Abai shyǵarmashylyǵy
«Uly Abaidyń shyǵarmashylyq murasy-halqymyzdyń ǵasyrlar boiy mańyzyn joimaityn rýhani qazynasy.Mańyzyn joimaý bylai tursyn,zaman ózgerip,qoǵamdyq sanada kúrt sapyrylystarpaida bolǵan saiyn bul qazyna óziniń jańa bir qyrlarymen jarqyrai ashylyp,qadirin arttyra túsetinine Abaidan keiingi ýaqyt aiqyn kóz jetkizdi.
Aqynnyń dúniege kelgenine bir jarym ǵasyr,al óziniń máńgi ólmes shyǵarmalarymen halqyna sózdiń uly maǵynasynda ustazdyq ete bastaǵanyna ǵasyrdan astam ýaqyt ótti.Sodan beri onyń artyna qaldyryp ketken murasy eli men jurtynyń rýhani ómirindegi qai burylystar men qai qubylystar tusynda da ainymas temirqazyq,adastyrmas qubylanama bolyp qyzmet etip keledi.
Bul kúnde Abai sózi ár qazaqtyń aǵzasyna ana sútimen birge daridy dese,artyq aitylǵandyq emes.Ana súti tán qoregi retinde jas sábidiń býyny bekip,buǵanasy qataiýyna qyzmet etse,aqyn sózi onyń sanasyna adamdyq pen azamattyqtyń uryǵyn seýip qyzmet etedi».
(J.Ysmaǵulov.)
Óner-bilim jolyndaǵy izdenisin Abai óz betimen úirený arqyly damytady,oryssha kitaptardy kóp oqidy.
80-jyldardyń orta kezinen bastap,Abai aqyndyq jolǵa birjola bet burdy.Bul kezdegi onyń óleńderiniń qai-qaisysy bolsyn-tolysqan oi-sananyń jemisi.Buǵan deiin aragidik jazǵan óleńin óz zamandasy Kókpai atynan taratyp júrgen Abai 1886 jyldan bastap óz atyna kóshirgen.Osy jyldardan bastap Abai óleńdi úzbei jazýǵa tyrysqan.Biraq el arasyndaǵy shilenisken tartystar onyń ádebietpen biryńǵai shuǵyldanýyna múmkindik bere bermegen.
«Dúnie de ózi,mal da ózi».
Abaidyń aqyndyq jolǵa bet burǵandyǵy alǵashqy sózi mádeniet pen bilimniń mańyzyn nasihattaýǵa arnalady.Onyń 1885 jyly jazǵan «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim» óleńi bul taqyryptaǵy tuńǵysh shyǵarmasy bolýmen qatar,aqynnyń sóz óneri jolyndaǵy jańa izdenisin de tanytady.Abai munda,eń aldymen,jańa úlgidegi aqynǵa kerek ǵylym jaiyn sóz etedi.Ǵylym-bilimdi kezinde zerttei almaǵanyna ókinish bildiredi.Óz qateligin balalaryn oqytýmen túzeýge bet alǵanyn aitady.
Sonymen qatar ol «Qyzmet qylsyn,shen alsyn» degen halyq múddesine jat tárbie jaiyn minep,synaidy.
Jasymja ǵylym bar dep eskermedim,
Paidasyn kóre tura teksermedim.
Er jetken soń túspedi ýysyma,
Qolymdy mezgilinen kesh sermedim.
Balamdy medresege bil dep berdim,
Qyzmet qylsyn,shen alsyn dep bermedim.
Bul-ótkenge qur ókiný emes,keleshekte jastardyń ózi tárizdi opyq jep qalmai,bilim men óner qýatyn shaǵyn bos ótkizbei eńbektenýine jón silteý. Shyǵarma Abai aqyndyǵynyń halyqtyq,aǵartýshylyq maqsatqa qarai bet alǵandyǵynyń belgisi tárizdi.Keiingi týyndylarynda aqyn bul ideiany tereńdete túsedi.
1886 jyly Abai «Ǵylym tappai maqtanba», «Internatta oqyp júr» degen óleńder jazdy.Munyń alǵashqysy ustaz aqynnyń keiingi urpaqqa aitar ósieti túrinde jazylǵan.Búkil óleń boiyna Abai «ǵylym» degen sózdi qaitalap aita otyryp,adam boiyndaǵy qazynanyń úlkeni jáne árbir jigerli jastyń talpynatyn armany-ǵalym bolýy kerektigin túsindiredi.
Ǵylym tappai maqtanba!
Oryn tappai baptanba!
Qumarlanyp shattanba!
Oinap bosqa kúlýge,-
deidi ol.Sóitip,ǵylymǵa berilýdiń,ǵalym bolýdyń joldaryn áńgimeleidi.
Ǵylym joly-ádildik joly.Ony ustaǵan adam eski jolmen júre almaidy.
Nadandarǵa boi berme,
Shyn sózbenen ólseńiz,-
degende,ol ǵylym úirenetin jastyń qarańǵy,nadan qaýymnan ózgeshe bolýyn qalaidy.
«Internatta oqyp júr» óleńinde Abai álgi oilaryna tyń pikirler qosady.Munda,synshyldyq basym.Aqyn patshalyq el bileý júiesine,oqytý tártibine syn aitady.Halyqqa paidaly emes,zalaldy bolyp shyǵatyn ákimder men shalaǵai tórelerdiń oqýdaǵy maqsatyn kórsetedi.
Orys tili,jazýy
Bilsem degen talasy
Proshenie jazýǵa
Tyrysar,kelse shamasy.
Ynsapsyzǵa ne kerek,
Istiń aq pen qarasy.
Nan tappaimyz demeidi,
Búlinse eldiń arasy,
…Az bilgenin kópsinse,
Kóp qazaqqa epsinse,
Kimge tier panasy?
Aqyn mundai maqsatpen ǵylym qýýdy qýattamaidy.Olardyń «Iá tilmash,iá advokat» bolý nietine Saltykov pen Tolstoidy ádeii qarsy qoiady.Tolstoi men Saltykov-Shedrin synap,masqaralaǵan orys sheneýnikteriniń beinesin olardyń esine salady.
Til men teńeý,túr jaǵynan alǵanda da, «Internatta oqyp júr» óleńi-jańalyǵy bar shyǵarma.Osy óleńde Abai «internat», «voennyi qyzmet», «proshenie», «advokat», «zdravomysliashii», «korennoi», «schet»,t.b. orys sózderin qoldanady.Olardy uiqastyra otyryp,erkin paidalanady jáne olardy aqyn orys mádenietin úgitteitin óleńge ádeii kirgizgen.
«Qalyń elim,qazaǵym».
Bul kezde jazǵan óleńderinde Abai ozyq mádenietti nasihattaýmen qatar,áleýmettik,azamattyq sanasy ósken halyqtyń úlken qairatkeri dárejesinde kórinedi.Onyń óleńderinen eńbekshi halyq múddesin qorǵaǵan azamattyń úni estiledi.Ózi bileýshi tap ortasynan shyqsa da,tarihi damýdyń betalysy men qoǵamdyq shyndyqty túsingen ol eńbekshi sharýaǵa shyndap bet burǵanyn baiqatady.Olardy «elim», «jurtym», «halqym» dep,dos tuta sóileidi.Osy betburysta Abai sol halyqty júdetip,sharshatyp otyrǵan unamsyz áreket-minezderdi,olardyń ishki syryn úlken sheberlikpen ashatyn psiholog aqyn retinde tanylady.Zamany men ózi ómir súrip otyrǵan ortanyń kemshilik-qaishylyqtaryn ótkir jáne ádil minep-synaidy.
Bul saryn,ásirese,Abaidyń «Qalyń elim,qazaǵym,qairan jurtym» dep atalatyn óleńinde anyq baiqalady.Munda óz halqynyń basyndaǵy qaiǵy-muńdy kórip derttenip, «Qalyń eli-qazaǵynyń» qazirgi haline qinala sóilegen aqyn bar.El uiytqysyn buzǵan,onyń berekesin ketirgen ákimsymaqtarǵa degen onyń yzasy da mol.
Bas-basyna bi bolǵan óńkei qiqym,
Mineki,buzǵan joq pa eldiń siqyn?-
dep,ol el ishindegi adamgershilik jaǵynan da,minez-qulyq jaǵynan da tatymsyz topty bólip kórsetedi.
Abaidyń alǵashqy synshyldyq óleńderi HIH ǵasyrdaǵy orys realizminiń synshyl sarynyn úlgi tutqanyn,sol joldaǵy izdenisin, betalysyn baiqatady.
Tatýlyq pen turaqtylyq.
Halqynyń keleshegin oilap egilgen,sol úshin unamsyzdyqty aiamai synaý arqyly túzetýdi oilaǵan Abaidyń jas urpaqqa aitar aqyly da, ýaǵyzy da az bolmaǵan.Sonyń biri-dostyq máselesi. «Jigitter,oiyn arzan, kúlki qymbat» óleńinde ol tirshilikte ózi kórgen,halyq tájiribesi tanytqan shyndyqty aita otyryp,jastardy shyn adamgershilik jolyna,qiianatsyz, adal dostyqqa úgitteidi.Olardy jalǵan tatýlyq,boiama minezden saqtandyrady.
Abai úlken dostyqty otbasylyq ómirden,jastar seziminiń turaqtylyǵynan,áielge adamgershilik,ádilet turǵysynan qaraýdan izdedi.Ol jastardyń adal mahabbaty men shyn dostyǵyn ýaǵyzdady.Eski ádet-ǵuryp zańdary boiynsha ózi bastan keshken ómir sabaǵyna súiene otyryp,ol shynaiy dostyq sezimdi joǵary qoiady.Jas urpaqty eski tárbieniń kertartpa jaǵynan jirendirip,jańa ónege usynady.Bul turǵydan onyń «Ókinishti kóp ómir ketken ótip», «Keide eser kóńil qurǵyryń» degen óleńderin eske alý oryndy.Bul óleńderdiń lirikalyq keiipkeri-shyn dostyq pen mahabbatyn tappai kúizelgen jan.Ol «sol dosty» izdep kúńirenedi,joqtaidy.
Mahabbatsyz dúnie bos,
Haiýanǵa ony qosyńdar.
…Paida,maqtan-bári tul,
Dossyz aýyz tushymas,-
degen óleń joldary-mazmuny jaǵynan aqynnyń oi túiini,ósieti ispetti.Bul óleńder jas urpaqty aqyn ańsaǵan dostyqqa, mahabbatqa úgitteidi.
«Óleń-sózdiń patshasy».
HIH ǵasyrdaǵy orys ádebietin,onyń halyqtyq negizin tereń zertteý Abaidy aqyn men aqyndyqtyń murat-maqsaty jaily kózqarasqa alyp keldi. Eń aldymen,Abai sóz ónerin úlken qoǵamdyq kúsh áleýmettik tartystyń quraly dep tanydy. «Óleń-sózdiń patshasy,sóz sarasy» atty óleń-bul turǵydan aqyn baǵdarlamasyn tárizdi.Onda Abai óleńge qoiylatyn kórkemdiktiń jańa sharttaryn belgileidi.
Óleń-sózdiń patshasy,sóz sarasy,
Qiynnan qiystyrar er danasy.
Tilge jeńil,júrekke jyly tiip,
Tep-tegis jumyr kelsin ainalasy.
Bul-jaqsy óleńdi danalyqtyń aiǵaǵy dep uǵý.Munyń ar jaǵynda óleńniń túri men mazmunynyń birligin talap etý,ony «bóten sózben bylǵamaý» talaptary qoiylady.
Kórkem sózdiń asyly-poeziia dep joǵary baǵalai otyryp,bir kez Abai qazaq ortasynda onyń qadirin ketirip júrgen aqyndardy synaýǵa aýysady.
Burynǵy eski bidi tursam barlap,
Maqaldap aitady eken,sóz qosarlap.
Aqyndary aqylsyz,nadan kelip,
Kór-jerdi óleń qypty,joqtan qarmap.
Qobyz ben dombyra alyp topta sarnap,
Maqtaý óleń aitypty árkimge arnap,
Ketirgen sóz qadirin jurtty sharlap.
Bul syn,negizinen,óleń sózdi áleýmettik shyndyqty sýretteýge emes, kúnkóris qamyna jumsaýshylar men «kórjerdi óleń» qylýshylarǵa arnalady.Sol arqyly aqyn qazaq arasynda óleń sózdiń «qadirsiz» kóringen sebebin ashady.Sóitip,óz poeziiasynda jańa maqsat baryn jariialaidy.
Eski bishe otyrmyn bos maqaldap,
Eski aqynsha mal úshin turman zarlap.
Sóz túzeldi,tyńdaýshy sen de túzel,
Senderge de keleiin endi aiańdap,-
deidi ol.Bul shýmaqtyń sońǵy joldary aqynnyń óleń sózdiń mazmunyn ózgertýmen bailanysty,tyńdaýshylardy da tárbieleý qajettigine nazar aýdarǵanyn baiqatady.Olardy halyq taǵydyryn jyrlaityn jańa úlgidegi poeziiany túsine bilýge,baǵalaýǵa shaqyrady.
Qoǵam men adam ómirindegi poeziianyń orny jáne qyzmeti jaiyndaǵy oiyn Abai «Bireýdiń kisisi ólse,qaraly ol» (1888) atty óleńinde tereńdete túsedi.
Týǵanda dúnie esigin ashady óleń,
Óleńmen jer qoinyna kirer deneń.
Ómirdegi qyzyǵyń bári óleńmen,
Oilasańshy bos qaqpai,eleń-seleń.
Bul oiyn aqyn bala týǵandaǵy shildehana,qyz uzatqandaǵy toibastar óleńderi,adam ólgende aitylatyn joqtaýlarmen dáleldei kelip,ómirde ónermen bailanyssyz esh nárse joq ekenin kórsetedi.Abaidyń bul pikiri «alǵashqy qoǵamnan beri qarai óner adam balasynyń kúnkóris qareketimen qatar júrgizilgen rýhani quraly boldy» degen ǵylymi kózqarasqa dál keledi.
Osy negizde aqyn óz áriptesterine jańa talap qoiyp,olardyń el muńyna jaqyn bolýyn qalaidy.Halyq aldynda óziniń de kúlki bolmaýyn, sózdiń de qadirin ketirmeýin tileidi.
Syi dámetpe,berse alma esh adamnan,
Neń ketedi jaqsy óleń sóz aitqannan?
Súiinerlik adamdy súi,qyzmet qyl,
Aýlaq bol ánin satyp nárse alǵannan,-
deidi.
Óleńnen ermek emes,óner ekenin ol ylǵi basa aitady.Óz ónerin halyq múddesine jumsaýdy maqsat etedi.Ony myna shýmaqtan da baiqaimyz.
Maqsatym-til ustartyp,óner shashpaq,
Nadannyń kózin qoiyp,kóńilin ashpaq.
Úlgi alsyn deimin oily jas jigitter,
Dýman-saýyq oida joq,áýel basta-aq.
Aqyn men aqyndyq mindeti týraly oilanǵanda,Abaidyń osy máseleni tereńdete qarastyrý,el qulaǵyna sińire berý úshin qaita bir oralǵanyn «Men jazbaimyn óleńdi ermek úshin» (1889) atty óleńinen kóremiz.
Men jazbaimyn óleńdi ermek úshin,
Joq-bardy,ertegini termek úshin.
Kókiregi-sezimdi,tili-oramdy,
Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin!
Óziniń aqyndyq maqsatyn osylai kórsete otyryp,Abai bul óleńde shyǵarmanyń mazmunyna qatysy joq sózýarlyqty,eski qissalarda,soǵan eliktep qissa jazatyn aqyndarda kezdesetin «ásire qyzyl» teńeý,jalǵan qyzyqshylyqty sýretteýdi synap ótedi.
Óleńi bar,ónerli inim,sizge
Jalynamyn-mundai sóz aitpa bizge.
Ózge túgil ózińe paidasy joq,
Esil óner qor bolyp keter túzge,-
degen sózdermen ol jas býyn aqyndarǵa taǵy da tilek artady.
Úsh jyldyń (1887,1888,1889) ishinde birine-biri jalǵas jazylǵan bul úsh óleńde Abai aqynnyń qoǵam aldyndaǵy qyzmeti men sóz óneriniń kúshi jaiyndaǵy oiyn tereńdetip,tolyqtyra tústi.Bul oi,túptep kelgende, ádebiettiń halyqtyǵy týraly orystyń revoliýtsiiashyl-demokrattarynyń estetikalyq kózqarasymen úndesedi.Belinskii men Chernyshevskiidiń ádebietti ómirge jaqyndatý,sol arqyly qoǵamdyq damýdyń ózekti máselelerin batyl kóterý jaily oilardy Abaiǵa kúshti áser etken.Osy ideiaǵa súiene otyryp,aqyn qazaq ortasyndaǵy óleń sózdiń mańyzyn kóterýge kúsh salady.Jańa sózga laiyq jańa oqýshy,tyńdaýshy tárbielemek bolady.Bul-Abaidyń qazaq ádebietine ákelgen úlken jańalyǵy.
Túiin.
Qazaq halqynyń maqtanyshy Abai Qunanbaevtyń aqyndyǵy túpsiz tereń muhitpen teń desek,qatelespegen bolar edik.Ǵajaiyp sýretker,názik lirik,kórkemsóz sheberi,eń aldymen-oishyl aqyn.Bul pikir aqynnyń ómir qubylystaryn tereń tolǵap aitý jaǵy basym keletin óleńderine, filosofiialyq dúnietanymyna jáne onyń qara sóderine,ásirese dinge, Allanyń bolmysy,imandylyq týraly tolǵanystaryna qatysty.Aqyn shyǵarmashylyǵynda ózi ómir súrgen tarihi dáýirdiń tutas beinesi kórinis tapty. «Abai poeziiasy qoǵam damýyndaǵy bir eleýli kezeńdi beineleý arqyly halyqtyń taǵdyryn,ulttyń minez-qulqyn tarihi turǵydan keń arnada alyp,qoǵam kóshiniń jetken jerin ǵana emes,ótken jolyn da tanytarlyqtai etip kórsete bildi»,-degen akademik Z.Ahmetovtyń pikiri Abai poeziiasyna berilgen ádil baǵa.Abai shyǵarmashylyǵy ýaqyt ozǵan saiyn dáýir talabyna sai ár qyrynan ósip órkendep otyratyn asyl mura bolyp urpaqtar sanasyna oryn alady.
Adamdy súiip,adamdy qurmetteýge úndegen kemeńger aqyn poeziiasynyń túpki negizi-adam,tolyq adam.Abai armandaǵan tolyq adam ónerli,bilimdi,eńbekqor,adal,ádil,jyly júrekti,ystyq qairatty ǵylym jolyna túsken izdempaz bolýy kerek.Al mahabbat pen súiý,adamdy súiý, Allany súiý,ádiletti súiý Abai shyǵarmalarynyń biik muraty.
