Belgili jýrnalist Nurbek Bekbaý kópáiel alý qubylysy men “talaq” máselesine tereń taldaý jasady. Bul jaiynda ol áleýmettik jelidegi paraqshasynda jazdy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
“Tursynbektiń hikaiasyn kórgem joq, biraq shamamen áńgime ne jaiynda órbigenin ishim sezedi. Sebebi qazir áieliniń ústinen taǵy bir áiel alý deituǵyn... Keń tarady dei almaimyn, biraq kózge ilmeitin de dúnie emes. Kádimgidei qubylys bul.
Kópáiel alýshylyq taqyrybyna beiil eki top bar. Áýelgisi — bailar, iri kásipkerler men sheneýnikter. Ekinshisi — din ustanatyn, jurt arasynda “namazhan” atanǵan qaýym”, – deidi ol.
Jýrnalist bailardyń ekinshi nemese úshinshi áiel alý motivin “orta jastyń daǵdarysymen” bailanystyrady. Aitýynsha, mundai erler ózderin áli de tiri, sezimge qabiletti ekenin dáleldeýge tyrysady. Kópshiligi jastai úilenip, ómiriniń kóp bóligin aqsha tabýǵa arnaǵan. Sondyqtan mahabbat pen romantikaǵa ýaqyt bolmaǵan. Endi olar qaita ǵashyq bolǵysy keledi.
“Baiqasańyz, bizdegi ekinshi nemese úshinshi qatyn alyp jatqan bailardyń jasy 40-50 arasynda. Psihologtar bul ýaqytta "krizis srednego vozrasta" bastalady,-deidi. Osyǵan deiingi ómiri - "anaǵan aqsha kerek, mynaǵan aqsha kerek"-pen ótti. Joq-jetpeitin dúnielerge qol jetkizý - sol kezde ómirdiń baqytty sáti siiaqty edi. Endi bári bar. Qalaǵanyn ala alady. Burynǵydai "Mynany alsam ǵoi, shirkin?" degen motivatsiialyq armany joq. Osymen ómiriniń máni de bitken siiaqty. Biraq jasy endi 40-tan asyp jatyr. Uzaq ómir súrgisi keledi. Biraq, mynadai qýys, bos júrekpen emes. Ishki bos keńistikti birdememen toltyǵyrsy keledi. Jańa sezim, jańa áser izdeidi. Osy kezde biri sportqa beriledi, biri saiahattaidy”, - dep túsindiredi jýrnalist.
Sonymen qatar ol mundai erlerdiń eki tipke bólinetinin aitady. Biri – shyn máninde sezim izdeitinder. Ekinshisi — jas qyzdy ertip júrýdi mártebe kóretinder.
“Mundai kisiler - mahabbat emes, sulýlyqty, jastyq áserdi satyp alýshy ǵana”, - deidi ol.
Alaida Bekbaýdyń pikirinshe, mundai nekeler erlerdiń ishki bos keńistigin toltyra almaidy.
“Óitkeni jas áiel oǵan jastyq-qumar syilaǵanmen, rýhani tereńdik bermeidi. Qasynda jyly sóz aitatyn, syrlasatyn, ómirdi birge kórgen adam — báibishe ekenin kesh túsinedi.”, – dep jazady ol.
Nurbek Bekbaý kópáieldik máselesin din turǵysynan qarastyratyn ekinshi topqa da toqtaldy. Ol olardyń basym bóligi eki otbasyny asyraýǵa shamasy jetpese de, toqal alýǵa beiim ekenin aitty.
“Joq, birden betin ashyp alaiyq: Eger bai-qýatty bolsań, ádil bolsań, AL! Tórteýge deiin ruqsat. Bai bolsań, imandy bolsań ǵana! Biraq, ekinshi toptyń úlken máselesi de osynda ǵoi. Kópshiligi 2 birdei áýletti asyraýǵa shamasy kele bermeidi. Imany da ortashalys. Biraq, toqal alǵysy kep turady. Nege? Bul qaýymǵa tieseli jigitter, "jáhil kezinde" qyzǵa da bardy, ishti-júrdi. Endi dinge ótkesin, bárin haram dep, jaman ádetterden tiyldy. Biraq, tabiǵi qajettiligi qaita-qaita oianyp, qinalady. Endi sol nápsini qanaǵattandyrýdyń «adal» jolyn izdeidi. Mine, osy tusta «tórt áielge deiin ruqsat» qaǵidasy kei adamdardyń nápsi qalaýyna ruqsat esigin ashqandai áser beredi”, - deidi ol.
Bekbaý dinniń mánin burmalaý máselesine erekshe toqtaldy.
“Dinniń maqsaty — erkektiń nápsisin júzege asyrýǵa kómektesý emes, onyń ádildik qabiletin synaý edi. Ekeýin bólip-jarmai, birdei aspen qamty, birdei kiim kigiz, birdei emotsiialyq qýanyshqa bóle, bul eń eń mańyzdy mindetiń. Al bul ońai emes. Jigittiń tóresiniń ǵana qolynan keler sharýa! Sol úshin de QURANda: «eger ádildik jasai almasańdar, bir áielmen shektelińder» dep te naqty eskertken”, - dep qynjylady jýrnalist.
Onyń aitýynsha, dindi tereń túsinbei, “ekinshi áiel alý” qaǵidasyn jeńildetip alǵandar kóbine nekeni oiynshyqqa ainaldyrady. Mundai nekelerde jariialylyq bolmaidy, qalyńmal berilmeidi, quda kútispeidi. Sondyqtan toqaldardyń quqyǵy qorǵalmaidy, al erkekter "talaq" dep ońai ajyrasady.
“Álgi nápsisin din etip alǵandar, toqal alý úshin, jas qyzdardy aldap-arbaidy. Ákeńniń ruqsaty kerek emes,-dep eshkimge aitpastan, bildirmesten neke qidyryp alady. Aý, nekeniń sharty - jariialylyq qoi. Jurttyń bári seniń kimge úilenip jatqanyńdy kórýi, habardar bolýy shart! Osy qasietti shart oryndalmaidy. Tiisinshe, myń jyldyq qudalyq jasalmaidy, qalyń berilmeidi, quda kútispeidi. Ájepteýir materialdyq shyǵyn kórmegesin, moinyńa jaýapkershilik júktelmegesin, álgi qalyńdyqtyń qyzyǵy taýsylǵanda "talaq" dep, ajyrasa salady. Panasyz qalǵan qaryndasty taǵy biri nekelep alady. Kelesi talaqqa deiin...”, — dep qosty ol.
Onyń sózinshe, islam dininde ajyrasý – eń sońǵy, amalsyz jaǵdaida ǵana ruqsat etiletin is.
“Bizdiń dinde - úilenýden ajyrasý sharýasy qiyn edi. Talaq aityp, másele sheshile salmaidy. 100 kún úiińde turýy kerek. Odan keiin, turmysqa shyqqanynsha bolysyp, kómektesýge mindettisiń. Balań bolsa, alimentin ómir boiy beresiń”, — dedi ol.
Alaida Bekbaýdyń aitýynsha, shynaiy ómirde bul talaptardyń kóbi oryndalmai otyr.
“Álgi ortashalys jigitter, toqal etip bir qyzdy alar da, eń sońǵysy máhrdi de azaityp, aramdyqqa salady ǵoi”, — deidi ol.
Onyń sózinshe, mundai adamdar dindi durys túsinbei, nekeni parodiiaǵa ainaldyryp alǵan.
“Sahaba áiel bir qurmany máhir dep qabyldaǵan eken,-dep kóndiredi. Iá, bular nekeni parodiiaǵa ainaldyryp aldy. Bir ret toqal alyp, ajyrastyń ba? Bitti. Sende jaýapkershilik joq. Ekinshi áiel týraly aitýǵa - quqyq bolmaýy kerek! Ajyrasý - Allanyń eń jek kóretin, amalsyz ruqsaty. Al bular, oiynshyq etip jiberdi...“, — dep qosty ol.
Bekbaý tarihtaǵy kópáieldiliktiń máni múlde basqa bolǵanyn atap ótti.
“Qazaqtyń ainalasy antalaǵan jaý. Qalmaqpen, Buqar-Hiýamen, Qytaimen, Oryspen soǵystan keiin, erkek sany ámanda azaiyp ketedi. Mine, osyndai qym-qýyt sátte aýqatty, abyroily kisiler áiel men balanyń qamy úshin,-dep birneshe jesirge qamqor bolǵan. Bul — qoǵam qoldaǵan, moralmen bekitilgen sheshim edi”, — dep qosty ol.
Jýrnalist qazirgi zańnamaǵa da toqtalyp ótti. Onyń aitýynsha, 1997 jyldan beri kópáieldik qylmys dep sanalmaidy, biraq resmi neke tek bir áielmen ǵana tirkeledi.
“Sondyqtan qazirgi “ekinshi neke” — bul ekeýiara aýyzsha kelisim ǵana. Toqaldyń quqyqtary qorǵalmaǵan. Kez kelgen ýaqytta qýyp shyqsa, túksiz qalatyn "qurbandyq", — deidi ol.
Bekbaýdyń pikirinshe, búgingi áielder burynǵydai erge táýeldi emes ekenin aitty.
“Sondyqtan burynǵydai “ekinshi bolýǵa kóný” ol úshin qorǵan emes, qorlyq siiaqty seziledi.
Áieldiń “joq” deýge quqyǵy bar, al erkek sol “joqty” esti almaǵan jerde – ajyrasý bastalady”, — dedi ol.
Qorytyndylai kele, jýrnalist qazirgi kópáiel alý qubylysyn qoǵamdaǵy jaýapsyzdyqtyń aiǵaǵy dep baǵalady.
Onyń oiynsha, bailyq kóbeigen saiyn erkekterdiń qumarlyǵy artyp, dinge bet burǵan saiyn jaýapkershiligi azaiyp barady.
“Erdiń qadiri – áiel sanynda emes, ádildik qabiletinde. Naǵyz erlik — jańa áiel alý emes, bir áieldiń júreginde ómir boiy jańaryp turý”, – dep túiindedi ol.
