Lýdomaniia – alkogolizmge nemese nashaqorlyqqa uqsas aýrý, májbúrli túrde emdeýdi qajet etedi. Alaida talaidan beri qazaqstandyq qoǵamda talqyǵa túsken máselege qatysty zańdaǵy túzetýler jaily májilismender jaq ashpaidy. Máseleniń tórkinine úńilmei, jaýyrdy jaba toqyp, bar jaýapkershilikti jarnama men býkmekerlik uiymdardyń qyzmetine aýdara salýǵa tyrysady. Bul tásil qanshalyqty zańdy ári durys?
Bul Astanada ótken jáne býkmekerlik keńselerdiń jarnamasyna shekteýlerdiń media jarnama naryǵyna áserin talqylaýǵa arnalǵan pikirtalas barysynda qozǵaldy.
Is-sharany ótkizýge májilismenderdiń «Oiyn qyzmeti týraly» zańǵa kezekti qatań túzetýlerdi engizýi sebep bolǵan.
Sonymen qatar, Qazaqstandaǵy býkmekerlik qyzmet oiyn-saýyq indýstriiasynyń zańdy jáne memleket retteitin segmenti bolyp tabylatynyn eske salamyz. Buǵan qosa,sport pen onlain kazinolarǵa stavkalardy, sondai-aq «gembling» terminimen jalpylanǵan qumar oiyndardyń basqa túrlerin naqty ajyratý óte mańyzdy.
«Sporttyq stavkalar sportpen tyǵyz bailanysty jáne kezdeisoqtyqqa emes, sporttyq oqiǵalardy muqiiat taldaýǵa jáne túsinýge negizdelgen. Oiyn biznesin retteitin zańnamada qumar oiyndar men sportqa bás tigý arasynda naqty aiyrmashylyq bar. Alaida lýdomaniiaǵa qarsy zań jobasyna aiyrmashylyq eskerilmeidi, bul túbegeili qate. Sonymen qatar, sportqa stavkalar aqsha tabý úshin emes, oiyn-saýyq jáne fýtboldan álem chempionaty, Olimpiada oiyndary, Formýla-1 jáne Moto GP jarystary, kibersport týrnirleri siiaqty jergilikti jáne álemdik aýqymdaǵy mańyzdy sporttyq is-sharalardyń atmosferasyna seziný tásili retinde qyzmet etetinin túsiný kerek», - dedi Qazaqstan býkmekerleri ózin-ózi retteitin uiymnyń prezidenti Raýan Kenjalin.
Soǵan qaramastan, QR Parlamenti Májilisinde qabyldanǵan zań túzetýlerinde «Oiyn qyzmeti týraly» zańnyń ekinshi oqylymynda býkmekerlik keńseler men kazinolardyń jarnamasyn barynsha shekteý kózdelgen.
«Olarǵa sáikes internet resýrstarda, resmi saittarda, telearnalar men radioda, baspa basylymdar men SMS arqyly jarnamaǵa tolyq tyiym salynady. Mundai jarnamaǵa tek sporttyq nysandarda, sporttyq baǵyttaǵy saittarda, telearnalarda jáne sporttyq is - sharalarda ǵana ruqsat etildi», - dedi QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Aitýar Qoshmambetov.
Sonymen qatar, májilismender óskeleń urpaqqa qatysty jarnamalyq aktsiialar men qumar oiyndardyń jáne t.b. paida bolýyna qatysty tyiymdarǵa erekshe nazar aýdarady.
Barlyq tarmaq boiynsha shekteýler óte mańyzdy bolǵanymen, osynyń bárinen keiin Qazaqstan aýmaǵynda býkmekerlik biznestiń qanshalyqty qisyndy jumys isteitini týraly suraqqa depýtat Aitýar Qoshmambetov «iá, suraq, jalpy alǵanda, ózekti» dep naqty jaýap berýgeqinaldy. Bul zań jobasynyń tolyǵymen pysyqtalmaǵan, biraq ekinshi oqylymda qabyldanǵan jáne birjaqty tyiym salýǵa baǵyttalǵanyn kórsetedi.
Sonymen birge, Qoshmambetovtyń áriptesi, depýtat Islam Suńqar «tutynýshylardyń kópshiligi áli de zańsyz oiyn internet resýrstarynda» ekenin aityp, óz sózine ózi qarsy shyqty. Buǵan qosa, bárin baiypty túrde retteý kerek, óitkeni «Oiyn qyzmeti týraly» zań kóp jaǵynan «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly» zańmen qabysyp, qarastyrylady.
«Shynynda da, mundaǵy máseleniń biriuiymdastyrýshylardyń shetelde bolýy. Bul máseleni san ret kóterdik, mundai zańsyz naryq memleket tarapynan baqylaý joq jerde qumar oiynnyń óristeýine jol ashady. Osyǵan bailanysty, biz qumar oiyndy ǵylymi zertteýmen qatar, sheteldik zańsyz uiymdastyrýshylardyń úlesin azaitýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq sharalardy engizý qajet dep sanaimyz», - dedi Raýan Kenjalin.
Depýtat Nikita Shatalovtyń pikirinshe, «Qumar oiyndarǵa tolyq tyiym salý siiaqty túbegeili sharalar keri áser etip, oiynshylardyń baqylanbaityn kóleńkeli naryqqa ketýine ákeledi, sondyqtan bul salany jiti zerttep, durys retteýmindet».
Býkmekerlik biznestegi, onyń ishinde býkmekerlik qyzmet salasyndaǵy jarnamaǵa shekteýlerdi qozǵaityn zań jobasynda kózdelgen túzetýler boiynsha býkmekerlerdiń pikirin qarastyrý jáne talqylaý óte mańyzdy.
«Býkmekerlik keńselerdi uiymdastyrý týraly umytpaý kerek, onyń qyzmetine belgili bir shekteý bolsa da, ruqsat etilgen sheńberde qarastyrylýy qajet. Bul biznesti elde qaldyrǵan jón», - dedi májilismen Islam Suńqar.
Basqasha aitqanda, buqaralyq aqparat quraldarynda, teledidarda, radioda jáne internette býkmekerlik keńselerdi jarnamalaýǵa tolyq tyiym salý «kútpegen jáne jaǵymsyz saldarǵa» ákelýi múmkin.
«Zańdy býkmekerler ózderin jarnamalaý múmkindiginen aiyrylǵan kezde, olardyń ornyn zańsyz operatorlar men onlain kazinolar basady. Bul zańsyz sektordyń pozitsiiasyn nyǵaityp qana qoimai, jalpy memleketti oiyn salasyn retteý múmkindiginen aiyrady. Sonymen qatar, tek bir sporttyq telearnadaǵy jarnamany shekteý osy naryqtyń monopoliialanýyna ákelýi múmkin, bul naryqtaǵy básekelestikke keri áser etedi. Bul BAQ táýelsizdigine qaýip tóndiredi, Memleket basshysy jariialaǵan demokratiialandyrý maqsatyna qaishy keledi. Qosymsha jarnamalyq biýdjetter BAQ-tyń qarjylyq jáne redaktsiialyq táýelsizdigin qoldaý úshin sheshýshi mánge ie ekenin atap ótý mańyzdy, bul qoǵamnyń damýyna óte qajet», - dedi ózin-ózi retteitin býkmekerlik uiymnyń prezidenti.
«Sporttyq tikelei transliatsiialardyń demeýshiligi men seriktestigi týraly aitpaǵanda, tek BAQ-taǵy tikelei jarnamanyń shyǵyny 18 milliard teńge. Sonymen qatar, bul sapaly kontent pen transliatsiiany óndirýge arnalǵan resýrstardyń tómendeýine, aýditoriianyń joǵalýyna ákeledi. Sonyń nátijesinde qazaqstandyqtardyń ulttyq media keńistikten shyǵýyna aparady. Jumys oryndarynyń joǵalýy, jaqsy mamandardyń ketýi, biýdjetke túsetin túsimderdiń aitarlyqtai qysqarýy týraly da umytpaý kerek», - dedi Ortalyq Aziia jarnama qaýymdastyǵynyń atqarýshy direktory Anna Tiýtkova. Ókinishke qarai, bul regressiianyń bastamasy ǵana bolýy múmkin. Bul ashyq jáne jasyryn táýeldi oiynshylardyń kóbeiýine de qatystymásele.
«Lýdomaniia is júzinde bizdiń salaǵa eleýli ziian keltiredi, bul bankter merzimi ótken qaryzy bar qaryz alýshylardyń kesirinen bastan keshiretin salaǵa uqsas. Mundai táýeldiligi bar adamdarǵa bul negizgi tabys kózi bolyp sanalmaidyjáne olarmen bailanysty áleýmettik máselelerge bailanysty býkmekerlik keńselerdiń bedeline teris áser etedi. Óitkeni, býkmekerlik indýstriia ókilderi lýdomaniianyń taralýyna qarsy kúres boiynsha kúsh-jigerdi qatty qoldaidy jáne tiimdi qarsy turý strategiialaryn ázirleý úshin osy máseleni zertteýge belsendi qatysady. Máseleni sheshpes buryn, ony belgili bir masshtabtarmen, statistikamen jáne sandarmen belgileý kerek», - dedi Raýan Kenjalin.
«Bul másele qatysty statistika joq dep aitylady ǵoi, shyn máninde olai emes. Resmi túrde respýblikada toǵyz adam qumar oiynnyń tuzaǵyna túsedi, biraq is júzinde odan da kóp bolýy múmkin. Bul rette Parlament Májilisinde «Oiyn qyzmeti týraly» zań bar, al densaýlyq týraly kodekste joq. Tipti, «lýdomaniia» degen uǵym joq. Basqasha aitqanda, bul indettiń tabiǵaty da, emdeý ádisteri de anyqtalmaǵan. Bizde jii qoldanylatyndai eń ońaiy tyiym salý», - dedi Qazaqstannyń ózin-ózi retteitin býkmekerlik uiymynyń prezidenti.
Iaǵni, ǵylymi jáne zańnamalyq salada lýdomaniia týraly aqparattyń jetispeýshiligine qatysty másele tiimdi zańnamalyq sharalardy ázirleýge jáne qoldanýǵa aitarlyqtai kedergi keltiredi. Sondyqtan, qazaqstandyq býkmekerlik uiymynyń pikirinshe, negizdelgen ǵylymi-meditsinalyq bazanyń bolýy lýdomaniiamen bailanysty táýekelderdi azaitý úshin óte mańyzdy bolyp tabylady.
«Ǵylymi-meditsinalyq zertteýler júrgizý lýdomaniiamen kúreste jáne zańnamalyq bastamalar engizilgenge deiin birinshi kezektegi mindet bolýy kerek dep oilaimyz», - depsózin túiindedi Raýan Kenjalin.
