Sharyn aimaǵynda SES salý máselesi ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan bastap sóz bola bastaidy. Sol kezde arnaiy mamandar kelip, óńirdiń jer bederin baiyppen qarap, muqiiat zerttegen bolatyn. Budan keiin birazǵa deiin SES salý máselesi tynshyp qaldy. Ol kezde Keńes odaǵynyń kósemderi Krasnoiarsk, Bratsk keiinnen Saian-Shýshensk SES-terin salýǵa bar kúshterin jumyldyryp, Qazaqstanǵa moiyn buratyndai múmkindikteri bolmady. Osylaisha Jetisýda Moinaq SES-in salý máselesi uzaq jyldar boiy kesheýildedi. Biraq aimaqtyń SES salýǵa suranyp turǵany basshylardyń nazarynda boldy. Bul jaiynda «Moinaq» SES-in salǵan bilikti maman Stahan Belǵojaev bylai deidi:
– Ol kezde men gidrotehnika mamandyǵy boiynsha oqýdy támamdap, Bratsk SES-iniń qurylys jumysyna aralasyp júr edim. Sol kezde Bratsk SES-iniń qurylysy aiaqtalǵannan keiin dál osyndai qyzý qurylys Sharyn shatqalynda oryn alatynyna senip júrdim. Biraq meniń kókeide júrgen armanym birden iske asa qoiǵan joq. Ishki Reseidegi iri SES qurylystary aiaqtalǵannan keiin Ekibastuz jylý elektr stantsiiasynyń qurylysy bastalyp ketti. Bul ýaqytta men Shardara SES-niń sý qoimasynyń qurylysyn júrgizýge qatystym. Osylaisha gidrotehnikalyq nysandar salýda biraz tájiribe jinaqtaǵan kezim edi. Biraq bar yqylasym Sharyn shatqalynda jańa SES-tiń qurylysyn júrgizýge aýdy da turdy. Meniń bulaisha Sharyndaǵy jańa gidrotehnikalyq nysannyń qurylysy jaiynda kóp oilanýymnyń ózindik sebebi bar. Men oqý bitiretin kezimde diplomdyq jumysym Sharyn shatqalynyń gidrotehnikalyq múmkindikterine arnalǵan bolatyn. Diplomdyq jumysty jazardyń aldynda aimaqtyń taý-tasyn, jer bederin muqiiat zerttep shyqtym. Sol kezde taý sýynyń aǵysyn, sýdyń biikten qulaý jáne taý jynystarynyń geologiialyq ereksheligin muqiiat zerttep, qýat kózin óndiretin gidrotehnikalyq nysan salýǵa suranyp turǵan oryn ekenine kóz jetkizgen edim, – deidi.
Sharyn shatqalymen salystyrǵanda Qapshaǵai SES-i ornalasqan jeri gidrotehnikalyq nysan salýda biraz qiyndyqtar týdyrǵany jasyryn emes. Qapshaǵai sý qoimasyn salý barysynda 150 shaqyrymǵa jýyq jer jasandy kólge ainaldy. Sol kezde kóptegen tarihi oryndar men toǵailar sý astynda qaldy. Alyp qurylysty salýda qyrýar kúsh jumsaldy. Degenmen gidrologtardyń qajyrly eńbegi tutastai aqtalǵany anyq. Mine 40 jyldan beri Qapshaǵai SES-i elimizdiń eń iri megapolisi Almatyny qajetti qýat kózimen qamtamasyz etip keledi.
Endi Moinaq SES-in salý týraly sheshimniń qalai týyndaǵanyna kelsek. 60-70 jyldary gidrotehnikalyq nysandy salý týrasynda qoǵamdyq ortada jii aityldy.
– «Moinaq» SES-iniń salynýyna qyrǵyzdardyń azdap qatysy boldy. 70 jyldardyń basynda Ystyqkóldegi sý deńgeii tómen túsip ketkennen keiin aiyr qalpaqty aǵaiyndar Kegen aýdanyndaǵy Qarqar ózenin Ystyqkólge burý týrasynda joǵaryǵa usynys aitty. Ol kezde qyrǵyz-qazaq dep bólinbei, Máskeýge baǵynatynbyz. Osylaisha qyrǵyzdar Sharynǵa quiatyn negizgi Qarqara ózderine burýǵa árekettendi. Bul baǵytta arnaiy joba da jasady. Keiinnen bul iske Dinmuhamed Qonaevtyń ózi aralasyp, sol kezdegi KSRO Ministrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary Ziia Nýrievtiń jeke qabyldaýynda bolyp, bul joba Qazaqstannyń ekologiialyq ahýalyna keri áser etetinin dáleldep, Qarqara ózeniniń arnasyn Ystyq kólge qarai burýdan saqtap qaldy. Eger sol kezde D.Qonaev aqsaqal únsiz qalǵanda Qarqara ózenin qyrǵyzdar buryp alyp, bizder Moinaq SES-in salýdy múlde jadymyzdan shyǵar ma edik. Kim bilsin? Sondyqtan Dimekeńe alǵystan basqa aitarymyz joq. Sol kezde D.Qonaev ózendi burý máselesine toqtaý salǵyzdy. Sonymen qatar Sharyn shatqaly aimaǵynda Bestóbe sý qoimasynyń qurylysyn bastaýǵa Máskeýden arnaiy qarjy bólgizgenin estigende balasha qýanǵany áli esimde. Bul endi Moinaq SES-in salýǵa bir-aq qadam qalǵanynyń belgisi edi. Osylaisha 80 jyldardyń basynda alǵashqy qurylys jumystary qarqyndy júre bastady. Bizder sý qoimasynyń tómengi saǵasyn SES salýǵa yńǵaily etip salýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsadyq, – dep Stahan Belǵojaev ideianyń qalai týyndaǵanyn aityp berdi.
1984 jyldan bastap jumys qarqyn ala bastady. Osylaisha qurylystyń 70 paiyzy aiaqtalyp, 94 metr bolatyn sý qorǵany turǵyzylyp, az ǵana jumystar qalǵan kezde Keńester Odaǵy qulap, qurylys jumystary kúrt toqtady. Dúrbeleń bastalyp ketti. Táýelsizdikke ie bolǵan Qazaqstannyń jaǵdaiy alyp qurylys nysanyn júrgizýge jetpedi. Qarjylyq qiynshylyqtar etekten tartyp, Bestóbe sý qoimasynyń jumysyn tolyqtai turalatqany belgili. Toqyraý jyldary Stahan aǵanyń oiynda Moinaq SES-iniń qurylysyn aiaqtaý bolǵan eken. Bilikti mamandy ortan jolda toqtap qalǵan qurylys udaiy mazalap, janymdy jegidei jegen.
«Moinaq» SES-iniń salynýyna qyrǵyzdardyń azdap qatysy boldy. 70 jyldardyń basynda Ystyqkóldegi sý deńgeii tómen túsip ketkennen keiin aiyr qalpaqty aǵaiyndar Kegen aýdanyndaǵy Qarqar ózenin Ystyqkólge burý týrasynda joǵaryǵa usynys aitty. Ol kezde qyrǵyz-qazaq dep bólinbei, Máskeýge baǵynatynbyz. Osylaisha qyrǵyzdar Sharynǵa quiatyn negizgi Qarqara ózderine burýǵa árekettendi. Bul baǵytta arnaiy joba da jasady. Keiinnen bul iske Dinmuhamed Qonaevtyń ózi aralasyp, sol kezdegi KSRO Ministrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary Ziia Nýrievtiń jeke qabyldaýynda bolyp, bul joba Qazaqstannyń ekologiialyq ahýalyna keri áser etetinin dáleldep, Qarqara ózeniniń arnasyn Ystyq kólge qarai burýdan saqtap qaldy. Eger sol kezde D.Qonaev aqsaqal únsiz qalǵanda Qarqara ózenin qyrǵyzdar buryp alyp, bizder Moinaq SES-in salýdy múlde jadymyzdan shyǵar ma edik. Kim bilsin? Sondyqtan Dimekeńe alǵystan basqa aitarymyz joq. Sol kezde D.Qonaev ózendi burý máselesine toqtaý salǵyzdy. Sonymen qatar Sharyn shatqaly aimaǵynda Bestóbe sý qoimasynyń qurylysyn bastaýǵa Máskeýden arnaiy qarjy bólgizgenin estigende balasha qýanǵany áli esimde. Bul endi Moinaq SES-in salýǵa bir-aq qadam qalǵanynyń belgisi edi. Osylaisha 80 jyldardyń basynda alǵashqy qurylys jumystary qarqyndy júre bastady.
2000 jyldary elimizdegi ekonomikalyq ahýal bir qalypqa túskennen keiin ol sheneýniktermen kezdesip «Moinaq» SES-niń qurylysyn jandandyrý týrasynda usynystaryn aita bastaidy. Biraq bul áreketinen túk shyǵara alamaidy. Osydan keiin 2001 jyldyń qyrkúieginde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevqa jaǵdaidy qysqasha baiandap hat jazady.
– Prezident meniń hatyma nazar aýdaryp, sol kezdegi Úkimet tóraǵasy Qasymjomart Toqaevqa meniń usynysym kóńil aýdaratyn mańyzdy usynys ekenin aityp, bul máseleni jedel qarastyrý týrasynda tapsyrma bergenin estigende tóbem kókke eki eli jetpei qaldy. Qasymjomart Kemeluly da tiisti vedmostvalarǵa meniń usynysym boiynsha jumys isteýdi tapsyrdy. Ekonomikalyq jaǵdai birshama túzelgenimen mundai iri jobaǵa qarjy tabý qiyn boldy. Bul jobanyń elimiz úshin mańyzdylyǵyn túsingennen keiin Elbasy Nursultan Nazarbaev Moinaq SES-in salý máselesin Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń kún tártibine usynady. Óz kezeginde Shyǵystaǵy kórshimiz jobamen muqiiat tanysyp shyqqannan keiin Moinaq SES-iniń qurylysyn qarjylandyrýǵa kelisim beredi. Osylaisha Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tabandylyǵynyń arqasynda Moinaq SES-i ómirge keldi, – deidi Stahan Belǵojaev.
Osylaisha otanshyl azamattardyń arqasynda elimizdiń ońtústigindegi energetikalyq tapshylyqty túbegeili sheshken «Moinaq» SES-i qazir 300 megavattan astam qýat kózin óndirip keledi. Negizinen, Moinaq SES-nyń qýaty 1 027 mln kVt/saǵatqa deiin ónim óndirý múmkindigi bar.
Nurlan JUMAHAN
