– Muhambetqali Myrzabaiuly, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti Qazaqstan JOO Konsortsiýmyna kirgen edi...
– Iá. Qazaqstan Respýblikasyndaǵy Joǵary oqý oryndarynyń Konsortsiýmy 2014 jyly qurylǵan bolatyn. Ol Konsortsiýmnyń maqsaty – Jańarymdy-indýstrialdy damý memlekettik baǵdarlamasyn bilim berý, ǵylym jáne jańarym salalarynda júzege asyrý bolyp tabylady.
– Osy baǵyttaǵy ýniversitet saiasaty qandai? Ol saiasat qandai normativtik-quqyqtyq negizderge súienetinin aityp berseńiz?
– Bizdiń ýniversitetimizdiń bul baǵyttaǵy saiasaty aldymen memlekettik normativtik aktilerge súienedi. Eń aldymen Qazaqstan Respýblikasynyń «Bilim týraly» jáne «Ǵylym týraly» zańdaryna jáne «Memleketimizdiń jańa saiasi baǵyty: «Strategiia – 2050» baǵdarlamasyna, Elbasymyzdyń «Jalpy eńbek qoǵamyna bastar jiyrma qadam» atty Qazaqstandy áleýmettik jańǵyrtý jónindegi baǵdarlamalyq maqalasyna, QR Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan Memlekettik baǵdarlamasyna, QR Jańarymdy-indýstrialdy damýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn, sondai-aq, QR BjǴ ministrliginiń 2011-2015 jáne 2014-2018 jyldarǵa arnalǵan Strategiialyq josparyn, bularmen qatar ýniversitetimizdiń 2020 jylǵa deiingi strategiialyq damý josparyn da quqyqtyq basshylyqqa alamyz...
– Bilim berý, ǵylym jáne jańarym salalary boiynsha Jańarymdy-indýstrialdy damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrǵanda ýniversitetterińiz qandai nátijege qol jetkizbek?
– Baǵdarlamany júzege asyrýǵa bizdiń ýniversitetimizdiń tájiribesi de, áleýeti de jetedi. Mysaly, munai men gazdy qaita óńdeý keshenine «QazTransOil», «ShNOS» «QazMunaiGaz» «PetroQazaqstan» sekildi iri kompaniialarmen, kontserndermen birlesip, fizikalyq-himiialyq ónimderdi óndirý baǵytynda bilim berý baǵdarlamasyn sheteldik JOO-men tájiribe almasý arqyly júzege asyrýdamyz. Al endi, mettalýrgiialyq keshenine «Qazaqmys» sekildi osy saladaǵy iri kompaniialardy bilikti mamandarmen qamtamasyz etý úshin «Sirek jáne óte sirek metaldardy óndirý tehnologiiasy» sondai-aq, «Kompozitti qurylys materialdaryn óndirý tehnologiiasy» dep atalatyn bilim berý baǵdarlamalaryn osy júiede bilim berýdiń eń ozyq tájiribesi qalyptasqan sheteldik joǵary oqý oryndarymen qoian-qoltyq aralasyp, joǵary nátijege qol jetkizýdi kózdep otyrǵan jaiymyz bar. Taǵy da aitar bolsam, agrohimiia, tamaq ónerkásibi, «jasyl» energetika salalary boiynsha da osy baǵytta bilim berý baǵdarlamalaryn qolǵa alyp, bilikti de quzyretti mamandar daiarlamaqpyz.
– Sózińizge senbeske lajymyz joq. Óitkeni, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti álemdegi eń aldyńǵy qatardaǵy 300 joǵary oqý ornynyń qataryna engeniniń ózi bul oqý ornynyń áleýeti qanshalyqty ekeni taǵy da dáleldei túsedi.
– Rahmet. Bizdiń ýniversitetimiz – elimizdiń maqtanyshy. Dúniejúzindegi tehnologiialyq turǵydan asa damyǵyn 50 ýniversitetter ishinde biz 31-inshi orynǵa kóterildik. Salystyrý úshin aita ketýge bolady. Aitalyq, ataǵy jer jaratyn San-Diegodaǵy Kaliforniia ýniversiteti 40-shy orynda.
– Baǵanaǵy sózińizdi ári qarai jalǵasaq. Ýniversitetterińizde Jańarymdy-indýstrialdy damýdyń memlekettik ekinshi baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa qajetti maman daiarlaý týraly aita ketseńiz...
– Negizinde indýstrialdy-innovatsiialyq damýdyń úsh baǵyty bar. Biri – aqparattyq-qatysymdyq tehnologiia, ekinshisi – ónerkásiptik himiia, úshinshisi – agrohimiia. Osy salalarǵa qajetti mamandardy daiarlaý úshin eksperimentaldi bilim berý baǵdarlamasyn túzdik. Aitalyq, aqparattyq-qatysymdyq tehnologiia salasyna quzyretti mamandardy ázirleý úshin «Tehnologiialyq úderisterdi avtomattandyrý jáne basqarý», «Ǵaryshtyq monitoring júieleriniń aqparattyq tehnologiialary», «Tehnologiialyq úderisterdi matematikalyq jáne kompiýterlik modeldeý», «Mineraldardyń ken oryndaryn tiimdi óńdeýge arnalǵan geoenergetika jáne aqparattyq tehnologiialar», «Intellektilik robottardy jasaý» siiaqty pánderdi engizdik. Ekinshi baǵyt úshin «Himiia jáne organikalyq materialdar tehnologiiasy» «Himiia jáne neorganikalyq materialdar tehnologiiasy» degen sabaqtardy, al úshinshi baǵytqa arnap «Himiia jáne melioranttar men mineraldy tyńaitqyshtar tehnologiiasy», «Himiia jáne ósimdikterdi qorǵaý quraldary tehnologiiasy» degen pánderdi oqytamyz.
– Osy indýstrialdy-innovatsiialyq damýdyń aiasynda ýniversitetimizdiń órkendeýi qalai júzege aspaq?
– Maqsatymyz – ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń bazasynda jańarymdy-indýstrialdy damý memlekettik ekinshi baǵdarlamasynyń basym salalaryn qanaǵattandyra alatyn eń qajetti joǵary bilimdi quzyretti mamandar daiarlaý ǵoi. Osy maqsatty júzege asyrý úshin aldymyzǵa mynadai mindetter qoidyq. Birinshiden, aldyńǵy qatarly shetel joǵary oqý oryndarynyń ozyq tájiribelerin, sondai-aq, jumys berýshiler mekemelerindegi saqa mamandardyń múmkindigin paidalana otyryp, joǵaryda atalǵan baǵyttar boiynsha mamandar daiarlaý úshin beiindik magistratýrada zamanaýi bilim berý baǵdarlamaryn jasap, júzege asyrý. Ekinshiden, atalmysh salalar boiynsha qajetti tiisti kólemdegi mamandardy halyqaralyq standarttarǵa sai daiarlaý. Úshinshiden, túlekterimizdiń jumysqa ornalasýynyń zaman talabyna sai jańa júiesin qalyptastyrýǵa kúsh salyp jatqan jaiymyz bar. Bul mindetterdi júzege asyrý jumysy úsh kezeńge bólinbek. Alǵashqy kezeń 2015 jyldy, kelesi kezeń 2015-2016 jyldardy, odan keiingi kezeń 2017 jyldy qamtymaq.
– Aqparattyq-qatysymdyq tehnologiialar, Ónerkásiptik himiia, Agrohimiia baǵyttary boiynsha daiarlanǵan magistrant bitirgen soń qai jerlerde jumys isteidi? Osy sala boiynsha jumys berýshiler kimder?
– Otandyq jáne sheteldik iri-iri kompaniialarmen bailanys ornatqanbyz. Aitalyq , «QazAtomProm» UAK» AQ – dúniejúzindegi ýrandy barlaý, baiytý, óndirý jáne eksporttaý salasyndaǵy eń iri kompaniia. «Qazaqtelekom» Ulttyq kompaniiasy, «KEGOC», «QazTransOil», «QazMunaiGaz», «QazTransGaz», «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» Ulttyq Kompaniiasy, «Qazaqmys korporatsiiasy» «Qazfosfat» sekildi taǵy da birneshe iri kásiporyndar bar. Olardyń jalpy sany júzge jýyq.
– Osy baǵytta bilikti mamandardy daiarlaýda sheteldik joǵary oqý oryndarymen de bailanys ornatylǵan ǵoi...
– Árine. Onsyz halyqaralyq qarym-qatynasta básekelestikke tótep beretin bilikti maman daiarlaý múmkin emes. Bizdiń túlekter otandyq qana emes, sonymen birge sheteldik ónerkásipte, óndiris oryndarynda, aýyl sharýashylyǵy salalarynda jáne ǵaryshtyq izdenisterde ǵylymi tanym men biik óre qajet etetin eńbekke etene aralasyp ketýi úshin de álem moiyndaǵan JOO-ymen tyǵyz bailanys ornattyq. Olardyń qatarynda AQSh-taǵy Massachýset tehnologiia ýniversiteti, Stenford ýniversiteti, Djordjtaýn ýniversiteti, Koreiadaǵy Korei jetekshi ǵylymi-tehnikalyq institýty, Seýl ýniversiteti, Japoniiada Tokio ýniversiteti, Singapýrda Nanian tehnologiia ýniversiteti, sondai-aq, Germaniianyń, Ulybritaniianyń, Reseidiń, Úndistannyń, Polshanyń osy salaǵa bilikti maman daiarlaityn ozyq tájiribeli joǵary oqý oryndary bar. Bul ýniversitetter aqparattyq-qatysymdyq tehnologiialar boiynsha mamandar daiarlaýmen jáne osy salany zertteýmen, zertteý arqyly qol jetkizgen ǵylymi nátijelerdi óndiriske engizýmen ainalysady. Al endi Óndiristik himiia jáneAgrohimiia baǵyttary boiynsha da bizdiń áriptesterimiz bar. AQSh-taǵy Kolýmbiia ýniversiteti, Kanadadaǵy Toronto ýniversiteti, Japoniiadaǵy Osak ýniversiteti, Qytai Ǵylym Akademiiasynyń fizika jáne himiia institýty, Shyńjan tehnikalyq institýty, M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý Memlekettik ýniversiteti, D.I.Mendeleev atyndaǵy Resei himiia-tehnologiia ýniversiteti, sonymen qatar, Germaniianyń, Túrkiianyń, Pákistannyń, Koreianyń himiia salasyna beiimdelgen beldi-beldi bilim men ǵylym ordalary bizben tyǵyz bailanysta.
– Muhambetqali Myrzabaiuly, osy bailanystardy nyǵaitýǵa asa qajet jáne bilim berý men ǵylymi-zertteý isin zamanaýi talaptarǵa orai alǵa qarai jetildirý úshin oqytýshy-professorlardyń biligi men bilimin de damytyp otyrý qajettiligi ózinen-ózi týyndaityn másele emes pe?
– Durys aitasyz. Halyqaralyq aýqymda júzege asatyn bailanystarymyzdy alǵa jyljytýymyz úshin bizdiń ustazdardyń da biligi sol deńgeige sai bolýy kerek. Biz muny kezek kúttirmeitin ózekti máselelerdiń biri dep qarastyramyz. Sol úshin de álemge áigili bilim jetildirý ortalyqtarymen bailanys ornattyq. Mysaly, IGIP 1972 jyly Avstriianyń Klagenfýrt qalasynda shańyraq kótergen, quramynda 72 memlekettiń injenerlik baǵyttaǵy ǵalymdar men pedagogtar toǵysqan joǵary tehnikalyq bilim berý salasyndaǵy eń aldyńǵy qatardaǵy halyqaralyq uiymdardyń biri. Osy uiym tehnikalyq bilim beretin joǵary oqý oryndarynyń injenerlik mamandyqtary oqytýshylarynyń biligi men bilimin jetildiretin birden-bir halyqaralyq qoǵamdyq-kásibi uiym. Bizdiń ýniversitet bul uiymmen 2009 jyldan beri qoian-qoltyq qarym-qatynasta. Qazaqstandaǵy resmi ókildigi bizde ornalasqan. IGIP-tiń ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-degi treningtik ortalyǵy 2014 jyly 5 jyldyq merzimge halyqaralyq akkreditatsiiadan ótti de halyqaralyq dárejedegi treningtik ortalyq sertifikatyn aldy. Osy jyldyń basynda naqtylap aitsam, 2015 jyldyń 26 qańtary men 14 aqpany aralyǵynda indýstrialdy-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy aiasynda oqytýshy-professorlardyń biligin jetildirý isin bastady. Bul baǵdarlamany tolyq igergenderge «Injenerlik joǵary oqý ornynyń halyqaralyq oqytýshysy» degen ataq jáne sertifikat beriledi.
– Demek, qazirgi pedagogtarǵa qoiylatyn talap ta joǵary...
– Qarap otyrsańyz, damyǵan memleketterdiń indýstriiasy, aýyl sharýashylyǵy, jalpy alǵanda ekonomikasy bilim men ǵylymnyń nátijesine negizdelgen. Ekonomikanyń qozǵaýshy kúshi bilim men ǵylym ekenin olar jaqsy biledi. Sondyqtan olar sol baǵytta jumys jasaýdy ómirlik qaǵidaǵa ainaldyrǵan. Mysaly, Ulybritaniianyń joǵary oqý oryndary el ekonomikasyna orasan úles qosady. Olar memlekettiń aqshasyna qarap otyrǵan joq. Demek, ýniversitetter el ekonomikasyna bilikti maman, kásibi quzyretti, óz isiniń sheberlerin daiarlaý arqyly ǵana emes, ǵylymi jańalyqtar engizý arqyly, sol jańalyqtardyń óndiriske qomaqty úles qosýyna tikelei atsalysý arqyly yqpal etedi. Qazir zamanaýi tehnologiialar kún saiyn jańaryp, jańǵyrýda. Dál osy ýaqyt údesinen shyǵý úshin de ýniversitet ustazdary da únemi izdenis ústinde. Damý úderisine úlgere almaǵan ustaz zamanyna sai shákirt te tárbielep úlgermeidi. Sondyqtan, pedagog eń ozyq tehnologiialardy jete meńgergen, tek teoriialyq turǵydan qarýlanǵan emes, praktikalyq turǵydan mashyqtanǵan kásibi quzyretti bolǵany jón. Ár ustaz shákirtin kim úshin jáne ne maqsatpen daiyndap otyrǵanyn bilgende ǵana naqty nátijege qol jetkize alady.
– Biyldan bastap jańa akademiialyq saiasatqa kóship jatqan ýniversitette sheteldik ustazdardyń da erkin sabaq ótýine jaǵdai jasalǵandyǵyn bilemiz.
– Biyldan bastap burynǵydai jalaqy tóleý toqtaidy. Ár ustaz jinaǵan kreditiniń sanyna qarai aqy alady. Iaǵni, qansha eńbek etseń sonyń mólsherine sai aqsha alasyń. Eger sizdi ustaz retinde stýdent moiyndamasa onda siz júrgizgen pándi ol tańdamaidy. Ol pán úsh kredit bolsa, sonsha kredittiń aqshasy sizdiń jalaqyńyzdan kemidi degen sóz. Jalpy álemniń eń iri ýniversitetterimen akademiialyq utqyrlyq baǵdarlamasy boiynsha bailanysymyz bar. Sol joǵary oqý oryndarynan ár jyl saiyn 150-den astam bilikti mamandar kelip dáris oqyp ketedi. Bizdiń de eń tańdaýly oqytýshy professorlarymyz olarǵa baryp dáris oqidy, tájiribe almasady.
– Ómirge engennen keiin jańa akademiialyq saiasat ustazdardyń burynǵydai aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júre berýine tosqaýyl qoiary sózsiz. Ár oqytýshy ár pán úshin sol pándi qalaityn stýdent úshin kúresedi. Bul kúres onyń jaýapkershilin arttyrady. Al endi akademiialyq utqyrlyq júiesi boiynsha stýdentter de, magistranttar da, doktoranttar da óz tańdaǵan mamandyqtary boiynsha sheteldik ýniversitetterde ótiletten (stajirovka) ótedi.
– Dál solai...
– Áńgimeńizge rahmet, Muhambetqali Myrzabaiuly.
Áńgimelesken Saǵatbek Medeýbekuly.
