– Elimiz boiynsha 68 meditsina kolledj bar. Sonyń 28-i memlekettik, qalǵany jekemenshik kolledj. Jekemenshik kolledjdiń kóbi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Almaty oblysy, Almaty qalasynda ornalasqan. Halyq tyǵyz qonystanǵan aimaqtarda kolledjderge suranys joǵary. Almatyda eki memlekettik meditsina kolledji bar: bizdiń kolledj jáne qalalyq meditsina kolledji. Memlekettik kolledjderdiń de jaǵdaiy ártúrli.
Oqý orny tek qana záýlim ǵimarat, parta-oryndyq, kitap, kompiýtermen ólshenbeidi ǵoi. Eń bastysy bilikti kadrlar men birge, kolledjdiń materialdyq-tehnikalyq bazasy, zamanaýi laboratoriiasy, ár salaǵa qajetti qural-jabdyqtary bolǵany abzal. Mysaly, biz ózimizdiń stýdentterge qajetti meditsinalyq robottar satyp aldyq. Bir robottyń baǵasy 12-20 million aralyǵynda. Solardy satyp alýǵa bizdiń múmkindigim jetkilikti. Memleketten bólingen arnaiy qarjy bar. Jekemenshik kolledjderde ondai qomaqty qarjy bar ma? Bolǵan kúnniń ózinde olar aqshalaryn shyǵyndap, qajetti meditsinalyq quraldardy qymbat baǵaǵa satyp ala ma? Sony oilaný kerek. Meditsina tek teoriialyq turǵydan oqytýǵa kelmeitin sala. Praktika kerek. Ásirese, oqý oryndarynyń óz ishinde bastapqy praktikalyq satydan ótýge qajetti múmkindik bolǵany jón.
Nege jekemenshik kolledjder kóp? Óitkeni, shaǵyn jáne orta bizneske memleket jaǵdai jasap otyr. Ol durys ta. Tehnikalyq mamandyqtardy daiyndaityn, zaýyt-fabrikalarǵa kadrlar qosynyn ázirleitin kolledjder bolsa, túsinistikpen qaraýǵa bolady. Biraq dál osy meditsina salasynda qatty oilaný kerek. Munda kemshilikke, qatelikke jol berýge bolmaidy. Sol úshin barlyq kolledjge qoiylar talap birdei bolmaýǵa tiis. Ár salaǵa jeke sharttar qoiǵany jón be dep oilaimyn.
Negizi jergilikti densaýlyq saqtaý basqarmasy qadaǵalaýǵa tiis, solardyń kelisimimen ǵana ashylsa, talai kolledjdiń sany qysqarar edi. Ókinishtisi, densaýlyq saqtaý basqarmasy bul iske aralasa almaidy. Olar kolledjder ashylǵannan keiin biledi. Sebebi, jekemenshik oqý ordalaryna litsenziiany densaýlyq saqtaý basqarmasy emes, Bilim jáne ǵylym ministrligi beredi.
– Bizdiń bir baiqaǵanymyz, jekemenshik kolledjder ózderine kóp jarnama jasap, talapkerlerdi ózderine buryp áketetin sekildi. Mundai úrdistiń paida bolýyna qandai jaǵdai sebep bolyp otyr?
– Kóptegen kolledjder bilikti maman daiarlaýdan góri, aqsha tabýdy kózdeidi. Olardyń, birinshiden, baǵasy arzan, ekinshiden, talaby qatań emes. Bizge tússeńiz, oqyp júrip jumys isteisiz, erkindik bar dep ózderin jarnamalaidy. Kóptegen talapkerler men ata-analar sondai sózderge senedi. Bizdegi talap basqasha. Sabaqtan qalmai oqymasa, úlgerimi nashar bolsa, oqi almaidy. Jekemenshik kolledjder kóbinese aqyly oqityndyqtan, oqýdan shyǵyp qalý týraly oilamaidy. Stýdentter boiyn erkin salyp, tek diplom alsam boldy dep oilaidy. Bizde osy beiǵam, nemquraily túsinikti ózgertý kerek. Diplom úshin emes, bilim úshin, bilikti maman bolý úshin oqýǵa daǵdylaný lázim.
– Dáriger bolý úshin teoriialyq dáristerden bólek, praktikanyń mańyzy óte zor ǵoi. Kolledj stýdentteri qalalyq emhanalarda tájiribeden qai kýrstan bastap ótedi?
– Buryn oqytý júiesin oqý oryndarynyń ózderi bekitetin. Negizinen, teoriiaǵa basa mán berip keldi. Sonyń tiimsiz tusy diplom alǵan mamandar jumys ornyna barǵanda sol jerdegi qyzmetkerlerden qaita úirenýge májbúr bolatyn. Teoriia men praktikanyń bailanysy álsiz bolyp keldi. Bul meditsina salasyna emes, barlyq oqý oryndaryna qatysty másele edi. Qazir Elbasynyń tapsyrmasyna orai, dýaldy oqytý qolǵa alyndy. Munda bolashaq mamandar praktikadan ótip, diplomyn alǵanda daiyn maman bolyp shyǵýy kerek. Biz qalalyq birneshe emhanamen ózara kelisimge kelip, stýdentterimizdi birinshi kýrstan bastap emhanalardan tájiribe jinaqtaýǵa jiberip júrmiz. Qazir bizben ózara bailanys ornatqysy keletin emhanalar kóbeiip keledi. Qyrkúiek aiynyń alǵashqy 15 kúninde oqyp, kelesi 15 kúninde emhanada bolady. Olardy birden naýqasqa jaqyndatpaidy. Jalpy, emhananyń qurylymyn, jumys tásilin, ózderiniń mamandyǵyna sai bolashaqta qandai qyzmet atqaratynyn bile bastaidy. Sol jerdegi mamandarǵa kómektesip, is-qaǵazdaryn qalai daiyndaýǵa bolatynyn úirenedi. Buryn praktika ýaqyty 20 paiyzdan aspaityn, qazirgi baǵdarlama boiynsha praktikalyq ýaqyt kem degende 50 paiyzdan kem bolmaýy kerek.
Budan syrt, buryn stýdentterdi emhanalarǵa ózimizdiń ustazdar ertip baryp, sol jerde úiretetin. Qazir kerisinshe, sol emhananyń dárigerleri emhana ishinde naqty praktikalyq ólshemder arqyly oqytady. Osy jerde bir problema bar. Emhanadaǵy bilikti mamandar óz salasyn jetik bilgenimen, olar pedagog emes. Biz solardy pedagogikalyq bilimin jetildirýge qulshynyp júrmiz. Aitalyq, bir emhanaǵa 25 stýdent barsa, bárine bir maman emes, árbirin jeke maman oqytyp, tárbieleidi. Olardyń ýaqyttary tyǵyz, bir stýdent úshin altyn ýaqyttaryn qiyp, moinyna jaýapkershilik alǵysy kelmeidi. Biz bárimen jeke shart jasasyp, kelisimge kelip, ýaqytsha zańdy túrde jumysqa alyp, stýdentterdi praktikalyq turǵydan daiyndaýǵa kúsh salamyz. Ókinishtisi, bizdiń bul salaǵa bóletin qarjymyz olardy qanaǵattandyrmaidy. Artyq qarjy jumsaýǵa múmkindigimiz jetkiliksiz. Ol úshin oqý aqysyn qymbattatý kerek. Bolashaqta bilik tarapynan stýdentterdi tájiribeden ótkizgen dárigerlerge arnaiy yntalandyrý qarastyrylsa, ailyǵyna paiyzdyq ústeme qosylsa, dýaldy júieniń mańyzy arta túser edi.
– Kolledjdiń sheteldik oqý oryndarymen bailanysy qalai?
– Finliandiia, Gollandiia, Qytai sekildi eldermen ózara tyǵyz bailanystamyz. Bizdiń muǵalimder sol elge baryp, tájiribe almasyp, biliktilikterin arttyryp keledi. Ásirese, ustazdarǵa aǵylshyn tilin igertýge den qoiyp júrmiz. Meditsina salasynyń jańa oqýlyqtary, tehnologiialar men qural-jabdyqtar aǵylshyn tilinde bolǵandyqtan, bul tildi meńgermei, alǵa ozý qiyn. Stýdentterge de aǵylshyn tilin úirenýleri kerek ekenin túsindirip, únemi aqyl-keńes berip otyramyz.
Biz álemdik integratsiiadan qashpaýymyz kerek. Ǵylym men bilim el kórip, jer kórip, bilmegendi bilgende baryp damidy. Jastarǵa aitarym, meditsina qyzmetkeri ataný qiyn emes, qiyny – dáriger degen abyroily ataqqa kir keltirmeý. Kolledjden alǵan 3 jyldyq bilim ómir boiy asyraitynyn umytpai, bosqa ýaqyt ótkizbei, úzdiksiz izdený. Bizdiń talap kúshti, tártip myqty bolǵandyqtan, keibir stýdentter qiyndyqtan qashady. Endi bir stýdentter jekemenshik kolledjderge túsken soń, bizge aýysa almai, aryz jazyp júredi. Sondyqtan, bizge túsken stýdentter oqý ornynyń qadirin bilý kerek. Biz muny únemi aityp otyramyz.
– Kolledj stýdentteriniń jumysqa ornalasý jaǵdaiy qalai?
– Elimiz boiynsha meditsina qyzmetkerlerine jumys kóp. Biz respýblikalyq atqa ie jalǵyz kolledj bolǵandyqtan, bizden bitirgen stýdentterge suranys joǵary. Biraq munda da bir túitkil bar. Respýblikalyq kolledj bolǵandyqtan, elimizdiń túkpir túkpirinen bizge túskisi keletinderdiń sany kóp. Olar bitirgesin, aimaqtarǵa baryp jumys isteýge qulyq tanytpaidy. Bári Almatyda qalǵysy keledi. Bárine birdei qalalyq emhanalarda jumys tabylýy qiyn. Jergilikti jerlerdegi kolledjderde ondai problema joq shyǵar, óitkeni olar ózderine qajetti mamandardy daiarlaidy. Biz stýdentterge oblys, aýdan, aýyldarǵa baryp qyzmet etýdi jii aitamyz. Eger baryp jatsa, basqa kolledjderge qaraǵanda bizdiń stýdentti aldymen jumysqa qabyldaidy. Eger arnaiy baǵdarlama ázirlenip, bizdiń oqý ornyn bitirgen jas mamandardy oblystarǵa shaqyrsa, talai daiyn maman óz salasy boiynsha qyzmet atqarar edi. Keibir stýdentter 3 jyldyq oqýynan keiin Almatyda qalyp, basqa salaǵa ketip qap jatady. Elimizdiń kóptegen aimaqtarynda meditsina qyzmetkerleri jetpeitinin bilgendikten, bitirge stýdentterimiz ózge salaǵa ketpese eken dep tileimiz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan T. ÓSKENBAI
