شارىن ايماعىندا سەس سالۋ مەسەلەسٸ ٶتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان باستاپ سٶز بولا باستايدى. سول كەزدە ارنايى ماماندار كەلٸپ, ٶڭٸردٸڭ جەر بەدەرٸن بايىپپەن قاراپ, مۇقييات زەرتتەگەن بولاتىن. بۇدان كەيٸن بٸرازعا دەيٸن سەس سالۋ مەسەلەسٸ تىنشىپ قالدى. ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ كٶسەمدەرٸ كراسنويارسك, براتسك كەيٸننەن سايان-شۋشەنسك سەس-تەرٸن سالۋعا بار كٷشتەرٸن جۇمىلدىرىپ, قازاقستانعا مويىن بۇراتىنداي مٷمكٸندٸكتەرٸ بولمادى. وسىلايشا جەتٸسۋدا مويناق سەس-ٸن سالۋ مەسەلەسٸ ۇزاق جىلدار بويى كەشەۋٸلدەدٸ. بٸراق ايماقتىڭ سەس سالۋعا سۇرانىپ تۇرعانى باسشىلاردىڭ نازارىندا بولدى. بۇل جايىندا «مويناق» سەس-ٸن سالعان بٸلٸكتٸ مامان ستاحان بەلعوجاەۆ بىلاي دەيدٸ:
– ول كەزدە مەن گيدروتەحنيكا ماماندىعى بويىنشا وقۋدى تەمامداپ, براتسك سەس-ٸنٸڭ قۇرىلىس جۇمىسىنا ارالاسىپ جٷر ەدٸم. سول كەزدە براتسك سەس-ٸنٸڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيٸن دەل وسىنداي قىزۋ قۇرىلىس شارىن شاتقالىندا ورىن الاتىنىنا سەنٸپ جٷردٸم. بٸراق مەنٸڭ كٶكەيدە جٷرگەن ارمانىم بٸردەن ٸسكە اسا قويعان جوق. ٸشكٸ رەسەيدەگٸ ٸرٸ سەس قۇرىلىستارى اياقتالعاننان كەيٸن ەكٸباستۇز جىلۋ ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتٸ. بۇل ۋاقىتتا مەن شاردارا سەس-نٸڭ سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋگە قاتىستىم. وسىلايشا گيدروتەحنيكالىق نىساندار سالۋدا بٸراز تەجٸريبە جيناقتاعان كەزٸم ەدٸ. بٸراق بار ىقىلاسىم شارىن شاتقالىندا جاڭا سەس-تٸڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋگە اۋدى دا تۇردى. مەنٸڭ بۇلايشا شارىنداعى جاڭا گيدروتەحنيكالىق نىساننىڭ قۇرىلىسى جايىندا كٶپ ويلانۋىمنىڭ ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. مەن وقۋ بٸتٸرەتٸن كەزٸمدە ديپلومدىق جۇمىسىم شارىن شاتقالىنىڭ گيدروتەحنيكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸنە ارنالعان بولاتىن. ديپلومدىق جۇمىستى جازاردىڭ الدىندا ايماقتىڭ تاۋ-تاسىن, جەر بەدەرٸن مۇقييات زەرتتەپ شىقتىم. سول كەزدە تاۋ سۋىنىڭ اعىسىن, سۋدىڭ بيٸكتەن قۇلاۋ جەنە تاۋ جىنىستارىنىڭ گەولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸن مۇقييات زەرتتەپ, قۋات كٶزٸن ٶندٸرەتٸن گيدروتەحنيكالىق نىسان سالۋعا سۇرانىپ تۇرعان ورىن ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزگەن ەدٸم, – دەيدٸ.
شارىن شاتقالىمەن سالىستىرعاندا قاپشاعاي سەس-ٸ ورنالاسقان جەرٸ گيدروتەحنيكالىق نىسان سالۋدا بٸراز قيىندىقتار تۋدىرعانى جاسىرىن ەمەس. قاپشاعاي سۋ قويماسىن سالۋ بارىسىندا 150 شاقىرىمعا جۋىق جەر جاساندى كٶلگە اينالدى. سول كەزدە كٶپتەگەن تاريحي ورىندار مەن توعايلار سۋ استىندا قالدى. الىپ قۇرىلىستى سالۋدا قىرۋار كٷش جۇمسالدى. دەگەنمەن گيدرولوگتاردىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸ تۇتاستاي اقتالعانى انىق. مٸنە 40 جىلدان بەرٸ قاپشاعاي سەس-ٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٸرٸ مەگاپوليسٸ الماتىنى قاجەتتٸ قۋات كٶزٸمەن قامتاماسىز ەتٸپ كەلەدٸ.
ەندٸ مويناق سەس-ٸن سالۋ تۋرالى شەشٸمنٸڭ قالاي تۋىنداعانىنا كەلسەك. 60-70 جىلدارى گيدروتەحنيكالىق نىساندى سالۋ تۋراسىندا قوعامدىق ورتادا جيٸ ايتىلدى.
– «مويناق» سەس-ٸنٸڭ سالىنۋىنا قىرعىزداردىڭ ازداپ قاتىسى بولدى. 70 جىلداردىڭ باسىندا ىستىقكٶلدەگٸ سۋ دەڭگەيٸ تٶمەن تٷسٸپ كەتكەننەن كەيٸن ايىر قالپاقتى اعايىندار كەگەن اۋدانىنداعى قارقار ٶزەنٸن ىستىقكٶلگە بۇرۋ تۋراسىندا جوعارىعا ۇسىنىس ايتتى. ول كەزدە قىرعىز-قازاق دەپ بٶلٸنبەي, مەسكەۋگە باعىناتىنبىز. وسىلايشا قىرعىزدار شارىنعا قۇياتىن نەگٸزگٸ قارقارا ٶزدەرٸنە بۇرۋعا ەرەكەتتەندٸ. بۇل باعىتتا ارنايى جوبا دا جاسادى. كەيٸننەن بۇل ٸسكە دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ٶزٸ ارالاسىپ, سول كەزدەگٸ كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى زييا نۋريەۆتٸڭ جەكە قابىلداۋىندا بولىپ, بۇل جوبا قازاقستاننىڭ ەكولوگييالىق احۋالىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸن دەلەلدەپ, قارقارا ٶزەنٸنٸڭ ارناسىن ىستىق كٶلگە قاراي بۇرۋدان ساقتاپ قالدى. ەگەر سول كەزدە د.قوناەۆ اقساقال ٷنسٸز قالعاندا قارقارا ٶزەنٸن قىرعىزدار بۇرىپ الىپ, بٸزدەر مويناق سەس-ٸن سالۋدى مٷلدە جادىمىزدان شىعار ما ەدٸك. كٸم بٸلسٸن? سوندىقتان ديمەكەڭە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. سول كەزدە د.قوناەۆ ٶزەندٸ بۇرۋ مەسەلەسٸنە توقتاۋ سالعىزدى. سونىمەن قاتار شارىن شاتقالى ايماعىندا بەستٶبە سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا مەسكەۋدەن ارنايى قارجى بٶلگٸزگەنٸن ەستٸگەندە بالاشا قۋانعانى ەلٸ ەسٸمدە. بۇل ەندٸ مويناق سەس-ٸن سالۋعا بٸر-اق قادام قالعانىنىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ. وسىلايشا 80 جىلداردىڭ باسىندا العاشقى قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جٷرە باستادى. بٸزدەر سۋ قويماسىنىڭ تٶمەنگٸ ساعاسىن سەس سالۋعا ىڭعايلى ەتٸپ سالۋعا بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمسادىق, – دەپ ستاحان بەلعوجاەۆ يدەيانىڭ قالاي تۋىنداعانىن ايتىپ بەردٸ.
1984 جىلدان باستاپ جۇمىس قارقىن الا باستادى. وسىلايشا قۇرىلىستىڭ 70 پايىزى اياقتالىپ, 94 مەتر بولاتىن سۋ قورعانى تۇرعىزىلىپ, از عانا جۇمىستار قالعان كەزدە كەڭەستەر وداعى قۇلاپ, قۇرىلىس جۇمىستارى كٷرت توقتادى. دٷربەلەڭ باستالىپ كەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸككە يە بولعان قازاقستاننىڭ جاعدايى الىپ قۇرىلىس نىسانىن جٷرگٸزۋگە جەتپەدٸ. قارجىلىق قيىنشىلىقتار ەتەكتەن تارتىپ, بەستٶبە سۋ قويماسىنىڭ جۇمىسىن تولىقتاي تۇرالاتقانى بەلگٸلٸ. توقىراۋ جىلدارى ستاحان اعانىڭ ويىندا مويناق سەس-ٸنٸڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ بولعان ەكەن. بٸلٸكتٸ ماماندى ورتان جولدا توقتاپ قالعان قۇرىلىس ۇدايى مازالاپ, جانىمدى جەگٸدەي جەگەن.
«مويناق» سەس-ٸنٸڭ سالىنۋىنا قىرعىزداردىڭ ازداپ قاتىسى بولدى. 70 جىلداردىڭ باسىندا ىستىقكٶلدەگٸ سۋ دەڭگەيٸ تٶمەن تٷسٸپ كەتكەننەن كەيٸن ايىر قالپاقتى اعايىندار كەگەن اۋدانىنداعى قارقار ٶزەنٸن ىستىقكٶلگە بۇرۋ تۋراسىندا جوعارىعا ۇسىنىس ايتتى. ول كەزدە قىرعىز-قازاق دەپ بٶلٸنبەي, مەسكەۋگە باعىناتىنبىز. وسىلايشا قىرعىزدار شارىنعا قۇياتىن نەگٸزگٸ قارقارا ٶزدەرٸنە بۇرۋعا ەرەكەتتەندٸ. بۇل باعىتتا ارنايى جوبا دا جاسادى. كەيٸننەن بۇل ٸسكە دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ٶزٸ ارالاسىپ, سول كەزدەگٸ كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى زييا نۋريەۆتٸڭ جەكە قابىلداۋىندا بولىپ, بۇل جوبا قازاقستاننىڭ ەكولوگييالىق احۋالىنا كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸن دەلەلدەپ, قارقارا ٶزەنٸنٸڭ ارناسىن ىستىق كٶلگە قاراي بۇرۋدان ساقتاپ قالدى. ەگەر سول كەزدە د.قوناەۆ اقساقال ٷنسٸز قالعاندا قارقارا ٶزەنٸن قىرعىزدار بۇرىپ الىپ, بٸزدەر مويناق سەس-ٸن سالۋدى مٷلدە جادىمىزدان شىعار ما ەدٸك. كٸم بٸلسٸن? سوندىقتان ديمەكەڭە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. سول كەزدە د.قوناەۆ ٶزەندٸ بۇرۋ مەسەلەسٸنە توقتاۋ سالعىزدى. سونىمەن قاتار شارىن شاتقالى ايماعىندا بەستٶبە سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا مەسكەۋدەن ارنايى قارجى بٶلگٸزگەنٸن ەستٸگەندە بالاشا قۋانعانى ەلٸ ەسٸمدە. بۇل ەندٸ مويناق سەس-ٸن سالۋعا بٸر-اق قادام قالعانىنىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ. وسىلايشا 80 جىلداردىڭ باسىندا العاشقى قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جٷرە باستادى.
2000 جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ ەكونوميكالىق احۋال بٸر قالىپقا تٷسكەننەن كەيٸن ول شەنەۋنٸكتەرمەن كەزدەسٸپ «مويناق» سەس-نٸڭ قۇرىلىسىن جانداندىرۋ تۋراسىندا ۇسىنىستارىن ايتا باستايدى. بٸراق بۇل ەرەكەتٸنەن تٷك شىعارا الامايدى. وسىدان كەيٸن 2001 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جاعدايدى قىسقاشا بايانداپ حات جازادى.
– پرەزيدەنت مەنٸڭ حاتىما نازار اۋدارىپ, سول كەزدەگٸ ٷكٸمەت تٶراعاسى قاسىمجومارت توقاەۆقا مەنٸڭ ۇسىنىسىم كٶڭٸل اۋداراتىن ماڭىزدى ۇسىنىس ەكەنٸن ايتىپ, بۇل مەسەلەنٸ جەدەل قاراستىرۋ تۋراسىندا تاپسىرما بەرگەنٸن ەستٸگەندە تٶبەم كٶككە ەكٸ ەلٸ جەتپەي قالدى. قاسىمجومارت كەمەلۇلى دا تيٸستٸ ۆەدموستۆالارعا مەنٸڭ ۇسىنىسىم بويىنشا جۇمىس ٸستەۋدٸ تاپسىردى. ەكونوميكالىق جاعداي بٸرشاما تٷزەلگەنٸمەن مۇنداي ٸرٸ جوباعا قارجى تابۋ قيىن بولدى. بۇل جوبانىڭ ەلٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنگەننەن كەيٸن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مويناق سەس-ٸن سالۋ مەسەلەسٸن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كٷن تەرتٸبٸنە ۇسىنادى. ٶز كەزەگٸندە شىعىستاعى كٶرشٸمٸز جوبامەن مۇقييات تانىسىپ شىققاننان كەيٸن مويناق سەس-ٸنٸڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋعا كەلٸسٸم بەرەدٸ. وسىلايشا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا مويناق سەس-ٸ ٶمٸرگە كەلدٸ, – دەيدٸ ستاحان بەلعوجاەۆ.
وسىلايشا وتانشىل ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتى تٷبەگەيلٸ شەشكەن «مويناق» سەس-ٸ قازٸر 300 مەگاۆاتتان استام قۋات كٶزٸن ٶندٸرٸپ كەلەدٸ. نەگٸزٸنەن, مويناق سەس-نىڭ قۋاتى 1 027 ملن كۆت/ساعاتقا دەيٸن ٶنٸم ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.
نۇرلان جۇماحان
