirteginsiz energiia kózderin damytý kózdeldi.
Demek, elektr energiiasyn ártaraptandyrý máselesi sonaý 1996 jyly talqyǵa salynǵanyn aita ketý kerek. Munyń bári elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýden týǵan.
Ekinshiden, Qazaqstan kóp jyldan beri ýran óndirý boiynsha álemde birinshi orynda, al ýran qory boiynsha ekinshi orynda. 2018 jyldan bastap ýran satý kólemi boiynsha da álemde birinshi orynǵa shyqty. Elimizde jyl saiyn 20 myń tonnadan astam ýran óndiredi. Bul álemdegi búkil ýran óndirisi kóleminiń shamamen 40 paiyzy.
Mine, álemdik ýran óndirisiniń osynshama bóligi Qazaqstanǵa tiesili. Sondyqtan bizde kómirge qaraǵanda ýran energetikalyq qory kóp. Qazir ýran arzan baǵamen shetelge ketip jatyr. Munymen qosa Óskemen qalasynda iadrolyq otyn óndirisi bar. Keńestik kezeńde bul qaladaǵy nysan iadrolyq otyn tabletkalarynyń 80 paiyzymen qamtamasyz etti. Tipti, sol ýaqytta álemdegi qýatty óndiris oshaǵyna ainalsa da, keiin toqtap qaldy.
Byltyr Qytai naryǵy úshin iadrolyq otyn óndiretin óndiris orny iske qosyldy. Osy aitylǵan faktordyń barlyǵy elimizdiń energetikalyq saiasatyn damytý kerektigin aiǵaqtaidy.
Qazaqstannyń energiia júiesin damytýǵa bailanysty kontseptsiia jasaqtalyp jatyr. Munyń barysynda elektr generatsiiasynyń ár túri eskeriledi.
Atap aitqanda, dástúrli energiia kózderi – kómir, munai, gaz túrinen bólek, sý elektr stantsiiasy men jańartylǵan energiia kózderin jáne buǵan atom elektr stantsiiasyn qosýǵa bolady. Árine, bul faktorlar ǵylymi-tehnikalyq áleýetimizdiń damýyn kórsetedi. Sonyń ishinde atom energetikasy – aitarlyqtai joǵary tehnologiialy óndiriske jatady. Sońǵy kezde iadrolyq meditsina, izotopty tehnologiia keń tanymaldyqqa ie. Tipti, qazir iadrolyq meditsina ortalyǵy jaqsy damyp keledi. Munyń bári atom energiiasyn paidalanýmen tyǵyz bailanysty.
– AES – elimiz úshin strategiialyq mańyzy bar nysan. Árine, muny ózimizdiń mamandar basqarýy tiis. Bul salada bilikti ǵylymi mamandar jetkilikti me?
– Árine, maman jaǵynan másele joq, jetkilikti. Bizde úlken Ulttyq iadrolyq ortalyǵy, Iadrolyq fizika institýty bar. Munda atom energetikasy boiynsha mamandar daiyndalady.
Sondai-aq, elimizde atom energetikasy mamandary úsh joǵary oqý ornynda daiarlanady. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń fizika fakýltetinde «Iadrolyq fizika» degen mamandyq burynnan bar. Al eki jyl buryn osy oqý ornynda Máskeý injenerlik-fizikalyq instiýtynyń filialy ashylyp, atomdyq reaktorlar mamandyǵyn daiarlaý qolǵa alyndy. Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetika jáne bailanys ýniversitetinde, L.Gýmileev atyndaǵy Eýraziialyq ulttyq ýniversitetinde atomdyq reaktorlar jáne iadrolyq energetika mamandyǵy bar.
Odan bólek, jastar «Bolashaq» baǵdarlamasymen «Atom ónerkásibi», «Atom iadrosy jáne bólshekter fizikasy», «Tehnikalyq fizika» jáne «Iadrolyq injeneriia» mamandyqtary boiynsha bilim jinaqtap keledi. Demek, bizde atom energetikasyn damytatyn múmkindik te, mamandar da jetkilikti.
Kún men jeldiń energiiasy turaqty emes
– Eger AES salynsa, energiia salasynda táýelsizdikke qol jetkize alamyz ba?
– Bizdiń aldymyzdaǵy maqsat – elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Eger qajetti, kóp mólsherdegi energiia kózin der ýaqytynda tiisti jerge jetkizip, eldi túgel qamtyp otyrsaq, qaýipsizdikti saqtaý degen osy.
Atom elektr stantsiiasy týraly aitqanda ol nysannyń qaýipsiz jumys isteýin qamtamasyz etý mańyzdy. Iaǵni, biz ekonomikalyq turǵydan jaqsy kórsetkishke ie zamanaýi úlgidegi 3 jáne 3+ sońǵy býyn reaktoryn qarastyryp jatyrmyz. Bizge usynys bergen elderdiń vendoryn qarastyrǵan kezde aldymen osy jaǵyna basa kóńil bólemiz. Sebebi, bul eń qajetti negizgi faktordyń biri.
– 2035 jylǵa qarai elektr qýatynyń tapshylyǵy 30 paiyzǵa artady degen boljam bar. AES salynǵanǵa deiin qalai amaldaimyz? Bálkim, balama energiia kózderin jańǵyrtýǵa basa mán berý kerek pe?
– Bul saýalǵa energetikter naqty jaýap beretin shyǵar. Bul – bir. Ekinshiden, balamaly energiia kózderin damytý máselesi buǵan deiin de aitylyp keldi.
Alaida, balamaly energiia kózderi – asa kúrdeli baǵyt. Budan alynatyn qýat kózi de turaqty emes. Generatsiia da úzdiksiz jumys istei almaidy.
Bylaisha aitqanda, kún, jel energiiasy aýa raiynyń qubylmalyǵyna bailanysty. Máselen, kún bultty bolsa, jel turmai qalsa, ne isteimiz? Bul kezde kún batareiasy isten shyǵyp qalady. Sondyqtan energiia jinaqtaý qory birqalypty bolmaidy.
Bir sózben aitqanda, mamandar balamaly energiia kózderi óte qymbatqa túsetinin aitýda. Al atom stantsiiasy bazalyq generatsiiany tolyqtai qamtamasyz etedi.
Qazirgi tańda gaz stantsiialaryn salý qurylysynyń jobasy qolǵa alynyp jatyr. Munai, gazdy qoldaný arqyly elektr kózin óndiretin tehnologiiaǵa negizdelgen. Bul AES-ke qaraǵanda áldeqaida tezirek salynady. Sondyqtan AES salynǵanǵa deiin energiia tapshylyǵy máselesiniń ornyn gaz stantsiiasy jaba turady. Al Qazaqstannyń elektr energetikasy tujyrymdamasyn jasaqtap, qabyldaǵan kezde bizge qansha atom blogy kerek, onyń qýattylyǵy qandai bolýy tiis, osy túitkildiń bárin esepke alý qajet. Ázirshe kómirteksiz bazalyq jalǵyz generatsiia – atom energetikasy.
– Chernobyl men Fýkýsimadaǵy qaiǵyly apatty tilge tiek etetin halyqtyń boiynda áli de úrei basym. Bul kózqarasty qalai ózgertýge bolady? Jalpy, AES qaýipsiz be?
– Árine. Onyń qaýipsizdigine kúmán keltirýge bolmaidy. Álginde biz joba boiynsha tek 3 jáne 3+ sońǵy býyn reaktoryn ǵana qarastyryp otyrǵanymyzdy beker aitqan joqpyn. Mundai reaktordyń qaýipsizdik deńgeiiniń kórsetkishi joǵary ári bul energobloktardyń apatqa ushyraýy sirek. Blokty paidalanýǵa bergennen keiin 10 mln jyl ishinde bir oqiǵa bolýy múmkin.
Al halyqtyń pikiri men kózqarasyn ózgertý túsindirý jumystarynyń aiasynda júzege asady dep oilaimyn. Árine, bizge osy turǵyda qoiylatyn sandaǵan suraqqa barynsha jan-jaqty jaýap berýge tyrysamyz. Alaida, turǵyndar arasynda túbegeili qarsylyq tanytýshylar joq. Biz únemi saýalnama júrgizemiz ǵoi.
Sonyń nátijesine qarasaq, Qazaqstan halqynyń basym bóligi atom energetikasyn damytýdy qoldaidy. Al muny áleýmettik jelide qarsy pikir jazýshylardyń oiymen ólsheýge bolmaidy.
Sol baiaǵy Chernobyl men Fýkýsimany negizge alyp, attandai beretinder kóp. Biz barynsha túsindirip, ashyq bolýǵa tyrysamyz. Desek te áleýmettik jelidegi pikirler tutas halyqtyń oi-tujyrymy emes. Shyn máninde, bul saladan habary bar, tehnikalyq bilimge jetik, saýatty mamandardyń kózqarasy múldem basqa.
AES? Balqashtyń sýy tartylyp qalmai ma?
– Byltyr Energetika ministrligi AES salatyn aýmaq retinde Balqash kóli mańyndaǵy Úlken aýyly tańdalǵanyn aitty. Alaida, muny jergilikti turǵyndar qalai qabyldady?
– Menińshe, bul aimaqtaǵy halyqqa bári túsinikti. Olar munyń sonaý 1996 jyly qolǵa alynǵan joba ekenin jaqsy biledi. Sodan beri jobanyń qashan bastalatynyn kútip júr desem artyq aitqanym emes. Jergilikti jurttyń pikirin bilýge barǵan jýrnalister men blogerlerge de solai jaýap bergen. Alaida, blogerler tarapynan «turǵyndar AES-tiń salynýyn kútip júr. Olarǵa jumys kózi tabylsa bolǵany» degen pikirdi estip qaldym. Bul olai emes. Sebebi, tehnikalyq bilimi bar kez kelgen energetika mamany atom stantsiiasyna qatysty máseleniń bárine qanyq. Biz olarmen talai márte sóilesip, túsindirdik. Qazir olardyń tarapynan qoldaý jaqsy.
– Eger eki reaktorly reaktor salynsa, oǵan qajeti sý kólemi qansha? Osy turǵyda Balqash kóliniń sýy azaiyp, radiatsiialyq qaldyq mólsheri artady degen pikirge ne deisiz?
– Munyń bári jobada jan-jaqty qaralady, esepteledi. Árine, Balqashtyń sýyna tittei de áseri joq. Aitalyq, Belorýssiiada 1200 mVT-tan turatyn eki reaktor bar. Oǵan jylyna tutynatyn sý kólemi 63 mln tekshe metr. Iaǵni, qaitarymsyz shyǵyn retinde sý býǵa ainalyp ketedi. Demek, sýdyń qainap ketýi múmkin emes. Munyń bári esepteýli.
Balqash kólinde sýdyń tabiǵi túrde býlanýy jylyna 0,3 paiyz mólsherde ǵana. Demek, Balqash kólindegi sý kólemine ziiany timeidi.
Sondai-aq, AES-te radioaktivti qaldyqtar syrtqa shyqpaidy. Birneshe kontýr bolady. Sol kontýr boiynda salqyndatylady. Biz sýdy ne úshin qoldanamyz? Eń aldymen elektr generatordan keiin turatyn kondensatorlardy salqyndatý úshin. Kontýrdaǵy qubyrmen júretin sý kól nemese toǵandaǵy sýmen janaspaidy. Sondyqtan «radioaktivti qaldyqtar Balqash kóline quiylady» degen pikir jańsaq. Onyń bári arnaiy tehnologiia arqyly qadaǵalanady. Tipti, qajet dep tapsaq, álemde sýdy múldem qajet etpeitin jobalar bar. Biraq bulardyń baǵasy qymbatyraq bolady.
Vendor tańdaý dilemmasy
– Biyl qai eldiń vendoryn tańdaý týraly sheshim qabyldanady delindi. Qazir osy turǵyda tórt eldiń mamandarymen kelissóz qalai júrip jatyr? Negizinen qai memlekettiń tájiribesi kóńilge qonymdy?
– Ár reaktordyń artyqshylyǵy men kemshiligi bar. Buǵan deiin Qytai, Koreia, Resei, AQSh jáne Frantsiiadan – 6 vendordan tehnikalyq-kommertsiialyq usynystar kelip tústi. Iadrolyq energetikalyq tehnologiialardy salystyrmaly taldaý men baǵalaý úshin «Assystem» frantsýz kompaniiasymen birge MAGATE qujattarynyń usynymdary negizinde kriteriiler júiesi ázirlendi. Jalpy sheteldik atomdyq tehnologiialar vendorlary usynǵan zamanaýi reaktorlardyń 13 jobasy zertteldi. Sonyń nátijesinde 4 jobaǵa arnaiy saraptama ótkizip, shkala boiynsha kemshiligi men artyqshylyǵyn anyqtap, qorytyndyny jetekshi mamandarǵa berdik.
Endi munymen ári qarai úkimet ainalysatyn bolady. Iaǵni, bul jerde tehnikalyq máselemen qosa basqa da túitkilder jetedi.
Máselen, qazir álemde geosaiasi ahýal ýshyǵyp tur. Biz tańdaǵan memleket reaktoryn elimizde sala ala ma, joq pa, muny da qarastyrý kerek. Salystyrmaly túrde alsaq, álemniń biraz elinde AES-ty «Rosatom» salyp keledi. Olardyń baǵdarlamasynda maman daiyndaý jaǵy qarastyrylǵan.
Sol siiaqty Frantsiianyń jańa reaktorynyń artyqshylyǵy kóp, biraq qymbat. Bul joba aiasynda da qosymsha maman daiyndaý eskerilgen.
Ońtústik Koreianyń AES salý men ony iske qosýdaǵy tájiribesi mol. Bul memleket Birikken Arab Ámirligine sońǵy zamanaýi úlgidegi AES salyp berdi. Qytaidyń da AES qurylysy boiynsha aýqymdy jobasy kóp. Munda reaktordyń túri de barshylyq. Olardyń da usynysy qyzyqtyryp otyr.
Bir sózben aitqanda, qai-qaisysynyń óz ereksheligi bar. Sondyqtan olardyń árqaisynyn tańdaý múmkindigi 25 paiyz. Qazir kelissóz júrip jatyr. Keibir parametrlerdi áli de anyqtaýǵa májbúrmiz. Olar da AES qurylysyna qansha aqsha ketetinin, qarjylandyrý kózi qaidan keletinin, qalai tóleitinimizdi surap jatyr. Biz bul jobany ázirge kommertsiialyq baǵytta qarastyryp otyrmyz.
AES qurylysy jobasyn iske asyrýdyń bastapqy merzimderine keletin bolsaq, aldyn ala boljam boiynsha, 2023 jyly tehnologiialar jetkizýshisi tańdalsa, 2025 jylǵa qarai tehnikalyq-ekonomikalyq negizdeme ázirlenip, memlekettik saraptama júrgiziledi. 2025 jyldy AES salý týraly úkimet qaýly qabyldaýy qajet.
2028 jylǵa qarai jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenedi jáne saraptama taǵaiyndalady. 2034 jyly qurylys-montajdaý jumystary aiaqtalyp, 2035 jylǵa qarai AES paidalanýǵa beriledi. 2029 jyly qurylys-montajdaý jumystary bastalyp, jabdyqtar jetkiziledi degen jospar bar.
– Demek, AES-ke ketetin 11-12 mlrd AQSh dollary ózin-ózi aqtai ma? Odan keiin energiia kózi arzandai ma, álde kerisinshe qymbatqa túse me?
– Árine, aqtaidy. Bizdegi elektr qýatynyń tariftik quny kórshi jatqan eldermen salystyrǵanda áldeqaida arzan. Biraq ómir boiy bulai bola bermeidi. Sebebi, elimizde sońǵy otyz jylda bir energiia stantsiiasyn salmadyq. Sondyqtan AES salynsa, energiia kózine degen kózqaras ózgeredi. Jumys istep turǵan stantsiialardyń tozyǵy jetip, apatty jaǵdaida tur.
Qystygúni halyqty ábigerge salyp, ony jóndeý jumystaryna da kóp shyǵyn jumsaldy. Qazir janarmai baǵasy da qymbattap jatyr. Negizi bul máselege Energetika ministrligi jaýap beredi. Qandai tarif engiziledi, quny qansha bolady, sheshim shyǵaratyn solar.
Keibireýler qosymsha kómir arqyly jumys isteitin stantsiialar salý kerektigin aitady. Qazaqstan «kómirtek shyǵynyn» tómendetýdi qarastyratyn Parij kelisimine qol qoidy. Parnik gazdardyń shyǵýyna eń aldymen energetika sebepshi. Sondyqtan biz energetikany kómirteksiz óndiris jolyna qoiýymyz kerek. Sonymen qatar kómirtek salyǵy ósip jatyr. Iaǵni, qalasaq ta, qalamasaq ta, biz energetikada parnik gazdar – kómirtek shyǵaratyn sektordy qysqartýymyz kerek. Energiia qaýipsizdigin saqtaimyz desek, ózimizdiń AES bolýy kerek. Sebebi, 3+ býyndaǵy reaktorlardyń jobalyq merzimi 60 jyl dese de, 80-100 jylǵa deiin jumys isteidi. Iaǵni, júz jyl boiy qaýipsiz energiia kózin tutyna alamyz.
– Suhbatyńyzǵa raqmet!
Aiaýlym ShAIMARDAN
https://dalanews.kz/kogam/88910-qaisar-askeri-patriottyq-oyyndarynyng-aq
