Sebebi, ilki dáýirlerden HIH ǵasyrǵa deiin qazaq sheshendik sózderiniń buqaralyq sipat alýy, quqyqtyq-áleýmettik máselelerdi sheshý barysynda sheshendik ónerdiń damýy, sheshendik sóz mazmunynyń ádildik, eldik, rýhani kemeldilik sekildi biik murattarmen astasyp jatýy – bilerdiń qoǵamdyq qyzmetimen tikelei bailanysty boldy jáne qazaq halqy tarihynyń ón boiynda sheshen sózimen únemi qatar atalyp, kei tustary ekeýi bir maǵynada da qoldanylyp keldi. Bul da myńdaǵan jyldar boiy halqymyzben birge jasasyp, sanqily maǵynalyq, formalyq qabattardy boiyna jiǵan, áitsede táýelsizdikten airylǵannan keiin túrli taptyq, ideologiialyq sebepterge bailanysty mán-mazmuny kómeskilenip, orynsyz «qýdalaýǵa» túsken asa kieli sózderdiń biri.
[caption id="attachment_26997" align="aligncenter" width="460"]
«Han – qaqpa, halyq – qazyna, batyr – qorǵan,
Molda – súlik áýelden eldi sorǵan.
Sheshen – sheńber bolǵanda, bi – tarazy,
Án – sániń, kúiiń – kórkiń, aqyn – jorǵań...» (Bes ǵasyr jyrlaidy. – Almaty: Jazýshy, 1989j. 162 bet) – dep jyrlaidy Janaq aqyn HIH ǵasyrǵa deiingi qazaq qoǵamynyń saiasi-áleýmettik jáne turmystyq qurylymyn sýretteitin shyǵarmasynda. Praktikalyq mániniń mańyzdylyǵy, qoǵam ómirimen, kúndelikti turmys-tirshilikpen tikelei bailanysty bolýy – sheshendik sózderdi bilerdiń «el jamaýdaǵy» basty quraly etti.
Halqymyzdyń tarihynan eleýli oryn alatyn, memlekettigimizdiń basty tiregi bolyp kelgen biler institýty da búgingi kúni tyń kózqaras pen jańasha paiymdaýǵa zárý. Ulttyń uiysýyn, bilik pen buqara arasyndaǵy áleýmettik tepe-teńdikti, úilesimdi qamtamasyz etýde ólsheýsiz qyzmet atqarǵan bul júieniń beldi ókilderi – biler tarih ǵylymynan ózine laiyqty baǵasyn áli alǵan joq. Bilerdiń nuqsan kelgen bedeli men abyroiyn arashalaýǵa búgingi tańda jazýshylar men zańger ǵalymdar tarapynan jasalǵan azdy-kópti eńbekter bolmasa, jalpy gýmanitarlyq ǵylymdar áli de olardyń paida bolý zańdylyqtaryna, Qazaq memlekettigine sińirgen eńbegine ádil baǵasyn bere almai-aq keledi. Munyń ártúrli sebepteri boldy desek te, endigi jerde qazaq halqynyń joiylyp ketpei, ult retinde saqtalyp qalýyna ólsheýsiz qyzmet etken bilerdiń tarihi roli, olar qurǵan quqyqtyq, saiasi-áleýmettik, rýhani júielerdiń el tarihyndaǵy orny jańasha paiymdalýǵa tiis.
Qazaq ádebiettaný, folklortaný jáne lingvistika ǵylymdarynyń meiilinshe damyǵan Keńes kezeńinde «bi» sózine birjaqty teris kózqarastyń qalyptasýy zańdy edi. Ol tusta bul sózdiń taptyq máni, ideologiialyq astary basqa tarihi maǵynalaryn kómeskilep, bilerdiń qyzmetin ádil baǵalaýǵa múmkindik bermedi. «Qazaq tiliniń túsindirme» sózdiginde «BI 1.Daý-janjalǵa bitim aityp, tórelik jasaýshy, el ishindegi ádil qazy, rýbasy; 2.Ústemdigi basym ákim, qoja» (Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi. – Almaty: Daik-Press. 2008 j. Jalpy redaktsiiasyn basqarǵan T.Januzaqov. 130 bet) degen túsinikteme berilgen bolatyn. Bul túsinikten sózdiktiń Keńes dáýirinde qalyptasqan maǵynaǵa sai jasalǵany jáne soǵan bailanysty sol kezeńniń taptyq kózqarasynyń salqyny ańǵarylady. Bilerdiń qoǵamdyq qyzmeti men qazaq tarihyndaǵy roli tek táýelsizdik alǵannan keiingi kezeńde ǵana jańa bir qyrynan sóz bola bastady. 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaq sózdiginde» bul uǵymǵa birshama tiianaqty, ádil de tolyq túsinik berilipti:
BI zat. 1. tar. Qazaq qoǵamyndaǵy buryn-sońdy qalyptasqan ádet-ǵuryp, salt-sanany óte jetik biletin, sózge sheshen, ózi zańger, ózi istiń aq-qarasyn aiqyndap, úkimin shyǵaratyn sot. 2. tar. Daýdy dástúrli (tarihat) jolmen sheshetin, quqyqtyq isti Esim hannyń eski joly, Qasym hannyń qasqa jolymen ia bolmasa, Jeti jarǵy boiynsha júrgizetin adam. 3. tar. Sheshen, dilmar, batagói. 4. tar. Bitistirýshi, diplomat, elshi. 5. tar. Patshalyq Reseidiń qazaq dalasynda otarshyldyq piǵylmen júrgizgen quqyqtyq-ákimshilik reformalary saldarynan bilik júiesiniń ózgerýine bailanysty sailamaly jolmen taǵaiyndalǵan bilik iesi. 6. aýys. Ie, qoja // Ústem, basym. (Qazaq sózdigi (Qazaq tiliniń birtomdyq úlken túsindirme sózdigi) Quras.: N.Ýáli, Sh.Qurmanbaiuly, M.Malbaqov, R.Shoibekov jáne t.b. – Almaty: «Dáýir» baspasy, 2013. 1488 bet. 232 bet). Bul til biliminde «bi» sóziniń sanqyrly astaryn, tarihpen bite qainasyp jatqan tylsymdy maǵynalaryn ǵylymi turǵyda ashýǵa baǵyttalǵan alǵashqy qadam dese bolady.
Táýelsizdik alǵannan keiingi kezeńde kórkem shyǵarmalarda, quqyqtaný salasy men ózge de ǵylymi ádebietterde «bi» ataýyna qatysty jaǵymdy oi, oń pikirler aityla bastady. «Bi ataǵyn alý úshin halyq jinalystarynda sóilep synalyp, ataq-abyroiǵa ie bolǵan, eldi aýzyna qarata alatyn sheshen, qara qyldy qaq jarǵan ádil, ádet-ǵuryp zańyna jetik bilgir, ata-baba mekenin jaýdan qorǵaityn júrekti, áskeri amal-tásilderdi meńgergen daryndy qolbasshy batyr, daý-janjaldardy aqylmen sheshetin oishyl, áleýmettik zań-joralardy jasai alatyn zańger, halyqty bilegen handarǵa keńes beretin aqylgói, ómir tirshiligin tereń zerdelegen filosof bolý kerek» (Qosymova G. Sheshendik ónerdiń negizderi. – Almaty: Baianjúrek. 2007. 102 bet). – degen úlgidegi shynaiy ǵylymi pikirler aitylyp, zertteý jumystary júrgizile bastady. Ǵalym G.Qosymovanyń bul pikirimen kelise otyryp, endigi jerde biz «bi» sóziniń naqtyly uǵymdy bildiretin ereksheligine, tarihi mánine, termindik sipatyna nazar aýdarǵymyz keledi.
Qazaq qaýymyndaǵy turmys-tirshiliktiń, memlekettik júieniń ózgerýine bailanysty qoǵamdyq qyzmetinen, shynaiy maǵynasynan airylǵan biler institýty da, «bi» ataýy da, jyraý, sal, seri, sheshen sekildi tarih qoinaýynda shań basyp, kómeski tartty. Ózge dástúrler men olardyń ataýlary tek qana tarih sahnasynan shyǵyp qana qoisa, «bi» men «bileýshi» túsinigi Keńes dáýirinde qalyptasqan ǵylym úshin «ziiandy» sanalyp, taptyq tanymnyń nysanasyna ainaldy, ashyqtan-ashyq qýǵynǵa ushyrady. «Ózi bi, ózi qoja», «Bas-basyna bi bolǵan óńkei qiqym», t.b. dep keletin turaqty tirkes, maqal-mátel nemese jekelegen aqyn shyǵarmalarynda saqtalǵany bolmasa, «bi» ataýy óziniń leksikalyq maǵynasynan airyldy. Bul júie men ataýlardyń joiylyp ketýin qazaqtardyń derbestiginen airylýymen, kóshpeli órkenietten otyryqshylyqqa bet alyp, qundylyqtardyń almasýymen, memleket ishindegi ómir súrý erejeleriniń ózgerýimen túsindirýge bolady.
Qazaq tarihynda «sheshen» degen anyqtaýyshpen sońǵy ret atalatyn tulǵalardyń biri Dosbolǵa qatysty Máshhúr Júsip mynadai bir derekti keltiredi:
«Qypshaq Dosbol datqa qartaiyp, naýqas bolyp jatqanda, bolys-biler kóńilin surai kelipti. Baisyn degen soqyr bolys, Nurmash degen pushyq bolys, Saýdaǵul degen taz bolys bar eken. Sonda bolystar aitypty: Datqa-eke, burynǵynyń arty ediń, búginginiń qarty ediń, áldeqalai bolasyz!? Artyńda qalatuǵyn jandarǵa ne aityp ketesiń, ilgeri ótkenderge ne aityp barasyń? – depti. Sonda Dosbol: Senderge ne aitaiyn, zaman senderdiki, jurt senderdiki, óz aqyldaryń ózderińe jetedi. Ilgeri ótkenderge aityp baratyn sózim mynaý: «Baq degen sender tiri kúnde suńqar edi – elde kimniń basy biik bolsa, soǵan qonýshy edi. Sol baq qartaia-qartaia qarashybyn boldy. Qaida sasyq bolsa, soǵan qondy – soqyrdyń kózine qondy, pushyqtyń murnyna qondy, tazdyń basyna qondy!» - dep baramyn-daǵy» - depti (M.J.Kópeiuly. Shyǵ. – Pavlodar: EKO, 2013. 13 t. 412 b. 27 b.)
Bul qazaq dalasynda ǵasyrlar boiy saqtalyp kelgen, laiyqty jandardyń bilikke, el isine aralasýyna múmkindik bergen meritokratiialyq júieniń buzylýyn qart sheshenniń jerine jetkize aitqan maǵynasy tereń ǵibratty áńgimesi bolatyn. Buryn-sońdy halqynyń, kópshiliktiń murat-múddesin barlyǵynan joǵary qoiyp, ar-uiat, ádilet jolynda bastaryn ólimge de tigip, «qara qyldy qaq jaryp» kelgen uly bilerdiń qyzmeti endigi jerde otarlaýshylar úshin kereksiz bolyp qaldy. «Baq degen sender tiri kúnde suńqar edi – elde kimniń basy biik bolsa, soǵan qonýshy edi» dep, sheshen Tóle, Qazybek, Áiteke, Qarajigit, Baidaly, Keńgirbai t.b. syndy elden erek tulǵalardy jazbai taýyp, solarǵa «eki tizgin, bir shylbyrdy» senip tapsyrǵan kópshiliktiń basynan sol dáýirdiń kelmeske ketkenin ashyna aityp otyr.
Esesine, ádiletsiz bolsa da otarlaýshylardyń qalaýyn qaltqysyz qylp etpei oryndaityn máimóńke, óz paidasy men mansaby jolynda eshteńeden taiynbaityn «qolbala biler» zamanyn Dosbol «Sol baq qartaia-qartaia qarashybyn boldy. Qaida sasyq bolsa, soǵan qondy» dep el ishinen ádildiktiń ketkenin, neǵurlym óz qandasyna qatal, tasbaýyr, paraqor bi-symaqtardyń zamany týǵanyna meńzep otyr. Bul sol dáýirdegi ýaqyt shyndyǵy bolatyn.
Endi «bi» sóziniń shyǵý tórkinine, onyń ýaqyt tezinde qandai ózgeristerge ushyraǵanyna zer salalyq. «Sheshen» sózi tárizdi «bi», «bek» sózderi de tym erte dáýirlerden, ortaq altailyq kezeńnen, bálkim odan da burynǵy zamandardan tamyr tartqan leksikalyq birlik ekeni ańǵarylady. Bi degen qosymsha ataýmen alǵash kisi esimi altailyqtardyń mifologiiasynda kezdesedi. Bul kóne ańyzdardaǵy adamdar men kieli rýhtardyń ataýlary qazaqy tanymǵa sonshalyqty jaqyn jáne islamǵa deiingi qazaqtardyń táńirlik, baqsylyq túsinikterimen saryndas. Altailyqtar «Er Tóstik» ertegisinde aitylatyndai aspan, jer jáne jerasty dep jikteletin úsh álem bar dep sanady da, olardyń árqaisysynda jer betindegi tirshilikti rettep otyratyn kieler men qasietti rýhtar mekendeidi dep eseptedi. Kók, iaǵni, joǵarǵy álem iesi Ólgen nemese Úlken (Ýlgen) alty kúnde Aq Eneniń kómegimen dúnieni jaratady. Ortańǵy álemdi adamdar men jer, ot, sý, orman, jel, taý rýhtary mekendeidi. Bulardyń aitylýy da qazaqshaǵa jaqyn:
Altai iesi - Altai eezi (dýh-hoziain Altaia)
Jerdiń iesi - Derdin eezi (dýh-hoziain zemli)
Taýdyń, qyrdyń iesi - Týýnyn, kyrdyn eezi (dýhi-hoziaeva gor)
Jer-Sý - Der-Sýý (Zemlia-Voda)
Sý iesi - Sýý eezi (dýh-hoziain vody) (Traditsionnoe mirovozzrenie tiýrkov Iýjnoi Sibiri: Chelovek. Obshestvo / Lvova E. L., Oktiabrskaia I. V., Sagalaev A. M., Ýsmanova M. S.- Novosibirsk: Naýka. Sib. Otd-nie, 1989)
Jer asty álemin Erlik bi basqarady. Onymen qatar Qarash bidiń aty da atalady.
Bul sózdiń áýel basta dybystalýy men maǵynasy jaǵynan uqsas «bai», «bei» sózderinen kelip shyqqandyǵy belgili bolyp otyr. Barlyq aziia halyqtarynyń tilinde ushyrasatyn osy sózdiń etimologiiasyna alǵashqylardyń biri bolyp arnaiy nazar aýdarǵan ǵalym A. N. Samoilovich boldy. Ol kóptegen eskertkishterdi, ártúrli halyqtardyń tilin saralai kele ba:i (bei) sóziniń ba:r ~ bar~var sózderinen bastaý alyp, sodan árqily ózgeristerge ushyraǵandyǵyn aitady. Chývash tilindegi pýian, monǵol jáne manchjýr tilderindegi bajan, bajandur degen taipa ataýyn, Bajirqu toponimderin mysalǵa keltire otyryp, ǵalym olardy etimologiialyq turǵydan tamyrlas dep qaraidy. Avtor bay, bayan, payan, bar degen sózderdiń «bai, aýqatty» degen osy kúnge deiin saqtalyp kelgen áleýmettik mániniń bastapqy maǵynasy emes ekenin eskertedi. «Znachenie «bogatyi» vytesnilo bolee drevnie znacheniia ili vozobladalo nad nimi v ranniýiý porý feodalizma v iazykah tiýrkskoi sistemy...» (13. Samoilovich A.N. «Bogatyi» i «bednyi» v tiýrkskih iazykah // Izvestiia Akademii naýk AN SSSR. - 1936. - № 4. - S. 25 - 32.) dep jazady ǵalym. Sondaǵy aitpaǵy, bul bizdiń qazirgi túsinigimizdegi «bai» degen uǵymnyń keiin paida bolǵandyǵy, alǵashqy máni ádettegi «joq» degen uǵymǵa antonim «bar» degen maǵynany bildirgendigi. Antikalyq grekterdegi «qul» sózine qarsy maǵynadaǵy «erkin, sóileýge qabiletti, daýys berýge quqyly» degeni sekildi, ilki dáýirdegi «bei» sóziniń de qarapaiym ǵana «joq» degenge qarsy uǵymnan týǵandyǵyn aitady ǵalym. Tilderdiń damý, taralý zańdylyqtaryna sáikes bul sóz de sanqily dybystyq, maǵynalyq ózgeristerge ushyraǵanymen, túpki semantikalyq bailanysyn saqtap qalǵan.
Altai tobyndaǵy barlyq tilderde kezdesetin bul sóz keiingi dáýirlerde ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, túpkilikti zertteýdiń nysanyna ainaldy. Osy taqyrypty qumyq tilindegi nusqasymen salystyra arnaiy zerttegen ǵalym S.M.Labazanova bylai deidi: «Takim obrazom, leksema bai v tiýrkskih iazykah imeet razvetvlennýiý semanticheskýiý strýktýrý. Poiavivshis v obshealtaiskýiý epohý, ona sohranilas pochti vo vseh tiýrkskih iazykah. Mnogoobrazie znachenii postepenno ýgasaet s vostoka na zapad. V azerbaidjanskom i týretskom iazykah dannaia leksema ne predstavlena, v etih iazykah znachenie «bogatyi» peredaetsia slovami bahali i zengin.
V mongolskih iazykah imeiýtsia sledýiýshie sootvetstviia tiýrkskomý bai: bajo // baian «bogatyi», «bogach», v hazarskih dialektah baju, baialag «bogatyi», v kalmytskom bain «bogatyi», bain kún «bogach», baiҗh «bogatet», bailg «bogatstvo», «dostatok», v býriatskom baian «bogatyi», baialig «bogatstvo».
Slovo bai v raznyh foneticheskih variantah izvestno vo vseh týngýso-manchjýrskih iazykah, krome evenkskogo: v orochskom, ýdegeiskom, ýlchskom, orokskom baian «bogatyi», «bogach», nanaiskom baja «bogatyi», «bogach», v manchjýrskom baja «razbogatet» i bajan «bogatyi», «bogach» [14, s. 29], v evenkiiskom bai imeet dva znacheniia: 1) bogatstvo, 2) bogatyi, abaian tri: 1) bogach, 2) bogatstvo, 3) bogatyi [6, s. 48,52] (Labazanova S.M. Obshealtaiskaia leksema bai v kýmykskom iazyke. Sovremennye problemy naýki i obrazovaniia. – 2014. – № 2.).
«Joq» uǵymyna qarsy «bar» degen mánnen bastaý alatyn «bai», «bei», «bek», «begi», «bi» úlgisindegi sózder altai tobyna jatatyn halyqtardyń taralý, bir-birinen ajyraý, jańa qonystardy mekendeý tarihynyń silemin kórsetetin mádeni leksikalyq birlik. Keibir tarihi derekterdiń jazba eskertkishterde atalmasa da, sol halyqtyń tilinde, turaqty tirkesterinde, el aýzyndaǵy ańyzdarynda saqtalyp qalatyny bolady. Sol siiaqty túrikterdegi «bi» ataýy týraly alǵashqy derekter myńjyldyqtardyń arǵy jaǵyna ketedi. Baiyrǵy úisinderde eń joǵarǵy laýazym iesiniń «bi», «kúnbi» (qytai derekterinde «kýnmi») dep atalǵanyn ǵalymdar erteden-aq eskertip keledi. Ásili, «bi» sózi el úshin, ortaq múdde jolynda eńbek etetin, «joqtan» «bar» jasaýǵa qabiletti adamnyń qasietin kórsetetin, kele-kele áleýmettik statýsty, ulystyq qyzmetti, kópshilik tarapynan moiyndalǵan arnaiy laýazymdy bildiretin erekshe termin. Belgili tilshi-ǵalym Ǵ.Musabaev bul haqynda: «Kýnmo – úisin patshasynyń laqap aty eken de, kún kóne túrki tilinde halyq, qoǵam degen, sonan ózgergen. Mo, mi degen bi, beg bolady deitin pikir kópten bar. Óitkeni qytai jylnamasynda gýnmi (kún, bi) bolyp jazylǵan. Sóitip úisin patshasynyń laqap aty – halyq begi, qoǵam begi (bii) degen eki sóz eken. Bul jóninde eskeretin bir jaǵdai beg (bek), bii (bi) degen eki sózdiń bir túbirden órbip, birine-biri sinonim bolǵanyn eskerý qajet. Qypshaq tobyna jatatyn biraz tilderde ǵana emes, oǵyzdarda da bei túrinde ushyraityny i/g dybystarynyń almasý dástúrine bailanysty bolǵan. Beg (bek) – eń jaqsy degen uǵymda bolǵan», – degen pikir aitady.(Ǵ.Musabaev. Qazaq tili tarihynan. Kitapta: Qazaq til biliminiń máseleleri. – Almaty: «Arys». 2008. 469 b. 253 b.). Árine, tarihi jaǵdailarǵa, aýysqan bilik formalarynyń ózgerýine orai olardyń qoǵamdaǵy qyzmetteri de ártúrli sipattarda kórinýi múmkin, áitsede, negizgi máni myńdaǵan jyldar boiyna kóshpeli órkeniette saqtalyp kelgen.
Kóne dáýir qoljazbalarynda atalatyn Kún bi ataýynyń Qazaqstan aýmaǵynda kóptep kezdesetin kún basty adamdar beinesimen bailanysy bolýy da múmkin. «Tańbaly» qoryǵyndaǵy myńdaǵan jyldar buryn salynǵan petroglifterde kún basty adamdardyń kóptegen beineleri saqtalǵan. Tipti bir sýrette osyndai jeti kún basty adamdardyń bir jerge shoǵyrlanǵany aiqyn bederlengen. Bir qyzyǵy, barlyǵynyń da bastary kún tárizdi bolǵanymen, olardyń ishterindegi formalar, figýralar ártúrli, bir-birinen erekshelengen. Osy jan-jaǵyna nuryn shashqan kún basty adamdar sol dáýirlerdiń bileýshileri – Kúnbiler emes pe eken degen oi keledi. Al álgi jeti Kún basty bilerdiń bir jerde bas qosýy, olardyń ózara mámilege kelip, sol dáýir úshin asa mańyzdy belgili bir saiasi odaqty qurýy emes pe eken degen oiǵa jeteleidi. Árine, bul áli de dáleldei túsýdi qajet etetin tujyrym, áitsede búgingi kúni kózimiz kórip otyrǵan Kún basty adamdar beinesiniń osy aimaqty mekendegen halyqtardyń tanym-túsinigi nátijesinde paida bolǵanyn eshkim de joqqa shyǵara almaidy. «Ǵun» sózi kóne tilde «kún» degendi bildiredi. Iaǵni kúnge tabynýshy taipalar» («Ana tili», 31.03.2016) - deidi mońǵoldyq tarihshy-ǵalym Ó.Biqumaruly. Tilderi altai tobyna jatatyn japondarda sintoizm dini osy kúnmen tyǵyz bailanysty. Sintoister ózderiniń dinderin kún qudai-anasy jáne japon imperatorlarynyń ilki anasy sanalatyn Amaterasýdan bastaý alady dep esepteidi.
«Qazirgi jyl sanaýymyzǵa deiingi on jeti myńynshy jylda paida bolǵan, sol Shýmerler ómir súrgen Babyl memleketiniń Ata zańy – «Hammýrabi» dep atalǵan. Keibir memlekettik quqyq tarihynda bul zań «Hammýrapi» dep burmalanyp jazylǵan. Biraq túpnusqada joǵarydaǵydai «Hammýrabi» dep atalǵany, osy quqyqtyq qujattyń tolyq nusqasy jariialanǵan «Shet elderdiń memleket jáne quqyq tarihy jónindegi hrestomatiialyq» oqýlyqta aina-qatesiz kórsetilgen. Onda: «Vavilon patshasy Hammýrabidiń zań jinaqtary (sot isin júrgizý kodeksi) jyl sanaýdaǵy bizdiń dáýirge deiingi 1792-1750 jyldarda elge bilik etýdegi «ǵumyrly baqyt jáne meiirimdi basqarýda» ózindik mereige qol jetkizgen jáne sonymen birge, keleshektegi el basqaratyndardyń jaza taǵaiyndaýdaǵy quqyq qoldaný saiasaty men zań shyǵarý shyǵarmashylyǵyndaǵy negizigi printsipterdiń uǵymy jinaqtalǵan» dep kórsetilgen. (Hrestomatiia po istorii gosýdarstvo i prava zarýbejnyh stran. Tom 1, Drevnii mir i Srednie veka, 12 str. NORMA, 2003 g.) Menińshe, 282 baptan turatyn osy zańdy shyǵarǵan Vavilon patshasy Hammýraǵa «BI» ataýy tekten tekke qosylmaǵan tárizdi!?
Osyndai tarihi faktilerdi eskere otyryp, Qazaq eliniń memlekettik qurylym-júiesine ejelden qyzmet etken bilik ieleriniń qoǵamdyq rólin, berilgen laýazymǵa sai fýnktsionaldyq mindetterdi atqarýdaǵy bilerdiń kóp salaly memlekettik qyzmetterin tereń turǵydan taldap kórsetý óte oryndy bolmaq» («Egemen Qazaqstan». 17.05.2008) – dep zań ǵylymdarynyń doktory Q.Mámi taǵy bir qyzyqty da tosyn pikirdiń ushyǵyn shyǵarady. Munyń barlyǵy da áli de tereń zerdeleýdi qajet etetin, áitsede, eskerilýge tiis qisyndar.
Búgingi qazaq esimderinde jii kezdesetin «bek» nemese «bi» formalary sonaý ǵun, túrki dáýirlerinde, tipti odan da burynǵy zamandarda keńinen qoldanylyp kelgendigin jazba derekter rastaidy. «Baǵadur Izqutly bi qaǵan degen laýazymmen taqqa otyrdy. Saraiǵa elshi salyp, taralǵy tartty. Bi qaǵan teginde Túrikterdiń bir bólimin basqaryp otyrǵan kishi qaǵan edi.» (251bet) dep jazady qytai jylnamasy. Aýdarmashylar bul terminniń qytai derekterinde de «mi», «bi» úlgisinde jazylǵanyn eskertedi. Osy kúnge deiin ózgerissiz qoldanylyp kele jatqan «bilik», «bilik qurý» syndy týyndy zat esimder men etistikter osy qyzmetti bildiretin «bi» sózinen bastaý alyp, tilimizde túrli formalarda saqtalyp qalǵan. «Qutlyqtyń uly Kúltegin burynǵy ulystarynyń basyn qurap, kishi qaǵanǵa shabýyl jasap jáne ony tuqymymen qurtyp, onyń ornyna aǵasy Beglendi qoidy, ol Bilge qaǵan dep ataldy» (Uly túrik qaǵanaty. Qytai derekteri men túsinikter. – QHR Shyńjań jastar-órender baspasy. 2006 jyl.244bet). Bul mysaldan kóne túrki jazba eskertkishterinen bizge jaqsy tanys Bilge qaǵannyń shyn esimi Beglen (kei derekterde Mógilen) ekenin kóremiz. Dalalyqtarda taqqa otyrǵanǵa deiin óz atymen atalyp, qaǵan atanǵanda jańa at berý úrdisi bolǵany belgili. Munyń alǵashqy býynyndaǵy «beg», «móg», «mi» formalary «bi» sóziniń túrli derekterdegi jazylýyna bailanysty ózgergen nusqalary ekenin ǵalymdar burynnan aityp keledi. Japon ǵalymy Shiratori Kýrakichi jáne basqa da kóptegen ǵalymdar bi men bek sózderin bir ataýdyń túrlishe dybystalýy dep qaraidy. Al ekinshi býyndaǵy «len» formasy «ulan» sóziniń deformatsiiaǵa ushyraǵan nusqasy bolýy múmkin. Búgingi tańda «Erlan», «Nurlan» úlgisinde kezdesetin esimderdei, Beglen ataýy «Biulan» degen maǵynany beredi dep esepteimiz.
«Bi» sóziniń joǵaryda atalǵandai túrli formalarda kezdesýin ártúrli derekkózderge súiengen ǵalym S.Qondybai da eskertedi. «Bek (beg, bei, bi) – rý-taipa aqsúiekteriniń titýly. Kók túrki qoǵamy, qaǵan men onyń áýletin eseptemegende, ekige bólindi, ol – jai halyq (igil qara bodýn) pen bekter (atlyq) edi... Bek – túrki qoǵamynyń tiregi edi, ol týraly orta ǵasyrlyq tas jazýlar men jazba ádebietterde birshama jaqsy saqtalǵan»(Qondybai S. Jaýyngerlik rýh kitaby. – Almaty: «Nurly álem», 2006. – 240 bet. 170-171 b) – dep jazady ol. Bul onyń ilkidegi «bar», «bai» degen maǵynalarynan ajyrai bastaǵan kezeńin bildiredi.
Óte erte zamandardaǵy tasqa basylǵan jazýlardan ortaǵasyrlyq jazba derekterge deiingi barlyq tarihi eskertkishterden «bek», «bi» terminderin esh ózgerissiz kezdestiremiz. «Kóne túriktiń salt-dástúr, ádet-ǵuryptary kóshpelilerdiń áleýmettik ómirin retteitin basty qural esebinde qyzmet jasady. Osy ádet-ǵuryptyń quqyqtyq qyzmetin atqaratyn ókilderin túrikter «bek», «bi» ataityn» – dep naqtylai túsedi ǵalym J.O.Artyqbaev (Artyqbaev J.O. Jeti jarǵy. – Almaty: 2004. 40 bet). Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» de dál osy oi aitylady. M.Qashǵarida «bek» – «bileýshi» (Mahmýd al-Kashgari. Divan Lýgat at-Týrk. – Almaty: «Daik-Press», 2005. – 1288 s. 856 s.) «Mońǵoldyń qupiia shejiresi» men «Altyn shejirede» «bi» sózi «sherbi», «bek», «behi» úlgilerinde kezdesedi. «Altyn shejirede» Shyńǵyshan eń jaqyn serikterine «Borshy, Muqylai bastaǵan noiandarym! Tudai, Doǵylqý bastaǵan sherbilerim!» (86 b. Lývsandan zan. Altyn shejire. – Almaty: «Óner» – 2009. – 224 b.) – dep til qatady. «Sherbi» dep hannyń eń jaqyn qyzmetshilerin ataǵan. Bálkim «behi», «sherbi» sózderi belgili bir fonetikalyq ózgeristerge ushyraǵan bolýy múmkin, áitsede jazba eskertkishterdegi bul leksikalyq birlikterdiń quramynda «bek», «bi» formalarynyń bar ekendigi daý týǵyzbaidy. Budan shyǵatyn qorytyndy, «bei», «bi» termini tym kóne zamandardan-aq maǵynasy bulyńǵyr, shartty ataý bolǵan emes. Kerisinshe, «joq» degen uǵymǵa kereǵar «bar» deitin maǵynadan bastaý alyp, azdaǵan dybystyq ózgeristerimen bul sóz kóshpeli qaýymda barshasy biraýyzdan moiyndaǵan, ýaqyt óte kele atqarǵan qyzmetine orai ortaq qazynadan aqy alatyn, erekshe quqyqtyq mártebesi bar memlekettik qyzmetshi ataýyna ainalǵan.
Ǵ.Musabaev: «Úisin memleketi bastyqtary han dep atalmai bi, bek atanǵan» (Ǵ.Musabaev. Qazaq tili tarihynan. Kitapta: Qazaq til biliminiń máseleleri. – Almaty: «Arys». 2008. 469 b. 256 b.) dep naqtylai túsedi. Al akademik B.Kómekov HII ǵasyrlardaǵy Qypshaq handyǵyndaǵy laýazymdar týrasynda: «Bileýshi aqsúiektik toptyń (handar, tarhandar, basqaqtar, bekter, bailar) qatań ierarhiialyq júiesiniń ústemdigi aiqyn kórindi» (Tarihymyz – tuńǵiyq. EQ. 08.10.2015) dep atap ótedi. Bul tusta «bek», «bai» ataýlarynyń maǵynalyq jaǵynan jiktele bastaǵanyn kórýge bolady. Áitsede, «bek», «bilerdiń» resmi laýazym qataryna engeni baiqalady.
Shyǵys halyqtarynyń barlyǵyna da keńinen taraǵan, kóne jazbalarda jii ushyrasatyn bul sózdiń maǵynasy únemi ǵalymdar nazarynan tys qalǵan emes. G.E.Grýmm-Grjimailo «bek», «bei» terminderine qatysty aldyńǵy ǵalymdarǵa bylaisha silteme jasaidy: «Aristov schitaet ih tiýrkami, no ne privodit tomý dokazatelstv; v polzý ih týrchizma govorit, vprochem ih titýl kniazei – «bei», esli tolko d’Obsson, op. cit., I, str. 55, pravilno peredaet mongolskoe biki (beki) slovom bei (bek). Arh. Palladii (primech. k «Iýan-chao-mi-shi». Str. 228) pishet chto «bђkin» (bђki) ý mongolov i chjýrchjenei znachilo – blagorodnyi, dvorianin, t.e. ýpotreblialos v tom je znachenii, v kakom i donyne v Týrtsii i Persii ýpotrebliaetsia slovo bek (bei). No Bartold («Týrkestan v epohý mongolskogo nashestviia», II, str. 421), dýmaet, chto slovo «biki» hotia i vstrechalos v titýlah nekotoryh gosýdarei, naprimer merkitskogo i oiratskogo, no ý mongolov imelo drýgoe znachenie, a imenno, sootvetstvýiýshe slový pervosviashennik. On ne privodit, odnako, semý dokazatelstv. Senkovskii (Supplѐment à I’histoire gѐnѐrale des Huns», str. 128-129) pishet, chto sledýet razlichat slova bei(bi) i bek (big); pervoe oboznachaet voennyi chin, sootvetstvýiýshii nashemý generalskomý, vtoroe – titýl» (Grýmm-Grjimailo G.E. Zapadnaia Mongoliia i Ýrianhaiskii krai. – Leningrad, 1926. 2 tom.413-414 str.). Bi sóziniń astaryn jan-jaqty ashatyn asa qundy derekter. Ǵalym halyqtar men tilderdiń ereksheligin kórsetetin bul ataýdyń maǵynasyn aiqyndap alýdy asa mańyzdy dep bilgen syńaily.
HI ǵasyrdaǵy M.Qashǵaridiń «Diýani luǵat at-Túrik» sózdiginde «bilik» sózi dál osy kúngi («kańashlik bilik ýzrashýr, kańashsiz bilik ýbrashýr» (242s) «keńesti bilik (ulasar) gúldener, keńessiz bilik (ósher) keri keter») maǵynasynda qoldanylady. Al bileýshi sózin ol «bek» dep beredi.
Ózbek han tusyndaǵy Altyn Ordadaǵy han keńesiniń quramyna qatysty sol kezeńdegi tarihi derekterge súiengen ǵalym M.G.Safarǵaliev mynadai ǵylymi tujyrym jasaidy: «Keńeske kiretin bul tórt ámirden onyń eki múshesiniń – bekler begi men ýázirdiń mindeti azdy-kópti anyq aitylǵan, olardyń ishinen birinshisi, iaǵni, bekler begi (kniazdardyń kniazi) áskeri isterge bilik etti, túmenbasylaryn, myńbasylardy, júzbasylar men onbasylardy basqardy, ekinshisi – ýázir – memlekettiń azamattyq isterin basqardy. Feodaldyq memleketterdiń barlyǵy siiaqty Altyn Orda da eń aldymen áskeri-feodaldyq memleket bolǵandyqtan, áskeri vedomstvonyń basshysy – bekler begi azamattyq isterdi basqarýshydan joǵary sanaldy, osy sebepti ál-Omari bekler begin tórteýdiń keńesindegi aǵa kniaz dep ataidy» (Safarǵaliev M.G. Altyn Ordanyń ydyraýy. – Almaty: «Daik-Press», 2014. 326 bet. 82 b.). Brokgaýz ben Efronnyń entsiklopediialyq sózdiginde «Bekliaribek — ýpravliaiýshii gosýdarstvennoi administratsiei v Zolotoi Orde. Odna iz dvýh glavnyh administrativnyh doljnostei, shojaia s fýnktsiiami sovremennogo premer-ministra. (Entsiklopedicheskii slovar Brokgaýza i Efrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907) dep jazylý sebebi de bekler beginiń sol keńestegi qyzmetimen tikelei bailanysty.
Osynaý ómirsheń dástúr keiingi kezeńderge deiin ózgerissiz saqtalyp, kópshilik aldynda oi tolǵap, pikir aita alatyn, sońyna halyqty ertýge qabiletti jáne erekshe qasieti kópshilik tarapynan moiyndalǵan adamdarǵa qatysty aitylǵan. «HV-XVI ǵasyrlarda «bek» ataǵyn, sirá, han beretin bolyp, «rangiler tabeline» kirgenge uqsaidy, al keiinnen bul ataqpen resmi pravolary men qyzmetteri bar adamdar atalǵan – dep jazady R.Syzdyqova Q.Jalairidyń «Jamiǵat taýarihyn» zertteý barysynda. – Bul sózderdiń «bi» varianty da bar. Bizdiń tarihshymyz hannan keiingi bileýshiniń titýly retinde «bek» tulǵasyn jumsaǵan da, «bi» variantymen rý-taipanyń basshysyn, bileýshisin nemese bileýshi toptyń ókilin ataǵan. Sirá, Qadyrǵali zamanyndaǵy qazaq qoǵamynda rý-taipa basyn «bi» dep atasa kerek. Sondyqtan shejire teksinde «bi» tulǵasy da kezdesedi (Tasýqa bi, Seidek bi). Múmkin, shejireshi bul tulǵany kóbirek jumsaǵan bolar, biraq ony keiingi kóshirýshiler «bek» variantymen aýystyrýy ábden yqtimal. Ony myna bir fakt dáleldeitin tárizdi. Qadyrǵali óziniń ata-tegin taratqanda bi terminin jumsaǵan. Muny Barýdi nusqasynan kóremiz: Qadyr ali bi, Hosým bi, Qarach bi, Aitaýly bi, Tebre bi. Osy ata tekti taratýda keiingi nusqada bi sóziniń ornyna bek tulǵasy keltirilip jazylǵan (kóshirilgen). Mańǵyt myrzalarynyń rý basy, Altyn Ordanyń bileýshisi (biraq hany emes) ataqty Edige birde «bek», birde «bi» degen titýlmen berilgen» (Syzdyqova R. Kóptomd. Shyǵ. Jin.5 t. 64 b.).
Altyn Ordanyń ydyrap, Qazaq jáne Noǵai handyqtary qurylar qarsańda, iaǵni, HV ǵasyrdyń birinshi jartysynda biler óz rý-taipalary sheginde tolyqqandy biligi bar, kópshilik atynan kelissóz júrgize alatyn, sultandarmen teń dárejedegi laýazym iesi retinde kórinedi. Bul qubylys alasapyran kezeńdegi han men onyń urpaqtynyń bedeliniń túsýimen de bailanysty bolsa kerek. Árine, bul barlyq bilerge tán bolmaýy da múmkin. Desek te, Noǵai ordasyndaǵy Edige, Oqas, Temir bilerdiń ataq-abyroilary men saiasi yqpaly Ábilhaiyr hannan kem bolmaǵany baiqalady.(Káribaev B. Qazaq handyǵynyń qurylý tarihy. – Almaty: «Sardar» baspa úii, 2014. – 520 b. 321 bet). Noǵai ordasynda bi – ordanyń birden bir bileýshisi, eldiń basshysy retinde kórinedi. Edige men onyń urpaqtary Mansur, Nuraddin, Oqas (Ýaqqas), Temir, Musa, Ysmaiyl, Din-Ahmet t.b. barlyǵy da bi degen resmi ataqpen atalady. HVI ǵasyrdyń orta sheninde Noǵai ordasyndaǵy bilik dástúr óziniń tarihi mánin joiady. Osy bilerdiń urpaǵy ataqty Qaztýǵan jyraý bul oqiǵany bylaisha jetkizedi:
«Aidasa qoidyń kósemi,
Sóilese qyzyl tildiń shesheni,
Ustasa qashaǵannyń uzyn quryǵy,
Qalaiylaǵan qasty ordanyń syryǵy,
Biler ótti, bi sońy,
Bi ulynyń kenjesi» (Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebiet. Qurast. Maǵaýin M. – Almaty: «Ana tili», 1993 jyl. 176 bet. 12 bet). Osy bilik dástúr onan keiingi qazaq qoǵamynda jańa úlgide, iaǵni, resmi bilik pen halyq arasynda mediatsialyq qyzmet atqarǵan «biler institýty» formasynda kórinedi.
Qysqasy, ǵasyrlar boiy ózgerissiz kóshpeli tirshilik keship kelgen qoǵamda bi, sheshen sózderiniń qatar atalyp kelýi – olardyń qoǵamdaǵy qyzmetiniń ortaqtyǵyn kórsetedi. Túiindi isti sheshetin, bilik júrgizetin, el múddesin arqalaǵan «aqyldy, dana» jandardyń beg, bei, bek, behi, bi, sheshen, sechan, tsetsen úlgilerinde qosarlana atalyp kelýi, túrki, tipti barsha kóshpeli halyqtardaǵy tarihi jadynyń zańdy jańǵyryǵy. El basqarý, eldiń sózin ustap, bi ataný úshin úmitkerdiń erekshe qabiletti bolýy shart eken de, bul ataqty alyp júrýge qoiylǵan talap ta meiilinshe ádil bolǵan. Sol dáýirlerdegi qoǵamnyń qatal zańy, tabiǵatpen betpe-bet kóshpeli tirshiliktiń alýan túrli synaqtary, ar aldyndaǵy barshanyń teń quqyǵyn qamtamasyz etý, mine, kóptiń kóz aldynda ótip jatatyn bul úderister kezdeisoqtyqty kótermeitin edi. Eldi sońyna ertip, ádildikti qatań saqtaýǵa, «qara qyldy qaq jarýǵa» tiis bige artylǵan jaýapkershilik te tym aýyr bolǵan. Sondyqtan da, bi bolý úshin «elden erek tulǵalar» – tsetsen nemese sheshender laiyq sanalǵan.
Túrkilik jazba eskertkishterde «buiyrý» etistigi «biur», «buiryq» sózi «byruq» (M.Qashǵari), «biuruǵ» (Q.Jalairi) formalarynda kezdesedi, iaǵni, bul sózderdiń «bi» túbirinen shyqqany baiqalady. Kúltegin jazýynda «býiýrýq» úlgisinde saqtalǵan. Budan «buiryq» sóziniń shyǵý tórkini de taza túrkilik «bi» jáne «jarlyq» («iur», «iar», iuruǵ, «iarlyq»,) degen tirkesterdiń kirigýinen shyqty ma degen oi týyndaidy. Dál osy «biuruǵ» degen formada Qadyrǵali Jalaiyrdyń «Jamiǵat taýarihynda» kezdesedi. (Ot etkenler bar erdi anlar iurtlarynda biurdym ta anlardyn iyraq etińiz deb ot etkenni keterińiz teb. – Shópti paidalanýshylar bar edi, olardyń jurttaryna: «Jyraqqa ketirińder, shóp paidalanýshylardy qýyp jiberińder», - dep buiyrdym; (Mamyrbekova G. Seitbekova A. Qadyrǵali Jalaiyrdyń «Jamiǵat taýarih» jylnamasynyń tezaýrýs sózdigi. – Almaty: 2011. -500. 69) Kóne mátinderdegi, jyraýlar shyǵarmashylyǵyndaǵy «buiryq» sóziniń astarynan, qoldanylý erekshelikterinen de osyndai oidyń basy qyltiiady. Demek, buiryq – erekshe statýsy bar bidiń jarlyǵy. «Bidiń aitqan sózin qul da aitady, biraq aýzynyń dýasy joq» deidi kóne maqal. Bidiń sózi – jarlyq, buiryq, zańdyq kúshi bar, múltiksiz oryndalýy tiis qaǵida. Al Mahmýt Qashǵari óz sózdiginde «handardyń janyndaǵy zor, bedeldi adamdardy laýazymyna qarai jaiǵastyryp otyrǵyzýshy kisi – birýq, buiryqshy» (Mahmut Qashǵari. Aýd. Z.A.Áýezova. Divan Lýgat at-Týrk. – Almaty: Daik-Press. 2005. 1288 b. 358 b) – degen túsinik beredi. Al K.D,Osson óziniń tarihi eńbeginde «býiýrýk» degen terminniń «komandýiýshii, imperator» degendi bildiretinin aitady(D,Osson K. Ot Chingishana do Tamerlana. – Almaty, Sanat. 1996. S.219).
Osy oraida, M.Maǵaýin óziniń Shyńǵys han týraly aitýly zertteýinde naqtyly derekterge silteme jasai otyryp, mynadai pikir aitady: «El iesi ulyq, áskerbasy noiandarmen qatar, Shyńǵys han ulystyń rýhani kósemin taǵaiyndapty. «Qasterli shejirede» – «Mór-beki», iaǵni Mór-begi. Bul ataýdyń naqty maǵynasyn eshkim anyqtai almaǵan. A.Kozin «mórden» attap ótip, beki dárejesi (san beki) dep aýdarady, mońǵol zertteýshileri «bek» túrik tildi ataý dep tanysa, keiingi eýropalyq oqymystylar «beki» derbes, dara bir ataý dep biledi. Al N.Bazylhan «Mór bek degenge qaraǵanda, memlekettik tóreliktiń mórtańbasyn ustaýshy bolýy yqtimal» deidi. «Mór» – parsy luǵaty, túrik tilderine keiinde engen, iaǵni «Qasterli shejiredegi» túpnusqa mánisi basqasha, tárizi, keiinde umytylǵan sóz. Dese de naqty maǵynasyn shamalaýǵa bolady. Ráshid-ád-din bul laýazymdy «tiri ońǵun», iaǵni kie, tiri árýaq dep aiǵaqtaidy. Bartold «uluq shaman» dep biledi, R.Grýsse osy sońǵy qisyndy qoldaǵan.
Shyńǵys han jarlyǵy: «Tóre zańy boiynsha, taipanyń eń qurmetti aqsaqaly Mór-begi bolmaq josyn bar. Bodanshardyń úlken uly Baryn aǵanyń áýleti Úsún qart Mór-begi bolsyn. Aq shapan kisin, aq arǵymaq minsin, (tiesili) taǵyna minsin. Bizge jyl men aidyń esebin aiqyndap berip otyrsyn», - deidi. (Maǵaýin M. Shyńǵys han jáne onyń zamany. Juldyz №2, 2013 15 bet) Bul úzindiden bizdiń nazarymyzdy aýdaryp otyrǵan «Mór-begi» termini. «Mór» – adamnyń aty, umytylǵan sóz nemese qazirgi maǵynasyndaǵy mór bolýy múmkin delik. Áitsede, budan «beki», «begi», «bi» formalarynyń máni ózgermeidi. Bi – hannyń arnaiy jarlyǵymen bekitiledi. Han jarlyǵynan «bidiń» naqtyly zańmen bekitilgen laýazym ataýy ekenin ańǵarýǵa bolady. Osydan kelip túrli deńgeidegi laýazymdy bildiretin beglerbegi, qushbegi, myńbegi, ulysbek, ulyqbek degen sekildi nusqalar shyǵady.
Orta ǵasyrlardaǵy orys ádebietiniń tarihy jaily aita kelip, asa kórnekti orys ǵalymy D.S.Lihachev bylai deidi: «HI-HII ǵasyrlardaǵy ádebiet óziniń qoldanylý formasy jaǵynan, súiengen kórkemdik quraldary men tańdap alǵan taqyryptary jaǵynan negizinen joralǵylyq (tseremonialna) boldy. Taza estetikalyq turǵydan alǵanda bul kezeńniń eń basty ádebi janry – sheshendik edi. Sheshendik sóz bul dáýirde shirkeýlik jáne zaiyrly basqosýlarda jasalatyn joralǵylardyń bir bólshegine ainaldy.» (Lihachev D.S. «Slovo o polký Igoreve» i kýltýra ego vremeni. – Leningrad: Hýdojestvennaia literatýra. 1978 g. S. 57). Dál osy pikirdi qazaq qaýymyndaǵy biler men olardyń shyǵarmashylyǵy haqynda da aitýǵa bolady. Sarai tóńiregindegi jón-joralǵylardan bastap, el ishindegi quryltai-diýandar, uly astar men jiyn-toilar, jer, jesir, mal daýlary syndy quqyqtyq máselelerge deiin bilerdiń tikelei qatysýymen ótkenin eskersek, olardyń sheshendik sózderiniń taqyryby men qoǵamdyq qyzmetiniń máni de aiqyndala túsedi.
Tek bul jaǵdai árbir túrki halqynda, túrli tarihi kezeńderde árqily bolýy múmkin. Halyqtardyń kóshpeli nemese otyryqshyl tirlik keshýi de áserin tigizbei qoimaidy. Sózderdiń saiasi, tarihi jaǵdailarǵa sáikes maǵynalyq ózgeristerge ushyrap otyrýy til bilimindegi ádettegi qubylys. «Arnaiy ádebiette, – dep jazady akademik S.Zimanov, – «bi» sózi kóne túrki sózi, ol shyǵys bileýshileri – han, sultandar kezinde mańyzdy laýazymdyq ataqty bildiredi. Ol ár túrli túrki halyqtarynda túrli tarihi kezeńderde árqily ataldy – «bek», «begi», «bi». Biraq barlyq jerde bul uǵym «bilik», «bileý» degen maǵynany bildirdi jáne bul ataqty joǵarǵy bileýshiniń qasyndaǵy keńesshiler, erekshe quzyrly adamdar ielendi.
Qazaqtyń «bi» sózi túriktiń «bilik» elementi bar jalpy ataýynan shyqqan. Ol terminologiialyq belgi maǵynasyn saqtap qalǵan. Al arnaiy uǵym retinde ol basqa sinonimderden ózgeshelendi. Qazaq ordalarynda, handyqtarynda, júzderinde jáne rýlarynda, sondai-aq Ortalyq Aziianyń qazaq-qypshaq jerleri atalatyn Uly dalasynda «bi» uǵymy ózgeshe boldy, iaǵni, ol kóbinese sottyq qyzmetterdi atqaratyn adamǵa qatysty aityldy» (Zimanov S. Qazaqtyń ata zańdary. – Almaty: «Jeti jarǵy», 2005, 5-tom,33bet).
Basqa ǵalymdar da osy oidy qýattaidy. Ǵalym S.Qondybai: «Al qazaqta she? – dep saýal qoia otyryp, – «Bek» sózi óziniń titýldyq mánin joiyp, tek adam esimin jasaý dástúriniń jii qoldanylatyn formantyna ainaldy, mysaly, Qazybek, Nurbek, Altynbek siiaqty esimder tizimi – osynyń kýási...
Qazaqta «bek» sóziniń «bi» varianty da qoldanylyp, ol sońǵy ǵasyrlarǵa sheiin rý-taipa kósemderi men abyzdarynyń ataýy, titýly retinde paidalanylyp keldi» (Qondybai S. Jaýyngerlik rýh kitaby. – Almaty: «Nurly álem», 2006. – 240 bet. 172 b) – dep osy pikirdi naqtylai túsedi.
Ǵalymdardyń bul eskertip otyrǵany Qazaq handyǵy qurylyp, ózge túrkilik qaýymnan qazaq jurtynyń derbes qalyptasa bastaǵan kezeńdegi ahýal. HVI ǵasyrdyń basynan bergi dáýirde qazaqy ortada «bi» termini «bek», «begi» nusqalarynan erekshelenip, el ishindegi sanqily daýly máselelerdi retteitin mediatsiialyq sipatqa ie bolady. Bul jańadan derbes shańyraq kótergen Qazaq handyǵyndaǵy áleýmettik-ekonomikalyq ahýalmen, basqarý júiesimen tikelei bailanysty edi. Shyńǵys hannan bastap bergi Altyn orda dáýirlerine deiin dalalyq órkeniet áskeri demokratiia jaǵdaiynda tirshilik keshti desek te, olardyń belgili bir dárejede Qaraqorym, Sarai Batý, Sarai Berke, Saraishyq syndy ákimshilik ortalyqtary, qalyptasqan biýrokratiialyq júiesi, kantseliariialyq qyzmeti jumys istedi. Sebebi, mundai alyp aimaqty, túrli ulttar men ulystardan quralǵan kúrdeli memlekettik qurylymdy basqarýǵa burynǵy ádet-ǵuryp negizindegi zańdardyń áleýeti jetpeitin edi. Altyn Ordadaǵy keńse qyzmeti haqynda V.V.Radlov: «Temir-Qutlyqtyń jarlyǵynan memlekettiń bir oblysy bolyp tabylatyn Qyrymda oblystyq ákimshiliktiń basynda sheneýnikterdiń úlken shtaty bolǵany kórinedi. Olar sýdialar (qazy), jergilikti dindarlar basshysy (mýfti), diýannyń hatshylary, kedenshiler, alym jinaýshylar, sholǵynshylar, zastava bastyqtary (tutqaýyl), qarshyǵashylar, barysshylar jáne t.b.» (Radlov V.V. Iarlyki Tohtamysha i Timýr-Kýtlýka. Kitapta: Safarǵaliev M.G. Altyn Ordanyń ydyraýy. – Almaty: «Daik-Press», 2014. 326 bet. 82 b.) dep jazady.
Osy kúngi poshta qyzmetiniń Qaraqorymǵa aqparat alyp asyqqan, laý attardy aýystyra shapqan habarshy-jaýshylardyń turaǵy, beketi negizinde qalyptasqanyn eske alsaq ta, kóp jaittyń basy ashylady. Búkil Eýraziia aýmaǵyndaǵy alys-jaqyn shet jurtpen diplomatiialyq qatynastar airyqsha damydy da, túrli jazýlarmen epistoliarlyq, tarihi qujattar júrgizilip otyrdy. Qubylai, Qulaǵý, Batý sekildi jihangerler qurǵan memleketterdiń aýqymy da tym úlken, halyqtardyń tildik quramy da alýan túrli bolatyn, olar kóp mólsherde keńse qyzmetkerlerin ustap, memleket ishindegi ushy-qiyry joq mańyzdy máselelerdi jazbasha júrgizip otyrýǵa múddeli boldy jáne olardy qarjylandyrýǵa qabiletti de edi. Olardyń qol astynda úlken qalalar, otyryqshyl órkeniettiń mádeni oshaqtary, arhiv júrgizýge qabiletti jylnamashylary boldy.
Al jańadan qurylǵan Qazaq handyǵyndaǵy ahýal tipten bólek edi. Eń aldymen, handyqtyń qurylýy Joshy ulysy, keiin Altyn Orda atanǵan alyp memlekettik júieniń ydyraý protsesiniń zańdy jalǵasy edi. Burynǵy imperiianyń shaǵyn bólsheginde boi kótergen jańa qurylymnyń múmkindigi qai jaǵynan alǵanda da óte shekteýli bolatyn. Negizgi tirshilik kózi kóshpeli mal sharýashylyǵy boldy da, turmystyq jaǵdai, sodan týyndaityn quqyqtyq retteý, eldi basqarý t.t. bári de osy jaǵdaiǵa beiimdeldi. Derbes el bolǵannan keiingi alǵashqy kezeńde burynǵy ortaq Ordanyń týra ortasynda paida bolǵan Qazaq handyǵynyń syrtpen qarym-qatynastary meiilinshe sirep, ishki máselelerdiń ózektiligi artty. Endigi jerde ideologiia, diplomatiia, quqyqtyq retteý, sharýashylyq júrgizý, urpaq tárbieleý syndy keiinge ysyrýǵa bolmaityn qiyn da qajetti jaýapty jumystardyń barlyǵy jańa jaǵdaiǵa, handyqtyń múmkindigine, qarjylyq áleýetine qarai beiimdelý qajettiligi týyndady.
Eń bastysy, handyq quramyna engen rýlardyń barlyǵy bir tekti, bir tildi – barshaǵa túsinikti túrki tilinde sóiledi. Sh.Ýálihanovtyń «Qazaqtarda qurmetti bi ataǵy halyq tarapynan qandai da sailaý jolymen nemese halyqty bilep otyrǵan ókimettiń bekitýimen emes, tek sot rásimin tereń biletin, oǵan qosa sheshendik ónerin meńgergen qazaqqa ǵana berilgen» deitin zamany kelip, buryn tutas biýrokrattyq apparat atqarýy tiis sharýalardy endi qarapaiym jandardyń júzine tatityn, «ot tildi, oraq aýyz» bilerdiń aýyzsha oryndaýyna týra keldi. Al mundai jaýapty isti tek tabiǵatynan qabiletti, jady myqty, kópshilikti sendire de, kóndire de alatyn, ómirin osy jolǵa arnaǵan elden erek tulǵalar atqarýy tiis bolatyn.
Bilerdiń sailanbai, taǵaiyndalmai, sheshendigine qarai kópshiliktiń moiyndaýy osyndai praktikalyq qajettilik pen ómirlik talaptardan týyndaǵan edi. Mine, «bi» jáne «sheshen» degen uǵymdardyń bite qainasyp, biriniń ornyna biri júrýiniń syry osynda jatyr. Al shyndyǵynda, «Halqyna qul bolmaǵan bi bolmaidy» degendei, bi – eldiń qyzmetshisi, rýyna, tamyr-tanystyǵyna qaramai, kópshiliktiń muń-muqtajyn joqtaityn, kúiki tirshilikten, jeń ushynan jalǵasqan kóldeneń sybailastyqtan joǵary turatyn ádil, ar-ojdany kirshiksiz, kópshilikke úlgi laýazymdy rýhani tulǵa. Al sheshendik óner, dilmarlyq qasiet osyndai bilikke jol ashatyn, kesim aityp, úkim shyǵarýǵa moraldyq, quqyqtyq múmkindik beretin eń basty kriteriilerdiń biri boldy. Bul sol qaýymnyń aq-qarany ajyratýyna, jaqsy men jamandy kópshilik talqysyna salý arqyly ózin-ózi saqtap qalýyna múmkindik beretin, meritokratiiaǵa negizdelgen ómirsheń ádil júie bolatyn.
Biler institýty ornyǵa kele, olardyń jumys isteý tártibi, instantsiialary qalyptasa bastady. Rý-rý, taipa-taipa, júz-júz bolyp qonystanǵan halyq óz sharýashylyǵyn «Qanyna tartpaǵannyń, qary synsyn» deitin atalas jaqyndyqqa negizdelgen týystyq júie boiynsha júrgizdi de, sodan týyndaityn qajettilikten bilerdiń ierarhiiasy paida boldy. Joǵaryda atap ótkenimizdei, tutas rýdyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaý rý biine tapsyryldy. Budan joǵary bilikke ulys bii ie boldy. Ol jaýgershilik jaǵdaida kemi on myń qarýly jigit shyǵara alatyndai ulystyń bileýshisi sultanǵa aqylshy, keńesshi bolyp, ózi sharýashylyq, áleýmettik jumystarǵa basshylyq jasady. Bi ataǵynyń eń joǵarǵy deńgeii – Orda bii boldy. Tutastai Júzdiń atynan bilik qura alatyn Orda bii memlekettik «Jarǵynyń» quramyna enedi de, jalpyhalyqtyq máselelerdi sheshýge, ózge eldermen qarym-qatynas máselelerine tikelei qatysady. Ishki-syrtqy saiasatta handy tejeýge nemese áreketin quptaýǵa, jaýapqa tartýǵa qaqyly boldy. Osynaý biler keńesinen tek handyq bilik pen búkil qazaq eliniń uly bas qosýy – Qaz jiyny ǵana joǵary turdy(Artyqbaev J.O. Jeti jarǵy. – Almaty, 2004. – 150 bet. 66 bet).
Mine, osynshalyqty salmaqty, júgi aýyr jumysty kim atqarady, qalaisha júzege asyrady!? Bul týrasynda M.Áýezovtiń bi-sheshender jaily «Ádebiet tarihy» kitabyndaǵy myna bir sózin keltirsek, kóp máseleniń basy ashylady: «Ekeýi de (bi men sheshen M.Á.) jalǵyz el aqylshysy emes, eldi meńgergen han men bektiń aqylshy, ýáziri esebinde bolǵan. Han sheshe almaǵan aýyr túiin, qiyn jumbaq, kómeski keleshek bolsa, barlyǵyna da sheshý sózdi solar aitatyn. Tynyshtyq zamanda qyiýy qashyp, arasy ashylǵan qaryndasty tabystyryp, qysylshań zamanda sasqan elge jol tabatyn, bet nusqaityn kemeńger kóregeni bolǵan. Bular han qasyna qalyń eldiń ishinen qosylǵan qariialar keńesi siiaqty. Sondyqtan han aýzynan shyqqan ushqary sóz bolsa, jónge salatyn da osylar. Kóp elge han jarlyǵyn ornatý kerek bolsa, aitqan sózi em bolatyn dýaly aýyz da osylar. Kei kezde qalyń el hannan da osylardyń aýzynan shyqqan sózdi tolymdyraq kóretin. Qaýym tirshiliginde bulardyń saiasi salmaǵy sondailyq zor bolǵandyqtan, aýzynan shyqqan sóz de olqy bolmaýǵa kerek. «Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» bolatyn jaqsylardyń sózi kóptiń kózinde minsiz, tolyq bolýy shart. Kóldeneń kisi min taba almaityndai, qorǵasyndai aýyr, oqtai jumyr, ótimdi bolýy kerek. Sol sebepti de bulardyń sózi asyl óleń ólsheýimen shyǵýy shart bolǵan. Aitylǵan sóz: taqpaq tolǵaý siiaqty bolsa ǵana el kózine minsiz, asyl kórinetin. El bilegen jaqsy týraly zamannyń syny men uǵymy sondailyq bolǵandyqtan, árbir han óz qasynda aqylshy bolatyn bidi tańdaǵanda, eń aldymen sóz tapqysh ótkir degen sýyrylǵan sheshennen, sýdyrlaǵan aqynnan alatyn»/11:197/.
El aýzyndaǵy maqal-mátelderden bilerdiń ilýde bir kezdesetin qubylys retinde baǵalanǵanyn baiqaýǵa bolady. «Batyr degen – baraq it, eki qatynnyń biri tabatyn. Bi degen – aqsary at, bútin elge bireý tabatyn» deidi halyq danalyǵy. Osyndai bolmysy bólek, ádildiktiń kepilindei bolǵan bilerdiń qoǵamdaǵy rolin baǵalaý, kisilik kelbetin naqtylaý, laýazymdyq ereksheligin kórsetý maqsatynda onyń urpaqtaryn, otbasy múshelerin de arnaiy ataýmen ataǵanynan ańǵarýǵa bolady. «Hannyń taqty ielenbegen urpaǵy (uly) tóre dep atalatyny siiaqty, baidyń, bidiń uldary men qyzdary da jai bai balasy, bi balasy, baidyń qyzy dep atalmai, shora, bikesh degen siiaqty arnaýly atpen atalǵanyn bildiredi» - (Syzdyqova R. Sózder sóileidi. – Almaty: Sanat. 1994 j. 19 bet) dep jazady sózderdiń etimologiiasyn, leksikalyq maǵynalaryn arnaiy zerttegen kórnekti ǵalym R.Syzdyqova. Bizdiń oiymyzsha, shora jáne bikesh sózderi kez-kelgen baidyń urpaǵyna qatysty ataý emes, tek bidiń uly men qyzyna bailanysty aitylatyn arnaiy termin.
«Qazaq ádebi tiliniń sózdiginde» «Bi shora. Bidiń balasy» dep anyq jaza otyryp, N.Ahmetbekovtiń mynadai joldaryn keltiredi:
«Meni sen óz balańnan kem kórmediń,
Dushpannyń ósegine jol bermediń.
Kelse de bai balasy, bi shorasy,
Bermediń. Birin maǵan teń kórmediń» (Qazaq ádebi tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. III tom. – Almaty, 2011 – 744 b. 334 bet). HV- HVI ǵasyrlardaǵy Shalkiiz Tilenshiulynyń «Er Shoban» dastanynda «Han uly tóredei, Bi uly shoradai, Qan juqpas qaiqy qara bolat ótpegen, Maqtaýyna adam taýyp jetpegen»(Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebiet. Qurastyrǵan – Maǵaýin M. – Almaty: «Ana tili». 1993. 176 bet. 37 bet) degen úlgide kezdesedi. Iaǵni, «bi uly shora» dep anyq aitylady.
«Qazaq sózdiginde» «ShORA» zat. kóne. Ústem tap ókili, el bilegen ákim, bek, myrza, shonjar» (Qazaq sózdigi (Qazaq tiliniń birtomdyq úlken túsindirme sózdigi) Quras.: N.Ýáli, Sh.Qurmanbaiuly, M.Malbaqov, R.Shoibekov jáne t.b. – Almaty: «Dáýir» baspasy, 2013. 1488 bet. 1416 b.) jáne «Keńes, máslihat» degen maǵynalary bar ekendigin eskertedi. Osy tustaǵy «keńestiń» bi qyzmetimen bailanysty bolýy da múmkin.
Al, kóne sózderdiń maǵynalaryna arnalǵan K.Qaiyrjan qurastyrǵan «Sóz – sandyq» atty eńbekte bul sózdiń maǵynasy naqtylana túsedi: ShORA zat. kóne. (1) Bi balasy. (2) Ákim, bek, myrza, shonjar. (3) Alqa, komitet. (Qaiyrjan K., Sóz - sandyq: Qazaqtyń kóne sózderi. – Almaty: «Óner» baspasy, 2013. – 480 bet. 427b). «Shora» sóziniń eski ádebi muralarda kóptep kezdesetinin Sh.Ýálihanov ta eskertedi. «Azamattar men shoralar ataýlary qazaqtyń eski jyr-dastandarynda jii ushyrasady. Azamat ataýy erikti, óz biligi ózinde; basynda úii, qasynda áieli, aldynda maly bar, ákesinen enshisin alyp, bólek shyqqan adam. Shora – azamat sóziniń balamasy, bul sóz jeke-dara maǵynasymen erekshelenedi, demek, azamat sózinsiz-aq qoldanyla beredi. Al endi shora azamat – taza áskeri maǵynadaǵy sóz, bul eki sóz qosylyp orystyń tovarish, drýjina – jasaq, sarbaz sózderiniń maǵynasyn beredi» - (166 bet) dep jazady ǵalym. Ǵalymnyń «Taza áskeri maǵynadaǵy sóz» dep shoranyń memlekettik qyzmetshiniń otbasy múshesi ekenin basa aitqany dep bilý kerek.
Áskeri demokratiia jaǵdaiynda halyq pen áskerdiń bir ekenin eskerý qajet. «Ei, azamattar, shoralar! Atty minseń zordy min», (54 bet) – dep sóz bastaidy Aqtamberdi jyraý. Shora sózi «Jamiǵat taýarihta» «Chyngyz hannyń ol chora aǵasy ol erdi» dep «chora aǵasy» úlgisinde kezdesedi. (Mamyrbekova G. Seitbekova A. Qadyrǵali Jalaiyrdyń «Jamiǵat taýarih» jylnamasynyń tezaýrýs sózdigi. – Almaty: 2011. -500. 468). Mátindegi qoldanylý ereksheligine orai ǵalymdar bul tirkesti «kúzet basshysy» dep aýdarypty. Iaǵni, «memleket, ulys múddesine qyzmet etýshi tulǵany qorǵaityn jan». Maǵynalyq jaqtan bir-birinen alshaq jatqan joq.
Bike, bikesh sózderiniń túbiri de bi ekeni jáne -ke, -kesh jurnaqtary jalǵaný arqyly kishireitý, erkeletý, jumsartý maǵynasyn berip turǵanyn ańǵarý qiyn emes. «Qazaq sózdiginde»: «BIKE zat. Áiel adamdy, kóbine turmysqa áli shyqpaǵan jasy úlken qyzdy ataityn izet ataýy» deidi. Al «BIKESh zat. Boijetken qyzǵa, jas áielderge sypaiygershilik, sypaiylyq bildirip aitylatyn sóz» (Qazaq sózdigi (Qazaq tiliniń birtomdyq úlken túsindirme sózdigi) Quras.: N.Ýáli, Sh.Qurmanbaiuly, M.Malbaqov, R.Shoibekov jáne t.b. – Almaty: «Dáýir» baspasy, 2013. 1488 bet. 233 bet) degen túsinik berilipti. Altyn Ordanyń áigili bileýshisi Ózbek hannyń qyzynyń esimi Súiinbike bolǵanyn tarihi derekter aiǵaqtaidy. Keibir tarihi kózderde han esiminiń de «ózi bek», «ózi bi» degennen bastaý alǵany týraly aitylady. Súiin bike ataýy da sol «bektiń qyzy» degenmen bailanysty bolýy múmkin.
Bul sóz de dál osy kúiinde ózge túrkitildes halyqtarda saqtalǵan. Altaida Chemal jáne Týrochak aýdandaryndaǵy eki ózenniń jáne bir eldimekenniń ataýy «Biika» dep atalsa, Daǵystandaǵy qumyq, balqar, qarashailarda «biike» – «aqsúiek áiel» degendi bildiredi. «Bi» sóziniń baiyrǵy maǵynasy kómeskilenýine bailanysty odan taraityn týyndy sózderdiń de máni ózgergen. Áitsede, «bi» túbiri men odan taraityn sózderde qurmetteý, syilaý, erkeletý, ulyqtaý maǵynalary saqtalyp qalǵan.
Osy oraida, kúni búginge deiin qoldanylyp kele jaqan bibi, begim sózderiniń de astaryna úńilý qajettiligi baiqalady. Sózdikte «BIBI zat. kóne. birneshe áieldiń ishindegi mártebesi joǵary áiel; qoja-moldalardyń báibishesi, aqsúiek áielderge degen qurmetti bildiretin ataý» (232 bet) bolǵanda, «BEGIM zat. Tekti áýletten shyqqan áiel esimderine qosarlanyp aitylatyn laýazym» (214 b.) deidi ǵalymdar. Ásili, túbirles bibi, begim sózderi de kez-kelgen aýqatty otbasynyń áieline qatysty emes, ol da tek qana bidiń jaryna qatysty naqtyly ataý bolýǵa tiis. Bi ataýyn naqtyly desek, bibi, begim – bidiń jary, bike, bikesh – bidiń qyzy bolsa, shora – bi uly. Eýropadaǵy aqsúiekterdiń baron, baronessa, graf, grafinia, prints, printsessa degeni sekildi dalalyqtardyń ulttyq tanymy da eren óner ieleri, memleket múddesi men «qara qyldy qaq jarar» ádilettiń qorǵaýshysy bidiń jary men urpaqtaryna osyndai laiyqty erekshe at berip, qurmettegen.
Tarihshy B.Káribaev Qazaq handyǵy qurylar qarsańdaǵy daladaǵy aristokratiia men saiasi ierarhiia týraly aita kelip, mynadai ǵylymi tujyrym jasaidy: «Ámir Temir men Edigeniń jáne olardyń urpaqtarynyń «han» titýlyn ielene almaýy, Ámir Temir jáne onyń Ábý Said myrzaǵa deiingi urpaqtarynyń eldi Shaǵatai áýletinen shyqqan «qýyrshaq» handar arqyly basqarýy, Edige urpaqtarynyń tolyqqandy memleket basshysy bolyp, bilik júrgizýi úshin mindetti túrde olardyń «bi» laýazymyn Shyńǵyshan urpaqtary bilegen kórshi elderdegi resmi bir hannyń zańdy túrde moiyndaýy jatty» (Káribaev B. Qazaq handyǵynyń qurylý tarihy. – Almaty: «Sardar», 2014. – 520 b. 286 b.). Ǵalym «bi» laýazymyn «memleket qyzmetshisi» retinde belgili bir tóreniń moiyndaýy, resmi bekitýi qajet ekenin eskertedi. Áitsede, bul jerdegi bekitý formaldi joralǵy ekeni ańǵarylady.
HVII-HVIII ǵasyrlardaǵy tarihi derekterde de bilerdiń eki el arasyndaǵy elshilik mindetin atqarǵan – mámileger, resmi qujattarǵa qol qoiatyn memlekettik qyzmetshi ekeni ashyq aitylady. Bul tusta ábden kemeline kelgen biler soty Uly Daladaǵy birden-bir quqyqtyq retteýshi organ bolsa, biler tolyqqandy mansap ieler retinde kórinedi. 1748 jyly Ábilqaiyr han dúnie salǵan soń Nuraly hannyń biligin taný týraly Elizaveta Petrovnaǵa joldanǵan hatqa Orta júzdiń bedeldi adamdary Jánibek tarhan men kerei Naýryz bimen birge Kishi júzdiń 30 bi, batyrlary qol qoiady. (Kazahsko-rýsskie otnosheniia v HVI-HVIII vekah (sbornik dokýmentov i materialov) – Alma-Ata, 1961, str. 409-410). Sol tarihi qujatta Qoisary, Jalmambet, Qidai, Jaiylǵan, Qojanai, Bábi, Baqtybai, Móńke, Aidaraly, Isanbai, Mámetek, Qudainazar, Dáýlet, Apaq, Bolat, Tileýimbet, Baisaý, Altai, Juldyz, Ómirzaq, Qaratai, Jánibek t.b bilerdiń qol qoiyp, tańbalaryn basqandyǵy jazylady. Bul sekildi derekterdi Tóle bi, Áiteke bi, Qazybek biler bastaǵan kóptegen bi-sheshenderdiń ómirbaiandarynan da kezdestirýge bolady. Orys basqarý júiesiniń áli de tolyq dendep ene qoimaǵan kezinde biler kóne dástúr boiynsha syrtqy saiasattyń da belsendi qatysýshylary bolǵan edi.
Osy tusta bizde HH ǵasyrdyń basyna deiin qoldanylyp kelgen naqtyly termin retinde «Tóbe bi» sózine de arnaiy toqtala ketken jón bolar edi. «Kóp maǵynaly tóv sóziniń monǵol tilindegi bir maǵynasy «týra sózdi, adal adam» degendi bildiredi. Demek, tóbe bi – «ádil bi, bilikti týra sheshetin bi degen kúrdeli ataý (termin) bolyp shyǵady» – dep jazady ǵalym R.Syzdyqova /100:156/. Keiingi HVII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaqy ortada «tóbe bi» dep qazirgi sot mindetin atqaratyn, daýlasýshy eki jaqtyń – aiyptaýshy-qunyker men qorǵaýshy-jaýapker bilerdiń kelisimimen tańdalyp alynatyn, sóz saiysynan keiin úkim shyǵarýshy, kesim aitýshy bidi ataǵan.
Osyǵan deiingi derekterdiń barlyǵyn hronologiialyq turǵydan júielegende, «bi» sóziniń ár dáýirde túrli maǵynalarda qoldanylyp kelgeni, áitsede, ol maǵynalardyń báriniń de ózara bir-birimen semantikalyq bailanysynyń bar ekendigi belgili boldy. Basynda «joq» uǵymyna qarsy maǵynadaǵy ba-, bar, var sózderinen bastalǵan bul ataýǵa bailanysty mynandai tujyrym jasaýǵa bolady:
Bi – ertedegi úisin memleketi tusynda bileýshi, han («kýnmo», «kúnbi») maǵynasynda qoldanylyp, dalalyq órkeniette osyǵan dybystyq jáne maǵynalyq jaqtan uqsas sózderdiń týýyna yqpal etken. Kóne qytai jazbalarynda b.z.d. 2 ǵasyrda ómir súrgen Eljaý bidiń aty saqtalǵan.
Túrki dáýirinde «bek» (beg, bei, bi) úlgilerinde atalyp, rý-taipa aqsúiekteriniń jalpy ataýy, kei tusta titýly retinde kórinedi. («igil qara bodýn» men bekter (atlyq). Tarihi derekterde túrki jazba eskertkishteriniń basty keiipkeri Bilge qaǵannyń taqqa otyrǵanǵa deiingi óz esimi Beglen bolǵany atalady, iaǵni, «bek» - aqsúiek degen uǵymmen bailanysty.
Shyńǵyshannyń tusynda bek, behi, bi, sherbi, mórbi úlgilerinde kezdesedi. Munda da túrki-mońǵoldyq aqsúiekterdiń jalpy ataýy, laýazym jáne memlekettik qyzmetshi maǵynasynda qoldanylady. Sol dáýirde ǵumyr keshken Maiqy týraly «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maiqy bi» degen mátelge kelsek, bul Shyńǵys hannyń aqylshylar keńesiniń múshesi, keńesshi retinde kórinedi.
Altyn Orda tusy men Qazaq handyǵy qurylar qarsańda túrkitildes taipalarda «beklerbegi», «bek», «beg», «bei», «bi» sekildi túrli ózgeristerge ushyraǵan ataýlarmen aqsúiek, áskeri qolbasshy, ýázir, jeke bir óńirdiń bileýshileri atalyp, bul búkil Eýraziia aimaǵynda qoldanylady. «Ket-Buǵadai bilerden, Keńes surar kún qaida» dep jyrlaidy Dospambet jyraý. Noǵai ordasynyń Edige bi, Oqas bi, Ahmet bi, Musa bi, Sheih-Mamai bi syndy dańqty bileýshileri bolǵany málim. Bul tustaǵy bilerdiń qyzmetinen olardyń bir aimaqtyń «qojaiyny» ekeni ańǵarylady da, sottyń nemese keiingi dáýirlerdegi qazaq bileri atqarǵan alýan túrli fýnktsiialardy kóre almaimyz.
Noǵai ordasynda bolmasa, irgesi qalanǵanymen, memlekettiliktiń atribýttary áli qalyptasa qoimaǵan HV ǵasyrdyń sońynda «bi» degen ataýdy Qazaq handyǵynan da kezdestirmeimiz. Maiqy bi zamany odan eki ǵasyr burynǵy kezeńge sáikes keledi. Tarihi beinesinen góri ańyzdyq sipaty basym Aiaz bidiń ómiri bulyńǵyrlaý. Al Kerei, Jánibek handardyń janynan tabylǵan Jirensheni sheshen dese, Asan Qaiǵyny da bi dep atamaǵany belgili. Demek, bul tusta bek, bi uǵymdary bolǵanymen, olar áli de sol «aqsúiek» degen jalpy maǵynany beretin ataý retinde qalǵan.
Bilerdiń jańasha mazmundaǵy qyzmeti men biler institýty bul kezeńnen sál keiin, «Qasym hannyń qasqa jolynan» bastaý alady deýge tolyq negiz bar. Osy máselege qatysty, iaǵni, Qazaq ordasyndaǵy bilerdiń ereksheligi haqynda S.Zimanov naqty ǵylymi pikir aitady: «Qazaqtyń «bi» sózi túriktiń «bilik» elementi bar jalpy ataýynan shyqqan. Ol terminologiialyq belgi maǵynasyn saqtap qalǵan. Al arnaiy uǵym retinde ol basqa sinonimderden ózgeshelendi. Qazaq ordalarynda, handyqtarynda, júzderinde jáne rýlarynda, sondai-aq Ortalyq Aziianyń qazaq-qypshaq jerleri atalatyn Uly dalasynda «bi» uǵymy ózgeshe boldy, iaǵni, ol kóbinese sottyq qyzmetterdi atqaratyn adamǵa qatysty aityldy» (Zimanov S. Qazaqtyń ata zańdary. – Almaty: «Jeti jarǵy», 2005, 5-tom,33bet). Bul, onyń aldynda bolmaǵan, bige sot jáne basqa da el ishin retteitin qyzmetterdiń júktelip, jańa quqyqtyq júieniń paida bolǵandyǵyna meńzelip aitylǵan ǵylymi tujyrym bolatyn.
Ásili, jiyndar ótkizip, óz máseleńdi eshkimniń qalaýynsyz talqyǵa salý úshin sol ujymnyń syrtqy kúshterden táýelsiz bolyp, derbes sheshim shyǵarýy asa mańyzdy eken. «Táýelsiz memlekettiń belgisi táýelsiz máseleni sheshý úshin syrtqy elderge baǵynbai, óziniń uiǵarýymen, óziniń túsinigimen sheshý, bul memlekette qajetti memlekettik organdar bolýy kerek. Qazaq memleketi tamyrlanǵan, taramdalǵan organdary bolmaǵan memleket. Degenmen, sol qoǵamnyń negizgi máselelerin sheshetin memlekettiń tiisti organdary bolǵan. Sonyń biri – hannyń janyndaǵy Keńes» (Abylaihan. Kenesary. – Almaty, «Ǵylym», 1993. 119 bet.41b.) – dep jazady ǵalym Ǵ.Saparǵaliev. Áldekimge táýeldi bileýshi ózine joǵarydan berilgen tapsyrmany ǵana oryndap, ony talqyǵa salýǵa esh qaqysy joq. Mundaida Keńes shaqyryp, jiyn ashýdyń qajettiligi bolmaityny túsinikti. Tek táýelsizdik pen el aldyndaǵy jaýapkershilik qana tyǵyryqtan shyǵar joldy izdeýge májbúr etip, tyń oi aitýǵa qabiletti jandardyń iriktelip shyǵýyna yqpal etedi eken.
Mine, Qasymnyń handyq qurǵan merzimi 1511-1523 jyldar aralyǵy desek, dál osy tusta bilerdiń saiasi sahnaǵa shyǵýyna múmkindik bergen, biler kelesine jol ashqan han janyndaǵy Keńestiń alǵashqy úlgisi paida bolǵan syńaily.
«Qasym hannyń qasqa joly» týraly qazaqtyń aýyz eki áńgimelerinde azdaǵan málimetter kezdesip qalady. Akademik Á. Marǵulan «Qasym hannyń qasqa joly» zańdaryn orta ǵasyrlarda Qypshaq, Shaǵatai ulystarynda qoldanylǵan «Iarǵý» zańynan alynǵan, qazaqsha «Jarǵy» degen uǵym beredi dep eseptedi. Bul uǵymnyń túpki máni jarý, nárseniń salmaǵyn bir jaǵyna aýdarmai, dál, ádil aitýdan shyqqan: «Daýdy ádil, týra sheshken bilerdi halyq buqarasy ardaqtap «qara qyldy qaq jarǵan» dep maqtaǵan. Óziniń mazmuny boiynsha, bul zańnyń túbegeili ideiasy ejelgi áskeri-demokratiia arnasyna baryp tireledi» (Artyqbaev J. O., «Jeti jarǵy» - memleket jáne quqyq eskertkishi(zerttelýi, derekter, tarihy, mátini). Oqý quraly. – Almaty: Zań ádebieti, 2004. – 150 bet. 46-bet.) – dep jazady ǵalym J.O.Artyqbaev. Qasym tusynda bastalǵan bul úderis «Esimhannyń eski jolyna» sáikes biler institýty kúsheie túsip, tarih sahnasyna júzdegen áigili bilerdiń shyǵýyna yqpal etti.
Mamai AHET,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty,
Almaty qalasy Tilderdi damytý, muraǵattar jáne qujattama basqarmasy basshysy
