19 sáýirde Astanada «QR-nyń Bás tigý jáne lotereia biznesiniń Ózin-ózi retteý uiymy» assotsiatsiiasy oiyn biznesin retteýshi – Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrligi, 4H Agency konsaltingtigimen birlesip «Oiyn biznesin retteý: halyqaralyq tájiribe jáne Qazaqstan» atty halyqaralyq konferentsiia ótkizdi.
Jiynǵa QR Mádeniet jáne sport ministrligi, QR Ishki ister ministrligi, QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi, Qarjy monitoringi agenttiginiń qyzmetkerleri, QR Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Aqmola oblysynyń kásipkerlik jáne týrizm basqarmasy, Almaty oblysynyń týrizm basqarmasy, 4H Agency halyqaralyq konsaltingtik agenttiginiń qyzmetkerleri jáne TMD elderiniń oiyn biznesin retteýshiler jáne oiyn biznesiniń ókilderi qatysty.
Aita keteiik, Qazaqstanda oiyn biznesin retteý týraly mundai aýqymdy deńgeidegi konferentsiia alǵash ret uiymdastyryldy. Sharany ótkizýge Mádeniet jáne sport ministrliginiń, Býkmekerlik ÓRU qoldaý bildirdi. Qazaqstannyń memlekettik organdary bás tigý salasyna arnalǵan halyqaralyq konferentsiiaǵa alǵash ret qatysyp otyr.
Ózekti taqyrypqa arnalǵan jiynda sarapshylar men TMD elderinen kelgen qonaqtar: sala qatysýshylarynyń ózara árekettesýi, oiyn indýstriiasynyń eýropalyq retteýshileri qyzmetiniń erekshelikteri, «jaýapty oiyn» qumar oiyndardyń printsipteri, oiyn indýstriiasynyń turaqty damýy, ekonomika men bizneske áseri, býkmekerlerdiń salyq tóleýi, zańsyz operatorlardyń oiyn biznesine áseri týraly talqylady.
Al damyǵan elderde oiyn indýstriiasyn retteýshiler qyzmetiniń ereksheligi nede? 2023 jyly oiyn biznesin retteý – litsenziia túrleri, ártúrli elderdegi oiyn operatorlaryn litsenziialaý protsesi (tolyq tyiym salý, monopoliia, jekelegen salalyq vertikaldarǵa tyiym salý jáne ashyq naryq) qalai júzege asady? Oiyn jáne sport indýstriiasynyń ózara árekettesýi – býkmekerlik keńselerdiń eldegi sportty damytýyna qalai áser etedi? Býkmekerlik keńse saittaryna «jaýapty oiyn» fýnktsiiasyn qosý nelikten mańyzdy? Osy jáne ózge de suraqtar aiasynda otandyq ekspertter men TMD elderinen kelgen spikerler pikir almasty.
Konferentsiiaǵa qatysýshylardyń aitýynsha, aldyńǵy qatarly elder oiyn biznesi indýstriiasyn áldeqashan birjaqty etken. Mysaly, Eýropada oiyn biznesi arqyly memlekettiń biýdjetine jyl saiyn milliardtaǵan salyq túsip jatyr. Árine, bul óz kezeginde oiyn indýstriiasy týraly zańdy rettegen elderdiń ekonomikasyna oń áser etedi. Oǵan qosa, zańnamany jetildirgen memleketterde úlken sporttyń damý kórsetkishi joǵary. Qalai deisiz ǵoi?! Óitkeni Eýropada býkmekerler sporttyq jarystardyń birden-bir demeýshisine ainalǵan.
Qumar oiynǵa eýropalyq kózqaras
Eýropa elderinde naryqty basqarýdyń eki úlgisi qoldanylady:
- Ádette, Úkimet nemese kez kelgen ministrlik baqylaityn jeke organ qurý (kóp jaǵdaida Qarjy ministrligi).
- Belgili bir ministrliktiń osy mindettemelerdi oryndaýy.
Jalpy, Eýropa elderinde qumar oiyndar naryǵyn jeke, arnaiy organ qurý arqyly memlekettik retteý – eń tanymal model. Bul tańdaý qumar oiyndar naryǵynyń erekshelikterine bailanysty. Sebebi memlekettik retteý turǵysynan osy sheshim negizinde azamattar men qoǵamnyń quqyqtaryn qorǵaý, biýdjetti toltyrý, qarjylyq monitoring jáne bir mezgilde offlain jáne onlain baǵyttary qamtylǵan. Atalǵan protsess ony ekonomikanyń basqa salalarynyń erejelerine sáikes retteýge múmkindik bermeidi jáne ártúrli salalarda tájiribesi bar memlekettik sarapshylardy, sondai-aq jekelegen retteý jáne retteý tásilderin tartýdy talap etedi. Mysal retinde eń damyǵan eýropalyq iýrisdiktsiialardy qarastyraiyq:
Malta – Eýropalyq odaq boiynsha onlain sektordy retteýdi bastaǵan alǵashqy memleket.
Ulybritaniia – qumar oiyndardyń jaqsy qalyptasqan jáne uzaq ýaqyt boiy tiimdiligi dáleldengen retteýi bar elderdiń biri. Munda qumar oiyn operatorlarynyń birqatar álemdik brendteri de ornalasqan.
Daniia – qumar oiyndardy retteý salasyndaǵy zamanaýi ázirlemelerdi jinaǵan salystyrmaly túrde jaqynda ashylǵan naryq. Jýyrda ashylsa da bul eldegi oiyn biznesiniń aiaqalysy jaman emes.
Oiyn biznesin retteý úshin Qazaqstanǵa qaitpek kerek?
Qumar jáne oiyn biznesi salalaryn zań boiynsha birjaqty etken memleketterdiń tájiribesin saralaǵan ÓRU býkmekerlik keńsesiniń basshysy Ǵalymjan Dýambekovtyń paiymdaýynsha, eýropalyq modeldi Qazaqstan naryǵyna da engizýge bolady. Tek memlekettiń sektorda oiyn indýstriiasyna basqasha kózqaras qalyptastyrý kerek.
«Myńdaǵan zańsyz saittar (sheteldik onlain kazinolar men býkmekerlik keńseler) bizdiń klientterimizdiń de, QR-nyń litsenziialanǵan oiyn biznesiniń de múddelerine úlken ziian tigizedi. Zańsyz oiyn saittaryn shekteitin ártúrli normalardan zańǵa baǵynatyn kásiporyndar ǵana zardap shegedi. Zańsyz býkmekerler zańdy saqtamaidy. Qazaqstannan myńdaǵan shaqyrym jerdegi offshorlyq aimaqtarda tirkelgen onlain býkmekerlik keńseler men onlain kazinolar salyq tólemeidi. Olar klientterin aldaidy. Utqan aqshasyn bermei qoiady. Al qarapaiym adamdar mundai jaǵdaida ózderin qorǵai almaidy.
Másele mundai zańsyz saitty buǵattaýǵa tym kóp ýaqytty ketetindiginde ǵana emes. Basty másele – adamdardyń bilimsizdigi: kóp adamdar bilmestikten «zańsyz BK saittaryn» kásibi biznespen shatastyrady.
Búgingi jiynda osy máselelerdi de kóterdik. Bul konferentsiia kásipkerlik sýbektilerine de, memlekettik organdarǵa da paidaly boldy. Óitkeni memlekettik organdarda oiyn biznesiniń qazirgi jumys isteý formatyn bilmeidi. Máselen, búginde bás tigý uiymdary, oiyn biznesi sýbektileri burynǵydan múldem basqa formatta jumys isteidi. Qazirgi kezde oiyn indýstriiasynda tólemder men barlyq tranzaktsiialar fýnktsiiasy tsifrlyq júiege kóshken.
Al kóptegen memlekettiń qyzmetkerler «qumar oiyny» týraly másele qozǵalǵanda áli de eskishe oilaidy. Memlekettik sektordyń barlyq ókilderi oiyn biznesiniń zamanaýi shyndyǵyn kórýge, álemdik tájiribeni taldaýǵa, eń jaqsy jahandyq retteý tájiribesimen tanys bolýǵa qyzyǵady dep senemiz.
Oiyn sektorynyń qoǵamǵa keri áseri zańsyz qurylymdardyń qyzmetine tikelei bailanysty ekenin túsinetin ýaqyt jetti. Iaǵni, oiyn biznesin durys baǵytqa qarai retteý kerek.
Memleket oiyn biznesimen kúrespei, onyń qyzmetin kóptegen batys elderindegidei zańsyz qurylymdardy joiý, tutynýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, jaýapkershilik qaǵidattaryn engizip, basshylyqqa alǵany durys bolar edi.
Búgingi konferentsiiany ótkizýdegi maqsatymyz – memlekettik qurylymdarǵa oiyn biznesiniń qalai jumys isteitini, zańsyz býkmekerlik keńselerdiń saity qalai ziian keltiretinin, álemde býkmekerlik keńselerdiń jumys isteý baǵytyn túsindirý boldy. Bul – birinshiden. Ekinshiden – bizde oiyn biznesin halyqaralyq retteý uiymy jumys isteidi, oilanbai qabyldanǵan zańdardyń saldary qandai jaǵdailarǵa ákep soqty?Osy aqparattardy memlekettik organdarǵa jetkizgimiz keldi», – dedi ÓRU býkmekerlik keńsesiniń basshysy Ǵalymjan Dýambekov.
QR Mádeniet jáne sport vitse-ministri Erjan Erkinbaevtyń aitýynsha, Qazaqstanda býkmekerlik sala jyldam damyp keledi. Sondyqtan Qazaqstanda oiyn biznesine qatysty zańdarǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizilgen.
E. Erkinbaev Qazaqstanda qumar oiyndar men bettingtiń zańdy indýstriiasyn damytýdyń negizgi aspektilerin, salany memlekettik retteýdiń qoldanystaǵy quqyq qoldaný praktikasynyń erekshelikterin jáne oiyn biznesi salasyndaǵy zańnamanyń talaptaryn saqtaý, kiristerdi, salyq rejimin jylystatýǵa jáne zańdastyrýǵa qarsy is-qimyl máseleleri boiynsha zańnamany odan ári jetildirý jónindegi josparlardy, sondai-aq Qazaqstan azamattarynyń quqyqtary men múddelerin atap ótti.
Vitse-ministr qatysýshylarǵa qoǵamdaǵy qumar oiyndarǵa táýeldilik problemasynyń ózektiligi men ótkirligine erekshe nazar aýdardy, óitkeni "halyq únine qulaq asatyn memlekettiń" júrgizilip jatqan saiasaty sheńberinde azamattar, qoǵamdyq birlestikter men Parlament depýtattary tarapynan qumar oiyndar men bás tigý nátijesinde týyndaityn qazaqstandyq otbasylardaǵy problemalarǵa shaǵymdar sany artyp keledi – bul áleýmettik salanyń negizgi indikatory memleketter.
Konferentsiia qorytyndysynda qatysýshylar «jaýapty oiyn», oiyn biznesin retteý týraly zańdy birjaqty etpei, qumar oiyndardyń printsipterin esepke almai, oiyn indýstriiasynyń turaqty damýy múmkin emes. Bul turǵydan oiyn biznesi, qumar oiyn týraly álemdik ozyq tájiribelerdi eskerý kerek» degen qorytyndyǵa keldi.
