Ǵylym ordalary ǵylymdy damyta ala ma?

Dál osy saýaldy biz «Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ-nyń Ǵylymi-tehnikalyq áriptestikti damytý departamentiniń direktory Tamara KÝBEEVAǴA qoidyq. Aita ketelik, jaqynda atalǵan ortalyqtyń mamandary Túrkiiada ótken ANKOS Link-2014 ǵylymi konferentsiiasyna qatysyp qaitqan bolatyn.

– Tamara hanym, Túrkiiada ótken sharanyń máni men mazmuny jaiynda aityp ótseńiz?

–  Ázirgi kúni halymdardyń halyqaralyq málimetter bazasyndaǵy bedeldi ǵylymi jýrnalda maqala jariialap, joǵary impakt-faktorlyq kórsetkishke qol jetkizýi ǵylymnyń tiimdi baǵytta damyp jatqanyn aiqyndaityn negizgi kórsetkishke ainaldy ǵoi. Bul rette elimizdiń Bilim jáne ǵylym ministrligi men bizdiń ortalyqtaǵy ǵalymdarymyzdyń Thomson Reuters,  Elsevier syndy ǵalamdyq ǵylymi málimetter bazasyndaǵy tolyq mátindi ǵylymi jumystardy erkin paidalanyp, ǵylymi-zertteý jumystarymen ainalysýyna múmkindik týǵyzǵan edi. Taiaýda Túrkiianyń Anadoly ýniversitetiniń kitaphanashylar konsortsiýmy uiymdastyrǵan sharaǵa qatysyp qaittyq. Basqosýda ǵylymi aqparatty tiimdi paidalaný máselesi sóz boldy. Bul iske túrik aǵaiyndar qatty kóńil bólýde. Túrkiiada dúniejúzindegi málimetter bazasymen tikelei  jumys isteý isimen oqý oryndarynyń kitaphanashylary ainalysatynyn ańǵardyq. Óz basym muny oryndy sheshim deimin. Halyqaralyq ǵylymi málimetter bazasyna shyǵýǵa múddelilik tanytqan Túrkiianyń joǵary oqý oryndarynyń kitaphanalar jelisi bir konsortsiým quryp jumys istep jatqanyna 10 jyldan asypty. Qazir túrik ǵylymy halyqaralyq málimetter bazasyndaǵy ǵylymi aqparattardyń igiligin kórýde.

– Anadoly ýniversitetindegi kitaphanalar konsortsiýmyn túrik ǵalymdarynyń ǵalamdyq ǵylymi málimetter bazasyna qol jetkizý júiesin qalyptastyrǵan birden-bir ǵylymi mekeme dep atasaq bola ma?

– Árine. Jalpy, túrik ǵalymdarynyń álemdik ǵylymi málimetter bazasynan aqparat alý úshin qurylǵan konsortsiým 2000 jyly ashyldy. Áýelde oǵan 12 uiym, iaǵni joǵary oqý orny múshe bolyp, úsh dúniejúzilik málimetter bazasynan aqparattar ala bastaǵan. Al qazir Anadoly ýniversitetindegi kitaphanalardyń konsortsiýmyna múshe oqý oryndary men ǵylymi mekemelerdiń sany 190-ǵa  jetti. Sol siiaqty ǵylymi aqparat alatyn ǵalamdyq málimetter bazasynyń da sany artyp, 90-ǵa deiin ósti. Shynyn aitý kerek, ázir ǵalamdyq ǵylymi aqparat bazasyna qosylý aqysy qymbat. Kez kelgen oqý orny ózdiginen halyqaralyq málimet bazasyna qol jetkize almaidy. Túrkiianyń oqý oryndary ózara bas konsortsiým quryp, bul máseleni ońtaily sheshken. Túrikterdiń is-tájiribesin ázirbaijandar paidalanyp, ǵylymdy damytýǵa bet buryp otyr.

ULTTYQ LITsENZIIaNY TIIMDI PAIDALANÝ QAJET

– Al bul úrdis bizdiń elimizde qalai júrýde?

– Qazaqstandyq ǵalymdardyń halyqaralyq ǵylymi jýrnalǵa maqalalar jariialaýǵa degen qulshynysy joǵary. Óitkeni mundai jariialanym ǵylymi-zertteý jumysynyń basty kórsetkishine ainalǵan. Dúniejúzi ǵalymdary moiyndaǵan halyqaralyq ǵylymi jýrnaldarǵa maqala jariialaý — úlken abyroi. Halyqaralyq málimetter bazasyn paidalaný isi tek maqala jariialaýmen shektelmeidi. Halyqaralyq málimetter bazasyna engen keibir ǵylymi jýrnaldar ǵylymdy damytýdan buryn kommertsiialyq múddeni kózdep ketken. Mundai jýrnaldar aqsha úshin jiligi tatymaityn maqalalardy jariialai salady. Aldaǵy ýaqytta bizdiń ortalyq qoi terisin jamylǵan qasqyrlardy tizimdep, ǵylymi ortada jariialamaityn bolady. Qur ataq shyǵarý úshin jariialanǵan maqalalardyń ǵylymdy damytýǵa úles qospaitynyn umytpaýymyz kerek.

Qazir qazaq ǵalymdary Thomson Reuters halyqaralyq málimetter bazasynyń Web of Science jáne Elsevier B.V. kompaniiasynyń SciVerse® ScienceDirect tolyq mátindi bazalyq málimet qoryn erkin paidalanýda. «UǴTAO» AQ halyqaralyq málimetter bazasynyń ulttyq litsenziiasyna ie bolǵaly beri elimizdegi JOO men ǴZI ǵalymdar men jas izdenýshilerge atalǵan ǵylymi aqparatty erkin paidalanýyna barynsha múmkindik jasaǵan. Ókinishke orai, ǵalymdar men izdenýshiler osy múmkindikti tiisti deńgeide paidalanbaýda. Búginde ortalyqpen kelisimshartqa otyrǵan árbir JOO halyqaralyq málimetter bazasyna qosylatyn IP-adreske ie. Túrkiiadaǵy konferentsiia jumysyna qatysqanymyzda ǵalymdardyń halyqaralyq málimetter bazasyna kirip, ǵylymi málimet alý isin tikelei kitaphanalar júzege asyratynyn baiqadyq. Bizder halyqaralyq málimetter bazasyna shyǵý múmkindigine ie bolǵan JOO-ǵa monitoring jasaǵanymyzda, keibir oqý oryndarynyń kitaphana qyzmetkerleri ózderiniń IP-adreske ie ekenin bilmeitinin bolyp shyqty. Óz basym «qazaqstandyq ǵalymdar halyqaralyq málimetter bazasyna kirýge qulyqsyz» degen pikirmen kelispeimin. Tek IP-adreske ie oqý oryndarynyń kitaphanalary ǵalymdar men jas izdenýshilerdiń halyqaralyq málimet qoryn keńinen qoldanýyna múmkindik týǵyzýy kerek. Keide bizge elimizdegi mańdaialdy oqý oryndarynyń izdenýshileri kelip, ózderiniń halyqaralyq málimetter bazasyna kirgisi keletinin aitqanda, olarǵa ózi qyzmet etetin ýniversitettiń halyqaralyq málimetter bazasyna qosylǵanyn aitamyz. Bizdiń ortalyq oqý oryndardaǵy IP-adreske ie jaýapty mamandardyń jumysyn baqylai almaidy. Sondyqtan bul baǵyttaǵy nasihat jumystaryn oqý oryndary ózderi júrgizýi kerek.

– Tamara hanym, sózińizden baýyrlas elde halyqaralyq málimet bazasyna shyǵýdyń jaqsy joralǵysy qalyptasqanyn baiqadyq. Bilgimiz kelgeni, Túrkiiada IP-adreske ie kitaphanashylar konsortsiým basshylyǵyna ǵalymdardyń halyqaralyq málimet qoryn qalai paidalanyp jatqany jaiynda esep bere me eken?

– Olar osy konsortsiým aiasynda túrli jiynǵa qatysyp, halyqaralyq málimet bazasyna shyǵý jáne ǵylymi jýrnaldarǵa maqala jariialaý boiynsha biliktiligin jetildirip turady. Munyń ózi túrik ǵalymdarynyń halyqaralyq málimetter bazasyn paidalanýdaǵy belsendiligin arttyrady. Búginde halyqaralyq málimetter bazasyn paidalanyp, ǵylymi-zertteý jumystarymen ainalysý jumystyń tiimdiligin anyqtaityn negizgi kórsetkish. Bul baǵytta bizdiń Úkimet ǵalymdardyń halyqaralyq ǵylymi málimet bazasyna erkin kirýin qoldap otyr. Biz osy múmkindikti paidalanýymyz qajet. Aitalyq, Anadoly ýniversitetindegi kitaphana konsortsiýmy qazir Túrkiiadaǵy 190 oqý orny men ǵylymi mekemeniń halyqaralyq málimetter bazasyna erkin shyǵýyna jaǵdai jasap otyr. Al Ulttyq litsenziiaǵa ie bolǵan «UǴTAO» AQ QR Bilim jáne ǵylym ministrligi Ǵylym komitetimen birlesip elimizdegi 300-den astam JOO men ǴZI-diń halyqaralyq málimetter bazasyn tegin paidalanýǵa múmkindik berýde. Aldaǵy ýaqytta «UǴTAO» AQ ǵylym úshin mańyzy zor ózge de málimetter bazasyna qazaqstandyq ǵalymdardyń qol jetimdiligin arttyrý úshin jumys isteitin bolady.

– Qandai da bir halyqaralyq málimetter bazasyna qol jetkizýdiń mańyzdylyǵyn qalai aiqyndaisyzdar?

– Bizdiń ortalyq otandyq ǵalymdarmen tyǵyz qarym-qatynasta jumys jasaidy. Olar qandai ǵylymi málimetter bazasyna kirgisi keletinin bizge aitady. Osy rette ortalyq qyzmetkerleri ǵalymdar men izdenýshilerdiń oi-pikirin basshylyqqa alyp, Bilim jáne ǵylym ministrligine qarasty Ǵylym komitetine biýdjettik ótinish daiyndaimyz. Komitettegi bilikti mamandar bizdiń usynyspen muqiiat tanysyp shyqqannan keiin naqty sheshimdi qabyldaidy.

– Tamara hanym, qalai oilaisyzdar, qazaq ǵalymdarynyń kópshiligi aǵylshyn tilin tiisti deńgeide bilmeýi halyqaralyq málimetter bazasyn erkin paidalanýyna qolbailaý bolyp otyr dep aitýǵa bola ma?

– Halyqaralyq málimetter bazasyndaǵy ǵylymi aqparattyń basym bóligi aǵylshyn tilinde jazylǵan. Bul Qazaqstan ǵalymnyń ǵylymi aqparatty paidalanýyna kedergi keltirip tur demeimin. Izdengen adam kez kelgen ýaqytta tildik kedergini eńseredi. Bizder ǵalymdar men stýdentter ǵylymi málimetter bazasyn meilinshe paidalanýy úshin oqý oryn deńgeiinde nasihat jumystaryn júrgizý qajet. Ázir bizdiń ǵalymdar halyqaralyq jýrnaldarǵa maqala jariialaýǵa kúsh salýda. Aldaǵy ýaqytta halyqaralyq ǵylymi málimetter bazasyn barynsha paidalanyp, ǵylym men ekonomikany damytýǵa baǵyttaýdyń máni zor. Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy bul baǵytta jan-jaqty jumys júrgizip jatyr.

Suhbattasqan,

 Nurlan JUMAQANOV.