[caption id="attachment_12327" align="alignright" width="367"]
Ardaq Nurǵazyuly
Óleńniń aýdarylýyna qatysty kózqarastaǵy alshaqtyq uzaqtan beri ómir súrip keledi. Ony, negizinen, eki arnaǵa jikteýge bolady. Birinshisi, «Poeziia basqa tilge aýdarylǵanda joǵalatyn dúnie» (Robert Prost) dep qaraidy. Ekinshisi, «uly shyǵarmanyń basqa tilge aýdarylǵanda ózin joǵaltpaityn qasieti bolady» (Donald Devid) deidi. Endeshe, poeziia aýdaryla ma?
Gete «álem ádebieti» degen termindi ainalymǵa kirgizgen kúnnen taratyp búginge deiin aýdarma ádebiettiń mańyzdy bir býynyna ainalyp úlgerdi. Onsyz búgingi ádebiet kóp dúnieni joǵaltqan bolar edi. Sonaý este joq eski zamandardan taratyp ártúrli mádenietter men órkenietter ózara bailanys barysynda, olardyń ádebietteri de bailanysta bolyp keldi. Sonyń arqasynda Shyǵys pen Batys ádebietiniń ejelgi yqpaldastyǵy oryn aldy. Onyń jarqyn bir mysaly retinde A.Pýshkin jazbalarynda Ortalyq Aziiaǵa jáne qazaq ádebietine tán «Qozy Kórpesh-Baian sulý» jyry siýjetiniń kezigýin aitar edik. Budan baiqarymyz ádebiet, poeziia aýdarylady, biraq, ol óz zańdylyǵy boiynsha ómir súredi.
Búgingi jahandaný dáýirinde álem ádebieti túrli ulttyq ádebietterdiń ózara aýdarylatyn úlken betburys kezeńine dóp kelip tur. Aitalyq, sońǵy oryn alyp jatqan jaǵdailardan baiqaitynymyz – poeziia álemde keń taralǵan birinshi til – aǵylshyn tiline aýdarylyp, sodan basqa tilderge jalǵasty aýdarylatyn erekshelik kózge túsýde. Buny bolashaq jahandyq ádebiettiń búgingi kórinisi dep qaraýǵa bolatyn da shyǵar. Bul alda aýdarma máselesiniń tipti de damý bolashaǵyna ie ekenin kórsetse kerek.
Batys poeziiasyn ásirese, Batystyń modernistik dáýirden keiingi poeziiasyn aýdarýda oryn alyp otyrǵan máseleler áli de jan-jaqtyly zertteýdi qajet etedi. Frantsýz, aǵylshyn, amerikandyqtar poliaktar, t.b. ulttyq poeziiany aýdarýda nazar aýdarmai ketýge bolmaityn másele olardyń ózine tán erekshelikterin igerýge baryp saiady. Bul erekshelikterdi eskermegen jaǵdaida, joǵarydaǵy ulttyq poeziialar jahandaný dáýirinde, modernistik-postmodernistik kezeńde bizdiń ulttyq tilge óz deńgeiinde aýdarylyp, sińedi dep aita almas edik. Joǵarydaǵy ulttyq poeziialar modernizm jáne postmodernizm dáýirine qatar, quiryqtistesip kirgenimen, olardyń bir-birine uqsamaityn dara erekshelikteri bar. Aitalyq, frantsýz poeziiasy Bodler, ásirese, Artýr Rembodan tartyp Sen-Jon Pers, Rene Shar, odan búgingi Iv Bonfýaǵa deiingi poeziiasynda prozalyq óleńniń (prosepoem) yqpaly basymdyq alatynyn eskermei bolmaidy. Bul erekshelikke túrli modernizmniń yqpalynyń bolýymen qatar, erekshe atap ótýge turatyny ótken ǵasyrdyń 20, 30 jyldarynda oryn alǵan siýrrealistik baǵyttyń áseri deýge bolady. Qazaq ádebiettanýynda, qazaq poeziiasynda tarihi sebepterge bailanysty prosepoem, verslibre (verlibr) degen uǵymdardyń áli de zerttelip, turaqtanyp, óz ornyn tappaǵan dúnie ekenin eskersek, frantsýzdyń osy zamanǵy poeziiasyn aýdarýda bizdiń istegenimizden istemegenimizdiń áli de kóp ekenin ańǵaramyz.
Soǵan uqsas, aǵylshynnyń osy zamanǵy poeziiasyn aýdarýda da biz nazar aýdarýǵa tiis túiinder bar. Ótken ǵasyrda aǵylshyn poeziiasyna E. Pand, T. Eliot bas bolǵan modernistik poeziia airyqsha yqpal etti. Soǵan qaramastan aǵylshyn ádebietinde Tomas Hardi, Filip Larkin, Ted Hiýz, t.b, aqyndar dástúrlik poeziianyń úlgisin saqtap, odan ary jalǵady. Óleńde formanyń turaqtylyǵy men uiqasqa baiaǵysyndai basymdyq berdi. Alaida, bul arada basyn ashyp alýǵa tiisti túiin T. Hardidiń óleńi men F. Larkin, T.Hiýzdiń óleńin ózgermegen bir kezdegi dástúrlik óleń dep qaraýǵa kelmeidi. Ǵasyr basyndaTomas Hardi sol tusta ózine deiingi dástúrli aqyndardyń shyǵarmasyna jańalyq ákelip, soǵan deiingi óleńderge uqsamaityn «jańa» óleń jazsa, sol siiaqty ǵasyrdyń ortasy men sońynda Filip Larkin, Ted Hiýzder de óz kezeńiniń aiqyn ereksheligi bar óleńder jazdy. Shyǵarmashylyǵynda zamannyń, ásirese, E. Paýnd pen T.Eliot bastap ketken modernistik poeziianyń yqpaly bary erekshe kózge túsip turady. Al, bul erekshelikti eskermei, osy zamanǵy aǵylshyn poeziiasyn ózimizge tanys «taza dástúrlik poeziia» dep qarap, dástúrlik tanymmen aýdarsaq, onymen biz oidaǵydai nátijege qol jetkize almaýymyz múmkin.
Jyiyp kelgende aitarym, jahandaný dáýirinde ulttyq poeziiany ózara aýdarýda dástúr men ózgeristiń tepe-teńdigin myqty igerip, jekelegen avtorlar men shyǵarmalardyń kelip-shyǵý tarihyn tereńirek zerttep, ózimizdiń osy zamanǵy poeziia týraly kózqarasymyzdy jańarta otyryp aýdarmamen ainalysýymyz tiis dep oilaimyn. Kópshilik tyńdarmanǵa rahmet!
