Osy rette kóz jeter tarihyn qalamen attap, qaǵazǵa taqtap qoiǵan elge qyzyǵa da, qyzǵana da qaraisyń. Hattaýly tarih – halyq bolmysynyń rýhani, mádeni órisine berilgen tólqujat. Ondai eldiń álemdik damýdaǵy kimniń-kim bolǵanyn sarapqa salar tusta aldyna jan salmai ketetini de sondyqtan.
Qazaq qaýymynyń qolyna qalam alǵan sanasy sardar azamattarynyń qai-qaisysy bolsyn, ásirese HH ǵasyrdyń alǵashqy sheńberinen bastap tarihi derekterge den qoia bastaýynyń sebebin biz osy jaidarmen bailanystyra qaraýymyz kerek. Óitkeni «Alash qozǵalysyna qatysyp, «Alash» partiiasyn qurysyp, Alashorda úkimetin jasaǵan qairatkerler ishinen qazaq ádebietiniń altyn dińgek, som tuǵyrlary shyqty. Otarshyldyqpen shaiqas, artta qalýshylyqqa qarsylyq, nadandyqty mansuq etý, azat, táýelsiz demokratiialyq, derbes memleket qurýdy biik nysana etý, belgili bir tap múddesi emes, jalpy ult maqsaty úshin kúresi, órkenietti nysana etý – bul aǵymda bolǵan ulyly-kishili azamattardyń barshasynyń dúnietanymyna ortaq, erekshe qasiet» [1,424-b] boldy. Ult tarihynyń mándi tustary A.Baitursynov, Á.Bókeihanov, M.Dýlatov, J.Aimaýytov, M.Jumabaev, J.Dosmuhamedov, S.Seifýllin, M.Áýezov shyǵarmalarynda qamtyla bastaǵan. Qazaq eli tarihynyń ádebiettegi kórinisi sol dáýirdegi qazaq ádebiettanýynyń kórnekti ókilderiniń eńbekterinde kórinis taýyp, ár qyrynan sóz boldy. Bul ejelden-aq kórkem ádebiet pen tarihtyń araqatynasy sóz bop kele jatqan qazaq ádebiettaný ǵylymynda da túbirli másele ekenin kórsetedi. Alaida túbiri tereń, túbegeili shyndyqty júielep, ulttyq ǵumyrnamanyń álemdik damýdaǵy dara tustaryn ashyp kórsetýdiń alǵashqy talpynystaryna talaǵy tar zaman tusaý salyp baqty.
Ult tarihynyń shyndyǵynan jasqanýdyń kommýnistik ideologiianyń kúshti qarýlarynyń birine ainalýy da sol HH ǵasyrdyń bolmysyndaǵy tanymdyk kereǵarlyqtyń keremet mysaly bolyp qala bermek. Solai degenmen halyq zerdesi buǵaýǵa da, buraýǵa da kónbeitin qýat. Halyq zerdesi eshqashan da umytshaqtyq keseline ushyraǵan emes. Al zerdeniń zerli nusqalaryna zer sala qarap, qara qyldy qaq jarar ádilet biiginen paiymdaý – sol halyqtyń qanatty perzentteriniń paryzy bolǵan.
Bizge tustas dáýirde, alǵashqylardyń biri bolyp, osy údeden shyqqan jazýshy Iliias Esenberlin boldy. Onyń alty kitaptan turatyn tarihi epopeiasy sóz óneriniń álemdik nusqasyna qosylǵan tarihty kórkemdik paiymdaýdyń, ádebiettegi alashtyq maqsat pen ulttyq rýh kórinisiniń úzdik úlgileriniń biri bolyp qala bermek.
Qazaqstan Respýblikasynyń tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaev jazýshynyń týǵanyna 80 jyl tolýy qarsańynda «Aqiqat shyndyq temir shymyldyqtyń ar jaǵynda tutqyndalyp, ata tarihynyń «aqtańdaqtaryn» zertteý tyiym salynǵan jyldary Ilekeń qazaq qalamgerleriniń alǵashqysy bolyp qiyn da kúrdeli taqyrypqa – Qazaq handyǵynyń bostandyq pen táýelsizdik jolyndaǵy kúresi taqyrybyna qalam tartyp qana qoiǵan joq, óziniń epikalyq qulashy, halyq ómiriniń san alýan qyryn keń qamtýy, qazaq tarihynyń kemeńger kósemderiniń qaitalanbas beinelerin somdaýy jaǵynan ózge týyndylardan oq boiy alda turǵan talantty shyǵarmasy – «Kóshpendiler» tarihi trilogiiasyn dúniege ákeldi. Búginde dúnie júziniń kóptegen halyqtarynyń tiline aýdarylyp, áldeneshe ret basylǵan jazýshynyń osy eńbegin handyq dáýirdegi qazaq ómiriniń entsiklopediiasy desek artyq bola qoimas» [2,3-b] - dep jazǵanyndai bul shyǵarmany qazaq halqynyń baǵa jetpes kórkem týyndysy ári eshqandai shyǵarmamen teńestirýge bolmaityn orny bólek tarihi, ǵylymi jaǵynan keń qamtylǵan kesek dúnie degenimiz oryndy.
Ras, Esenberlinniń tarihi taqyrypqa jazylǵan romandarynan buryn da odaq kóleminde fýndamentaldi tarihi shyǵarmalar jaryq kórgen. Aleksei Tolstoidyń «Birinshi Petr», Vasilii Iannyń «Shyńǵyshan», G.Gamsahýrdiianyń «David IV Stroitel» taǵy basqa romandar sóz joq tarihta úlken orny bar, olardyń avtorlary da óte talantty tanymal tulǵalar. Biraq olar óz shyǵarmalaryndaǵy keiipkerlerin qai qyrynan kórsetem dese de, ashyǵyn aitqanda «joqtan bar jasap, bolmaǵandy boldy» dese de shek qoiylmady. Roman qalai jazylsa, baspadan solai jaryq kórdi, barynsha erik berildi. Ideologiia tarapynan eshqandai qysym, eshqandai kedergi bolmady. Mine osyny joǵarydaǵy kitap avtorlary qajetinshe paidalandy.
Al Esenberlinde mundai erkindik joq ekeni belgili. Qazaqtan shyqqan batyrlardy, ataqty handardy, ot aýyz, oraq tildi biler men sheshenderdi nasihattaýǵa, olardyń batyrlyǵy men erligin óneri men ótkirligin, uiymshyldyǵy men birligin qalyń oqyrmanǵa jetkizýge partiialyq tsenzýra tarapynan qatań tyiym salynatyn kez. Kerek bolsa, partiialyq ideologiia qazaq halqynyń ǵasyrlar boiǵy bai tarihyn jyly jaýyp qoiyp, qazaq tarihy «Uly oktiabr revoliýtsiiasynan bastaý alady» degenge deiin bardy. Al kommýnistik partiianyń sol kezdegi kóshbasshysy L.Brejnev bir siezde «Qazaqstanda qaidaǵy bir Kenesary Qasymov degendi shyǵaryp aldy» dep ashýlanyp, ses kórsetkeni bar.
I.Esenberliniń «Kóshpendiler» trilogiiasy partiialyq ideologiianyń qylyshynan qan tamyp turǵan ýaqytta dúniege kelgen shyǵarma. Ol kezde mundai shyǵarmany jazbaq turmaq qazaq halqynyń erterekte ómir súrgen artynda mol mura qaldyrǵan, elim dep eńiregen, el úshin, jer úshin mert bolǵan batyrlarynyń, handarynyń, sheshenderiniń atyn ataýdyń ózi, olar jóninde áńgime qozǵaýdyń ózi qiyn edi, qaýipti edi. Al Iliias Esenberlin osynyń bárin bile turyp qazaq halqynyń ótken tarihyn beineleitin, tarihtan mol maǵlumat beretin bir kitap emes, birneshe roman jazyp, oqyrmanǵa usynýy jai erlik qana emes, talantty jazýshynyń, saiasi jeńisi edi.
«Kóshpendiler» ult tarihynyń bastaý kózi beride emes, áride jatqandyǵyna jón siltedi. Búkil bir halyqtyń ómir-tarihy umytylyp bara jatqandyǵyn eske sala otyryp, oǵan kináli kommýnistik saiasat ekendigin ashyp aitpasa da, ómir aǵysy basqa arnamen aǵylyp bara jatqandyǵyn, tarih betteri burmalaǵandyǵyn kórkem tilmen beinelep berdi.
Esenberlinniń osy trilogiiasynan nár alyp, kóp nárseden maǵlumat alǵan kópshilik oqyrman ondaǵan jyldardan soń totalitarlyq júiege qarsylyq bildirgenin dúnie júzi biledi. Biraq qylyshynan qan tamǵan Gorbachevtik-Kolbindik baskeserler ádildik izdep, boi kórsetken jastardy qalai qýǵyndap, qalai túrmege japqanyna tarih kýá.
Qazaq halqynyń burmalanǵan tarihyn zerdelei bilgen Esenberlin ult taǵdyrynyń dáýirler bederindegi bolmysyn óner tilimen órnektep baiandaý maqsatynda qolyna qalam alyp, «Kóshpendiler» trilogiiasyn jazýǵa kiristi. Ásirese Qazaqstannyń óz erkimen Reseige qalai qosylǵandyǵyn, onyń paidaly jáne ziiandy tustaryn naqty dáleldermen oqyrman aldyna usyndy. Ábilqaiyr han men Abylai hannyń ár kezeńderdegi osy máselelerge bailanysty is- áreketterin kórsetýge tyrysty. Qazaq halqynyń erjúrektiligin, qandai jaǵdaida bolsyn elin, jerin syrtqy jaýlardan qorǵai alatyndyǵyn kórsetip berdi.
Qazaq qandai halyq, olar qashan jáne qalai qalyptasty, jeke ult retinde tanylýǵa qandai múmkindikteri bar? Romanda osy suraqtarǵa naqty jaýap berilgen. Bul totalitarlyq júie bilik qurǵan kezeńdegi ultty saqtap qalý úshin jasalǵan birden-bir qadam bolatyn.
Búgingi kúndi sol ótkenniń nátijesi retinde tanyǵan Esenberlin qoǵamnyń túrli qabattaryndaǵy jasyryn qalǵan kúrdeli oqiǵalardy, asa mándi tarihi kezeńderdi álemdik tarihtaǵy uly oqiǵalarmen salystyra otyryp, nebir tar, qysyltaiań zamandarda óz boiynan qýat tapqan halyq kúshiniń qudyretin kórkem beineleýge umtylady. Ol kóne tarihqa búgingi zaman talǵamy turǵysynan ólshep úńiledi.
Negizgi ózegi sol kezeń úshin asa mańyzdy bolǵan naqty tarihi tartystarǵa qurylǵan I.Esenberlin romandarynyń siýjettik jelisinde tarihi-dokýmenttik sipat pen romantikalyq lep aralas kelip otyrady.
I.Esenberlin – tarihi derekterdi tereń meńgergen sóz zergeri ári sol zamanǵa sai tarihi sipatty naqty kóre bilgen zerdeli qalamger. Onyń shyǵarmalarynda sýrettelip otyrǵan zamannyń erekshelikteri men ózindik kelbetin tanytatyn poetikalyq qýat tarihi turǵydan nanymdy. Esenberlin qaharmandarynyń minez erekshelikterinen qorshaǵan ortanyń jaǵdaiynan týyndap otyratyn poetikalyq qiial, oidan shyǵarǵan oqiǵalar shynaiy sipatqa ie ekendigin kóremiz. Jazýshylyq qabilet pen úlken zertteýshilik izdenistiń nátijesinde dúniege kelgen «Kóshpendiler» men «Altyn Orda» trilogiialary ǵylymi oi men tvorchestvolyq qiialdyń tamasha sintezi deýge bolady.
Halyqtyń qai kezeń bolsyn ezgige, buǵaýǵa, qorlyqqa shydamai, bostandyq, teńdik, erkindik úshin sońǵy kúshin sarqyp kúrese beretindigin keń tynysta sýretteitin trilogiiada kúreskerlik ideia boi ozdyra kórinip otyrady, optimistik kúres joly kórkem hikaialanady.
Halyqtyń jeke el bolýyndaǵy eń úlken jáne sońǵy qýatty tegeýrini qazaq halqynyń jońǵardyń joiqyn shabýylyna tótep berip, eldigi men jerin saqtap qalýy boldy. Bul naǵyz Uly Otan soǵysy, sol otan úshin shaiqastaǵy tutas halyqtyń erligi edi. Bul sipat, Otan irgesin saqtap qalý úshin bolǵan uly shaiqas romanda bar bolmysymen jan-jaqty kórinedi. Tarih oqýlyqtarynda «óz erkimen qosyldy» dep túsindirilip kelgen Rossiia imperiiasyna qazaq dalasynyń baǵyndyrylý protsesiniń qiyn da kúrdeli sipaty «Jantalas» romanynda Ábilqaiyr, Baraq, Abylai siiaqty ártúrli kózqarastaǵy el bileýshileriniń is-áreket, aila sharǵylary arqyly kórinis tabady. Qandai tyǵyryqtan da halyq ózin-ózi shyǵarady. Trilogiianyń altyn jelisi, negizgi ózegi – qazaq halqynyń saiasat buǵaýy, shovinizm qursaýymen beimálim bolyp kelgen tarihyn ózine tanytý. «Adamzattyń naǵyz shyn tarihyn tarihshy emes, sýretker jazady», - deidi M.Gorkii. I.Esenberlin osy printsipti tý etip ustap, ǵylymda da osy ýaqytqa deiin tereń saralanyp bitpegen tarihtyń qos qyrtys qatparlaryna qazaq qalamgerleriniń ishinde tuńǵysh ret qalamger kózimen saiahat jasap, oqyrman nazaryn kóne tarihtyń áli ashyla qoimaǵan tyń betterine aýdarady. Maksim Gorkii Jazýshylardyń búkilodaqtyq birinshi siezinde sóilegen sózinde tarihi taqyrypty terendete túsýdiń asa qiyn ekenine basa nazar aýdara kele bylai degen bolatyn: «Biz ótken zamannyń tarihyn bilmeimiz. Ýdeldik-kniazdik jáne shekaralyq qalalardyń qurylǵanynan bastap osy kúnge deiingi tarihyn jazýdy uiǵaryp otyrmyz, bul ishinara qolǵa da alyna bastady. Bul jumys bizge ocherk, áńgimeler arqyly feodaldyq Rossiianyń ómirin, Moskva kniazdary men patshalarynyń otarlyq saiasatyn, saýda men ónerkásiptiń damýy, kniazdyń, voevodanyń, kópestiń, usaq meshannyń, shirkeýdiń sharýalardy qalai qanap kelgenin aiqyn kórsetip berýge tiis...
Biz odaqtas respýblikalardyń ótken kezdegi tarihyn bilýimiz kerek» [27].
Alaida bul oidy júzege asyrýǵa solaqai saiasattyń kesirinen Odaqtas respýblika jazýshylary úshin der kezinde múmkinshilik týmady. Óitkeni birjaqty saiasat ult tarihyna qatysty burynǵynyń bárinen boidy aýlaq ustaýǵa májbúr etken edi. Bul oraida Iliias Esenberlin dáýir tynysyn jiti baqylai otyryp, halyq tarihynyń eń kúrdeli kezeńin beineleitin tarihi romandardy dúniege ákeldi.
Avtoryn abyroiǵa jetkizip, jiger otyna bólegen «Kóshpendilerdiń» halyqtyń alaý yqylasy men kenen iltipatyna iligý sebebin shyǵarmanyń kórkemdik qasietine bailanysty ǵana qaraý jetkiliksiz. Iliias Esenberlin qalamynan týǵan tarihi romandardyń jyldar boiyna áseri kemimei kele jatý syry tereńirekte jatqan sekildi. Tereńde jatqan syr bolmysyna boilai qarasaq, taǵy da ýaqyt ólshemi men zamana talaby degen uǵym aishyqtala beredi. Oi, sana jazýshy qalamynyń qyran qimylyna, qiial qiianyna burylady, ashyp aitýǵa sol zamananyń tar kezeńi tusaý bolǵan tarihi shyndyqty kórkemdik úlgide tanyp-bilýdiń alǵashqy talpynysyna jeteleidi.
Óitkeni, ótkenimiz týraly keshege deiin tam-tumdap qana derek bilip kelsek, «Kóshpendiler» eldik dástúrimiz, ǵasyrlarǵa sozylǵan shytyrmanǵa toly tarihymyz bar ekenin kórkem ádebiet áleminde tuńǵysh ret tanystyra aldy. Ol ol ma, bul shyǵarmadan tipti tarihi eńbekterde sheshimin taýyp bolmaǵan nemese basy birikpei shashyrandy túrinde jatqan maǵlumattardyń bir júiege túsken jelisin kóremiz. Sonshama kóp faktilerdi jazýshy jalań tizbei, roman sharttaryna laiyqtap, qorytyp, kórkemdik qiialǵa bólep bere alýy shyǵarmanyń tartymdylyq qasietin arttyra tústi. Mine, osyndai tarih pen ańyzdyń, qiial aýqymy men sheberliktiń birlestik tabýy trilogiianyń ózgeshe bitimin belgilegen edi. Sonymen qatar ádebiettegi belgili janrlardyń shartyna sai baǵalaý qiyndyǵy da shyǵarmanyń materialy, janry, kórkemdik tásili meilinshe tyń bolǵandyǵyn kórsetip tur.
Jaladan emes, jaladan sheger japadan qoryqqan kúirektik meńdegen zamanda búgin bir halyqtyń qabylanǵa qarsy shaýyp, qarsaqtan qaimyqqan bala minez, baryn baǵalai almai jatyp, jortyp júrip joǵyn izdegen aq júrek jomart halyqtyń tarihi zerdesin oiatýǵa táýekel etýi erlikke para-par qimyl edi. Ol osy údeden shyǵa bildi.
Solaqai synnyń, alakóz piǵyldyń, tanym taiazdyǵynyń alǵashqy qadamǵa tigizer kesirinen de qoryqpady. Senim salmaǵy aldymen halyq parasatyna júkteldi. Ana-halyq aitar aqyrǵy sózdiń aq bolaryna sengen jazýshy qalamynan qazaq tarihynyń, Dala ǵumyrnamasynyń ǵasyrlar ǵalamaty almaǵaiyp kúige salǵan kórkem beinesi týdy.
Arǵysyn aitpaǵannyń ózinde, búgingi ulttyq dúnietanym óresi deńgeiinen qaraǵan oqyrmanǵa Iliias Esenberlin erligindegi biz paiymdaǵan úsh arna sóz óneriniń dialektikalyq nysanasyndaǵy biik talǵamǵa jaýap berip turǵany anyq. Olar – aty men zatyn ańyz jelisi kómeskilep, is-qimylyn adam psihologiiasyndaǵy zandylyqtardan bólip áketken tarihi tulǵalardy qaitadan jandandyryp ákelýi, olardyń bolmys-bitimindegi tarihi tańbalardyń aq-qarasyn ajyratyp berýi. El aýzyndaǵy ańyz-boljamdarmen astasyp baryp kóptegen shyǵarmalarǵa jeńil jeli bolǵan Shyńǵys áýletiniń óz dáýirindegi rýhani, saiasi, adami beinesin múmkin alǵash ret asha bilgen osy Iliias Esenberlin epopeiasy shyǵar. Muny – birinshi arna dep uǵyńyz.
Ekinshi arna – tarihi kataklizmder tusyndaǵy jeke adamnyń qajyr-qairaty men halyqtyq is-qimyldardyń ózara úilesýinen týyndaityn ideal beriktigi, maqsat birligi. Adasýdyń arandy súrleýinen buryp áketer jalǵyz qýat – ómir órkeniniń tym názik ári tym kieli ekenin ajyrata bilý, halyq qaharynan qatal kúshtiń joq ekenin seziný bolsa kerek. «Shoqpar ustaǵan jurtty qamshymen baǵyndyrý» |3,193-b] aitýǵa jeńil árine. Sondyqtan da bolar, súiener jurtynyń senimin oiatý arqyly ǵana iske asar osynaý irilikti adamzat tarihy saýsaqpen ǵana sanap bere alady.
Baǵyndyrý arqyly baǵyný – muratqa jetýdiń tóte joly bola almaq emes. Aýyzdaǵydan aiyrar alaýyz meńdegen urpaq, tipti el muraty, halyq qamy úshin bolsa da, baiany joq bilikke talasqan urpaq túptiń túbinde sý aiaǵy qurdymǵa ketpek. Qaraǵa kúni túsken hannyń kebi jeke adamnyń ǵana peshenesine jazylar tragediia emes, bul kep bútin bir halyqtyń da baǵanaly basyna baqan oinatýy múmkin. Iliias Esenberlin eńbegindegi tarihi tálimder (tujyrymdar) osyǵan meńzeidi.
Epopeiadaǵy úshinshi arna – sóz ónerindegi janrlyq qýattardyń jymdasýy, izdenis shiyrlarynyń bir arnaǵa ulasyp, tarihi shejireler men ańyzdardyń, miftik beineler men mifologiialyq saryndardyń jandanýy. Bolǵan, biraq tiri kýási joq oqiǵanyń barysyndaǵy is-qimyldardyń nanymdylyǵy.
Ras, shyǵarmanyń kei tustary ádebi-kórkem shyǵarmadan góri tarih oqýlyǵyna kóbirek uqsap ketedi. Bile-bilsek, jazýshy bul áreketterge sanaly túrde barǵan. Muny biz Qadyr aqyn aitpaqshy, «tarihy qalyń, oqýlyǵy jup-juqa eldiń» ótkeninen búgingi urpaqqa tolyqqandy habar berý nietinen týyndaǵan ózindik tásil dep túsinýimiz kerek. Óitkeni bul shyǵarma sol kezeń týraly alǵashqy barlaý ǵoi. Osy rette qandai iske qulash urǵanyn bir kisidei sanaýly sanatkerlerdiń qatarynda turǵan qalamgerdiń kezinde «Qahar» romany týraly aitqan myna pikiri eske túsedi: «Tarihi epopeiany jazýdy sońǵy kitaptan bastaýymnyń sebebi – jinalǵan arhiv derekteriniń moldyǵy, qamtylatyn dáýirler aýqymynyń keńdigi, oilaǵan, josparlaǵan kitaptardy túgel jazýǵa ǵumyrym jete me, jetpei me degen kúdik» dei kelip, ol kóńiline uialaǵan kúdigi týraly «Juldyz» jýrnalynyń tilshisine bergen suhbatynda bylai dedi: «Munyń mánisi bar. O basta, tarihi derekterdi jinaý kezinde, romanǵa kirispes buryn, ishtei jospar jasaǵan edim. Iaǵni kóńilimde, is josparymda halqymyzdyń 500 jyldyq tarihyn qamtityn trilogiia bolyp qalyptasty. Biraq trilogiianyń eń sońynan bastaýyma sebep boldy. Eń aldymen tirshiliktiń keibir taýqymetin tartqandyqtan ba, úsheýin birden qamtyp jazýǵa ómirim jete me, jetpei me dep te qaýiptendim. Sodan bolar halyqqa, bolashaq úrim butaqqa aitpaq bolǵan oiymnyń tarihi oqiǵalarǵa degen jazýshylyq tendentsiiam men pozitsiiamnyń aiqyn kórinisi bolǵan basty temir qazyǵym – «Qahar» edi. Eger aldyńǵylaryn aityp kelip, kóksegen negizgi oiyma qol jetpei qalsa, ómirbaqi armanda, orny tolmas ókinishte ótýim múmkin ǵoi. Oiǵa alǵan, kóńilge túigen trilogiianyń eń áýeli sońynan bastap jazylý syry osy edi» [4,209-213-b.b].
Búgingi bolmystyń deńgeiinen karaǵan oqyrmanǵa jazýshynyń bul jan syryndaǵy jasyryn iirimder kóp nárseni ańǵartsa kerek. «Qahar» romany bilikke mashyqqan «bilgirlikke», «Saqtyqtan» samarqaý tartqan sanaǵa, attyǵa ilesem dep tańy aiyrylǵan «han-talapai» qaýymynyń qas-qabaǵyna jasalǵan barlaý bolatyn. Roman sonymen birge, oqyrman dep atalatyn, jaqsyny-jaqsy, jamandy-jaman dep aitýǵa aryn da, baryn da salýǵa árqashan daiar turar týra bidiń tarihi zerdesin taǵy bir selt etkizerge jasalǵan talpynys edi.
Óitkeni bul romanǵa arqaý bolǵan kezinde qazaq ziialylarynyń basyna qater tóndirgen taqyryp edi. Qazaqtyń uly tarihshysy E.Bekmahanov sol kezeń shyndyǵyn burmalamai jazam dep bas bostandyǵynan aiyrylǵan. «Han Kene» tarihi dramasyn jazam dep M.Áýezov azapty kúnderdi bastan keshirgen.
Halyq «Qaharǵa» degen adaldyǵyn, talanty tas jarǵan perzentine degen mahabbatyn birden baiqatyp, sýretkerdi alakózden de, jala sózden de arashalap aldy. Aty ozǵannyń aldynan jarylqar batasyn berdi. Qamshynyń sabyndai qysqa ǵumyrǵa ǵasyrlarǵa jeter qýat qosty. Qazaq tarihy, qazaq ádebieti, qazaq qaýymy damýdyń dara biiginde orny bar, ózgeniń óresine de, sóresine de kóleńkesin túsirmei, kósilip jatqan rýhani, mádeni, geosaiasi órisi bar eldiń bolmysymen qaitadan qaýyshty.
Iá, ótken dáýir, óshken ómir elesterin qaita tiriltip, san áreket, sansyz isterdiń mánge ie bolar tustaryn ǵana suryptap talǵai bilýdiń ózi ońai emes ekeni túsinikti jai. Al jeti ǵasyrǵa jýyq mezgildi qamtityn kemel eńbektiń kemerin taýyp, san taraý joldyń túiiser tusyn mejeleý, san sala bulaqtyń toǵysar arnasyn abailaý tarlan talant qana kóteretin júk. Aryndy minez, arqaly darynnyń ǵana qolynan keletin «Kóshpendilerde» qazaq handyǵynyń HÚ-HIH ǵasyrlar arasyndaǵy tarihy sýrettelip, halyq ómirin beineleitin orasan úlken oqiǵalar, túrli bailanystar, san alýan adamdar taǵdyry ádebi beinege ainalyp, kórkemdik turǵydan baiandalady. Osylaisha qazaq handyǵynyń HÚ-HIH ǵasyr arasyndaǵy qurylý men qalyptasý protsesiniń, jońǵar basqynshylaryna qarsy kúresiniń, Kenesary bastaǵan qozǵalystyń sebep-saldary, syr-sipaty men aqiqaty, qamtylǵan qomaqty-qomaqty kezeńderin «Kóshpendiler» trilogiiasyna arqaý etken jazýshy, tarih qoinaýyna boilai túsip, HIII-HÚ ǵasyr aralyǵyn shejirelep beretin «Altyn Orda» trilogiiasyn jazyp shyqty.
I.Esenberlin romanynda aiqyn baiqalatyn qubylystyń biri – tanymdyq fantaziialyq jáne filosofiialyq qarym, onyń keń ári mol sipaty. Jazýshy kitaptyń ón boiynda óziniń dúnietanym, talǵam tarazysynan aýytqymaidy. Ol – ataqty handardyń, aibyndy ámirlerdiń dańqy men bailyǵy qarapaiym halyq qanymen, jasymen sýarylǵandyǵyn dál beinelep kórsete bildi. Zorlyqqa, qarýdyń kúshine ǵana negizdelgen Altyn Ordanyń uzaq jyldar boiy saltanat qurýy, handardyń ózara alaýyzdyǵy men baqtalastyǵy, azǵyndaýy, olarǵa qarsy ezilgenderdiń kúreske shyǵýy, úzdiksiz soǵystar men jazyqsyz qyrylǵan halyq taǵdyry shynaiy sýrettelip, sheber qiiýlastyrylady. «Altyn orda» degen geografiialyq ataý, ótkenniń buldyr elesi emes, naqtyly kuramy, bileý júiesi bar el ekendigi, ol memlekettiń basynda daryn, qairat, qabileti kúshti qairatkerler de, ata dańqyna maldanǵan, usaq minezdi, qara basynyń múddesi úshin ǵana bárin satyp jiberetin opasyz, kúiki jandar da otyrǵany júrekti syzdatyp, sanany san-saqqa buratyn áserli qalypta qatar túzeidi. Halyq qoldamaǵan, beibitshilikke, eńbekke, ádiletke negizdelmegen ákimshiliktiń ómiri uzaq bolmaitynyn uqtyrady. Jalpy memlekettik emes, jeke bastyń qamynan shyqqan maqsat árqashan buzyqtyqqa, opasyzdyqqa aparyp soǵatyndyǵyn eske salady.
Jeke adamnyń boiyndaǵy alapat alǵyrlyqtyń aramzalyqka aýysyp, qalyń nópir qarapaiym halyqty da, el úshin etegimen sý keship, keýdesin oqqa tósep júrgen esil erlerdi de qairanǵa tastap, óz maqsatynyń igiligi úshin japa shektirtip, qyrǵynǵa ushyratqan opasyz piǵyldary olardyń bir ózinde «qyryq kisiniń ailasy bar» handyq tulǵalarmen qabat órilip kórsetilgen beineleri epopeianyń ár betinde kórinis taýyp jatady. Tereń aqyldyń opasyzdyq ailasyna ainalyp, bet qaratpas ójet batyrlyqtyń jaýyzdyqqa ulasyp jatqan jantúrshigerlik qym-qýyt psihologiialyq sátter halyq tarihynyń qatpar-qatpar shyndyǵy ekeni kóz aldyńa keledi. Ol – búgingi zamannyń da aqiqaty. Jazýshy ózi ómir súrgen kezeń shyndyǵyn ótken dáýir elesin kóz aldymyzǵa keltirý arqyly berýge tyrysqan. El basqarý men memleket biligindegi ǵasyrlar boiy qaitalanyp kelgen, tipti jańa qoǵamdyq formatsiianyń tusynda da syrtqy túri ǵana ózgergenimen, memlekettik turǵydan imperiialyq ideia men jeke tulǵalardaǵy ózimshil piǵyldyń jańa formada etek alyp otyrǵanyn tarihi keiipkerler beinesi arqyly eske salady. Tarih pen qazirgi zaman dialektikasyn kórkemdik turǵydan tanyp, zaman shyndyǵyn óner týyndysymen beinelep bere bilgen jazýshy qýatyna súisinesiz.
Dala tósindegi tarlan tulǵa, tarihi nysananyń biri, aty ańyzben astasyp ketken Toqtamystyń epopeiadaǵy tutas beinesi emes, bir ǵana sátin eske túsireiik: «Toqtamystyń ózi bastaǵan, qanypezer áskeri qypshaqtyń ádiletsizdikke qarsy bas kótergen er jigitterin qoidai qyrdy, tipti qýyp júrip saýǵalai qol kótergenin qylyshpen shapty, qashyp qutylamyn degenin naizamen túirei jer qushtyrdy.
Kún besinge ainalǵanda dúnie júzi qyp-qyzyl qanǵa boianyp, urys tyndy. «Qypshaq qyrylǵan» degen jer sodan qaldy.
- Kimde-kim maǵan qarsy qol kóterse, osylai qyrylady! - dedi Toqtamys [5,262-b]. «Hannyń bulardy aldap urǵanyn» kesh bilgen el osylaisha qyrylyp kalmaq. «Qyryq ailaly han» taǵy da aldap túsirdi. Óitkeni «halyq degen alaqanyn túkirip kúreske shyqsa, kimdi bolsa da alyp uratyn balýan ekenin ol burynnan sezetin» [4].
Sondyqtan da Toqtamys kókjiekte shoǵyrlanyp jinala bastaǵan halyqty kórip seskenedi. «Kóp qorqytady, tereń batyrady» degen qaǵidany jaqsy túsingen ol alpys eki tamyrly ailaǵa kóshedi. Jolbarys júrekti batyrlar bastaǵan azamattyq oidaǵy arynda toptyń talabyna kóngendei, kelisimge kelgendei bolyp aldaýsyratyp baryp, oraiyn taýyp olardy orǵa túsiredi.
Qoǵamdyq formatsiialardyń kez-kelgen tusynda da, tarihi damýdyń qai kezeńderinde de qaitalana beretin psihologiialyq sátterdi (uqsastyqtardy) tereń túsinip, jiti sezingen jazýshy talantyna tánti bolasyz. Tarihi dáýirlerdiń kórkem beinesin jasap, oi qorytyp, keler kúnder elesin de boljai alǵan, tipti sol kúnderge epopeia betterindegi sýrettelgen túrli oqiǵalar arqyly keiingi urpaqqa baǵyt berýdi, oi tastaýdy maqsat etken I.Esenberlin kemeńgerligin búgin de jasyrýǵa bolmas. I.Esenberlin epopeiasyndaǵy dáýir shyndyǵy sol sýrettelip otyrǵan kezeńge ǵana tán dep qaraýǵa, jaǵymsyz qylyq, opasyz jan, ailaly áreket, aramza oi, ózimshil piǵyl, ústemshil ideia tek sol ǵasyr adamdaryn kórsetetin ǵana beineler deýge bolmaidy. Ol – jazýshy ómir súrgen ortanyń da jarqyn kórinisi odan keiingi kezeńniń de elesi. Ár betti oqyǵan saiyn búgingi kúnmen astasyp jatqan tarihi sipattar jazýshy qiialymen órilip, sheberlikpen jymdasqan qiiametti tirlik, qiianatqa toly ómir, qasietti senim men qasiretti ólim, alaý arman men aiyqpas qaiǵy aralasqan alasapyran oqiǵalar arqyly kóz aldyńnan ótip jatady. Qataldyq pen kekti kóńildiń, qatygezdik pen shýaqty meiirdiń máńgilik aiqasyn jerine jetkize sýrettep, beinelep bere alǵan Iliias Esenberlin táýelsizdik rýhy men ulttyq sana, ulttyq namysty oiatyp, azattyqqa umtylý ideiasyn qalyptastyrýdyń arnaǵa ainalar qainar kózderin ashyp bergen.
Qai kezde de el basynda, memleket tuǵyrynda júregine ulttyq sana sezim uialap, boiyna ulttyq sana sińgen, oiyn ulttyq patriotizm kernegen, jadynda halyq tarihy oryn tepken, bar kúsh-jigerin, parasat-bilimin, aqyl-zerdesin shyn taza gýmanistik ideiamen kómkere bilip, ózi basqaryp otyrǵan memlekettiń bolashaǵy úshin, sol memleketti ielenetin, jer, sýyn ǵasyrlar boiy qan tógip júrip qorǵap kelgen negizgi kúshin halyqtyń ulttyq taǵdyryna arnaityn, shyn kúiinetin adam bolmaiynsha zulym saiasat, surqiia minez, jeke bastyń qamy úshin ǵana kúres qaitalana beretinin, jalǵasa beretinin eskertip turǵandai.
Oilap qaraiyq, búginde órkeniet te (reforma barysy) birtindep oń baǵytqa qarai jyljyp kele jatqan tárizdi, alaida adamdardyń adamgershilik órkenietiniń tómendigi saldarynan kóńil kónshimeitin deńgeide júrip jatqany aian. Búginde saiasatkerler men ókimet chinovnikteriniń kóbi olardyń moraldyq-etikalyq quldyraýy saldarynan «kúiip otyrǵany» da shyndyq. Uiatsyzdyq pen shenqumarlyq – chinovnikter men reformatorlardyń negizgi aýrýy. Bul olardy korrýptsiiaǵa alyp baryp jatqany jáne bul qubylystardyń bizdiń órkenietimizdiń eleýli tejeýshi kúshteriniń biri bolyp otyrǵany ótirik pe?! Esenberlin romany dál osyny aityp otyrǵandai. Eger adamdardyń adamgershilik sanasy jetilmese, qoǵam ómiriniń jalpy órkenieti tez ilgeri basa qoimaitynyn eskertip turǵandai. Mundaida, eger ekonomikalyq-matematikalyq, tehnikalyq, biologiialyq, saiasi jáne basqa bilimder adam sanasyn túzý jáne tereń damytatyn bolsa, onda biik adamgershilik shyndyqtar adamnyń aldynan ómirdiń mánin, onyń jumbaq syrlaryn jáne onyń zańdy mehanizmderin asha otyryp, adam sanasyn tereń damytady.
Zamannan adam órkenietiniń negizgi máni olardyń osy bir ómirdi quratyn shyndyqty túsinýge jaqyndai berý qulshynysynan turady.
Epopeianyń ár betinde «Hannyń aldaýy – halyqtyń sory bolatyn» qubylys ekenin esińe salyp, oi jetegine salatyn sóilemder jazýshy qiialynyń tuńǵiyq syryna boilatady. Al I.Esenberlinniń tarihi taqyrypqa jazylǵan romandar shoǵyry Alash urandy ádebiettiń rýhani jalǵasy, onyń rýhy men ideiasyn bizdiń dáýirimizde qaita jańǵyrtqan shyǵarma bolǵany shyndyq.
Paidalanǵan ádebietter:
- R.Nurǵali. Áýezov jáne alash. – Almaty: Sanat, 1997. – 432 b.
- // Pisatel. Lichnost. Chelovek. – Almaty: Atamura – Qazaqstan fond imeni Iliasa Esenberlina, 1993. – 88 str.
- I.Esenberlin. 10 tomdyq. 8-tom. – Almaty: Jazýshy, 1984.-304b.
- // Juldyz, 1975, №1
- I.Esenberlin. 10 tomdyq. 9-tom. – Almaty: Jazýshy, 1987. -544b.
