AES salýdyń artyqshylyǵy qandai? Qai memleketter atom energetikasynyń oń nátijesin kórip otyr? Bul jóninde Ǵylym akademiiasyna qarasty Metallýrgiia institýtynyń sirek kezdesetin elementter zerthanasynyń injeneri Ermek Ámiruly Qojamsúgirov aityp berdi.
– Qazir qoǵamda AES salý máselesi qyzý talqyǵa salynyp jatyr. Maman retinde sizdiń pikirińizdi bilsek...
– Jeke azamattyq kózqarasym boiynsha, Qazaqstanǵa AES aýadai qajet. Tek bireýi emes, múmkindik bolsa bolashaqta batys, shyǵys, ońtústik jáne soltústik óńirde tórt stantsiia salynýy kerek dep oilaimyn. Mysaly, bir Ońtústik Koreianyń ózinde 26 atom reaktory jumys isteidi. Dúniejúzindegi qýaty jaǵynan eń myqty, eń úlken AES osy elde. Qazir Ońtústik Koreia turaqty, kepildendirilgen, arzan energiia kóziniń arqasynda damyp keledi. Al AQSh-ta 142 atom reaktory, Japoniiada 52 atom reaktory bar. Sol siiaqty Frantsiia elektr energiiasynyń 80 paiyzdan astamyn AES arqyly qamtamasyz etip otyr. Álemniń damyǵan elderi, áigili G7, G8-ge kiretin memleketterde atom energetikasy aitarlyqtai joǵary deńgeide damyǵan. Nege deseńiz, atom energetikasy memlekettiń ekonomikalyq damýynyń lokomotivi. Sondyqtan Qazaqstanda da AES salynsa, ol búkil elimizdiń damý draiveri bola alady. Tipti, AES-tyń arqasynda basqa da óndiristerge jan bitýi ábden múmkin.
– Eger AES salynsa, Qazaqstandy energetikalyq qaýipsizdikpen tutastai qamtamasyz ete me?
– Elimizde keńes odaǵy kezinde Aqtaý qalasynda dúniejúzindegi birinshi reaktor iske qosylǵan. Áýelgide Fort-Shevchenko qalasyndaǵy BN 350 reaktory, keiin ony Mańǵystaý energiia kombinaty dep atady. Bul eksperimentaldy reaktor talai jyl eshqandai aqaýsyz jumys istedi. Biraq nelikten halyq radiofobiiadan ajyramai otyr? Alaida, elimizdiń táýelsiz memleket bolǵanyna 30 jyldan asty. Qazaqstan ýran, munai, mys, myrysh óndirýde kóshbasshy elge ainalǵan. Osynyń bárin igerip otyrǵanda, nege AES-ti basqara almasqa? Halyqtyń boiyndaǵy úrei men qorqynyshqa sebep – Hirosimadaǵy, Fýkýsimadaǵy, Chernobyldaǵy apatty oqiǵa. Eger biz qaýipsizdik erejesi men talabyn saqtasaq, AES te paidalanýǵa berilgen ýaqyttan bastap sońǵy merzimge deiin eshbir aqaýsyz jumys isteidi. Tipti, rektorlar mejeli ýaqyttan keiin de qosymsha 20-30 jyl istei beredi. Demek, Qazaqstan elektr energiia óndirýden ǵana emes, qaýipsizdik, óndiris mádenieti, mamandardyń intellektýal deńgeii jóninen de kóshbasshy bola alady. Elimizde búginde eki ǵylymi-sharýashylyq reaktory bar. Onyń bireýi Kýrchatov qalasynda, endi biri Almaty mańyndaǵy Iadrolyq fizika institýtynda. Biz qazirge deiin osy reaktorlarmen jumys istep keldik qoi. Al endi turaqty, arzan elektr qýatyn óndiretin AES salynsa, tilin biletin mamandar bar. Qazir jyl saiyn elimizden shetelge fizika, himiia, matematika salasynyń, iaǵni naqty ǵylym mamandary ketip jatyr. Jyl saiyn elimizden shamamen 20 myń maman shetelge jol tartady. Eger AES salyp, atom energetikasyna qatysty infraqurylymdy damytsaq, bul mamandar óz elimizde qalyp, aianbai jumys isteitin edi. Sonaý 1990 jyldardyń basynda zańger men ekonomist mamandardy ǵana daiyndai berdik. Sonyń saldarynan búkil óndiris toqtap qaldy. AES iske qosylsa, iadrolyq fizika, himiia, energetika salasyna qyzyǵatyn jastar qatary artatyny sózsiz. Sonda ǵana ǵylym damyp, alǵa órleidi. Jastar – bizdiń bolashaǵymyz. Memleket olardyń elimizde qalýyna jaǵdai jasap, qarjylyq, materialdyq, áleýmettik áleýetin jaqsartýyna kóńil bólýi kerek.
– Qazir elimiz jylý men qýat kózin JEO arqyly qamtamasyz etip otyr. Biraq biyl qysta Ekibastuzda bolǵan apat halyqty ábigerge saldy. Alaida, AES salynǵanǵa deiin qandai balama energiia kózin damytýǵa bolady?
– Bul másele de ózekti. Elimiz dekarbanizatsiia boiynsha Parij kelisimine qol qoisa da, ázirge kómirtegiden qutylý ońaiǵa soqpaidy. Shyn máninde, kómir jaǵatyn JEO-da da jumys isteitin injener AES-te de istei alady. Ekeýinde de bir generator. Bir aiyrmashylyǵy, JEO-da kómir, al reaktorda izotopty ýran bolady.
Bizde kún, jel balama energiia kózin damytý qolǵa alynǵan. Biraq onyń jaǵymdy jáne jaǵymsyz tusy bar. Bizde únemi jel turmaidy. Tórt mezgildiń aýa raiy da basqa. Sondyqtan da jel generatory turaqty energiiamen qamtamasyz ete almaidy. Týra osy másele kún generatoryna da qatysty. Qazaqstanda naýryz aiynan tamyz aiyna deiin ortasha eseppen 12 saǵat kún jarqyrap turýy múmkin. Al odan keiin kún kózi kóp shyǵa qoimaidy. Sondyqtan munyń artyqshylyǵy da, kemshiligi de bar. Jaz kezinde kún panelderi 15-30 gradýsqa deiin isteidi. Onyń ústine Qazaqstan aýmaǵynda kún radiatsiiasy joǵary. Bul kún panelin qurtýǵa ákep soǵady. Kún jáne jel balama energiia kóziniń qaýqary men kúshi aýqymdy óndiris oshaqtaryna jetpeidi. Muny tek shalǵaida jatqan eldi mekenderdegi mal jáne aýyl sharýashylyǵymen ainalysatyn qojalyqtarǵa paidalanýǵa bolady. Muzdatqyshty qosýǵa, telefon qýattaýǵa kúshi jetedi. Al mashina jasaý, metallýrgiia zaýyttary úshin AES salý qajet.
- Qazaqstan úshin AES-ty qai memlekettiń salǵanyn qup kóresiz?
- Bálkim, AES-ty bir emes, kontsortsiým retinde birneshe memleket salǵan durys shyǵar. Óziniń elinde atom stantsiiasyn salyp, nátijesin kórip júrgen vendordy tańdaýymyz kerek. Bul máseleni elimizdiń energetik sarapshylary zerttep, zerdelep negizgi kriteriilerdi esepke alyp, joǵary jaqqa jetkizýi qajet. Bizde bul salanyń búge-shigesin biletin mamandar jetkilikti. Máselen, ár eldiń reaktorynyń qýaty ártúrli. Reaktor tańdaý úkimetaralyq mámile men MAGATE usynysy arqyly qabyldanatyny sózsiz. Dese de, atom energetika salasynda turaqty, kem degende 50 jyldai jumys istep kele jatqan eldiń vendoryna toqtalýymyz tiis.
- Mamandar AES sońǵy úlgidegi býyn rektory arqyly jumys isteidi degendi aitady. Desek te, jurttyń boiyndaǵy úrei men qorqynyshty qalai seiiltýge bolady?
- AES-tyń bolashaqtaǵy jetistigi men paidasy jaiynda kóbirek aita berýimiz kerek. Eger turǵyndar osy taqyryp aiasynda molynan aqparattanyp, bilimge qanyqsa, atom energetikasynyń artyqshylyǵyn túsinetin edi. Bizdiń qoǵamda, ásirese áleýmettik jelide tekserilmegen, jalǵan aqparatty taratýshylar kóp. Keritartpalyq pen boikúiezdikten arylmasaq, ilgeri baspaimyz. Menińshe, kópti jańylystyratyn, arandatýshy pikir qalyptastyratyn blogerlerdi, kommertsiialyq emes uiym ókilderin azamattyq jaýapkershilikke tartý kerek siiaqty. Olar mysal retinde Fýkýsimadaǵy jarylysty, Chernobyldaǵy apatty ǵana aitady da, biraq álemde 50-60 jyldan beri úzdiksiz jumys istep kele jatqan AES-ter jaiynda tilge tiek etpeidi. Eger turaqty jumys istep, elin energiia kózimen qamtyp keletin AES týraly shynaiy aqparat berilse, turǵyndarda da kúmándi oi qalmas edi. Taǵy bir aita keterligi, AES jaiynda osy saladan habary bar mamandardyń ǵana pikirine qulaq asý kerek.
- Qazaqstan ýran óndirý boiynsha álemde birinshi orynda tur. Desek te, muny óz igiligimizge jarata almai otyrǵanymyz ókinishti. Osy turǵyda ne aitasyz?
- Málimetterge súiensek, elimiz jylyna shamamen 20 myń tonna tabiǵi ýran óndiredi eken. Onyń bári eksport saýdasyna ketip jatyr. Biz bidai ósirip, unǵa ainaldyryp, naýbaihanalarǵa jiberip, nan pisiremiz. Nan – as atasy. Al bidaidy eksportqa shyǵarsaq, olar ónim óndirip ózimizge satady. Eger ýrandy bidaimen salystyrsaq, biz ýrandy arzanǵa satyp, nátijesinde paidasyn kórmeimiz. Sebebi, ýrandy shikizat kúiinde satamyz. Mysaly, Qazaqstan mamandarynyń áleýetiniń arqasynda ýrandy ózimizde qaita óńdesek, ǵylymǵa engizsek, onda ýran quny da joǵary bolady. 1 myń tonna tabiǵi ýrannyń ekvivalenti 100 paiyzdyq 16 mln tonna kómirdi quraidy. Eń arzan kokstyń tonnasy – 500-600 AQSh dollary. Al 1 myń tonna ýrandy 100 dollardan 100 mln dollarǵa satamyz. Biz ortasha eseppen 20 myń tonna tabiǵi ýran óndirsek, Qazaqstan muny 2 mlrd AQSh dollaryna satady. Demek, árbir myń tonna ýran 16 mln tonna kómirdi almastyrsa, sonda 20 myń tonna ýran 320 mln tonna kómirdi almastyra alady. Eger Qazaqstan ýrandy shartty túrde kokstyń baǵasymen satsa, onda 320 mln koks 196 mlrd dollarǵa baǵalanady. Sonda Qazaqstan biýdjeti jylyna 35-36 mlrl dollarǵa tolysatyn edi. Kórdińiz be, biz ýrandy shikizat retinde eki ese arzan baǵaǵa satyp júrmiz. Qanshama tabiǵi bailyqty joǵaltyp otyrmyz. Ýran qory kóp degende 30-40 jylǵa jetetin shyǵar, sosyn onyń da túbi kórinedi. Eger AES bolsa, ózimizde shyǵatyn tabiǵi ýrandy elektr kózin óndirýge paidalanyp, igiligin kóretin edik. Ýranymyz bar kezde óz AES-imiz de bolýy kerek. Sodan keiin halyq onyń elimiz úshin qandai tabys ákeletinin kóredi.
Aita ketý kerek, AES 1 kVT elektr energiiasymen qosa, 2 kVT jylý óndiredi. Muny shaǵyn qalalardy, jylyjailardy jylytýǵa tegin berýge bolady. Biz osyndai múmkindikterden qaǵylyp otyrmyz. AES salsaq, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip oryndary, temirjol, joǵary bilim, ǵylym damidy. Qazaqstan ultynyń ózin baǵalaý arqyly bedeli artady. Ol úshin shikizat satýdy azaityp, ony ǵylymi turǵyda ónim alýǵa paidalanýymyz qajet. Qazaqstannan kólemi jaǵynan eki ese kishi Ózbekstanda 2 atom stantsiiasyn salyp jatyr. Bolashaqta AES arqyly ekonomikada, bilim men ǵylymda, áleýmettik salada joǵary deńgeige jetedi. Qytai Halyq respýblikasy da 30-ǵa jýyq atom rektoryn salýdy qolǵa aldy. Bul el bir jylda 4 milliard tonna kómir jaǵady eken. Bul degenimiz ekologiianyń lastaný deńgeiiniń joǵary ekendigin kórsetedi. Al AES – jasyl energetikaǵa jatady. Esesine, Qazaqstan temirdi de, ýrandy da, munaidy da shikizat kúiinde satýda. Demek, elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaitatyn – atom energetikasy. «Elimizde tabiǵi ýran óndiremiz. Sonyń arqasynda AES salyp, jemisin kórip jatyrmyz» deitindei tarih paraqtary ashylatyny sózsiz.
Suhbatyńyzǵa raqmet!
