Áliia MASALIMOVA, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń Saiasattaný jáne filosofiia fakýltetiniń dekany, filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor
– Buryn álemde filosofiiaǵa, filosoftarǵa kózqaras bólek edi. Olar qoǵamnyń aqyl-oiynyń kórsetkishi ǵana emes, damý baǵytyn anyqtaityn, zaman men bolashaqtyń qaýip-qaterine úńilip, adami qundylyq pen mádeni jarasymdylyq uǵymdarynyń anyqtamalaryna negiz bere otyryp, aqyl-oi parasatynyń kemeldiligin kórsetetin. «Danalyqqa qushtarlyq» bar edi. Sondyqtan da filosofiiadai bedeldi ǵylym salasy kemde-kem edi. Qazir bul tendentsiia joq, keri úrdis bar sekildi, filosofiialyq oi-tujyrymnan góri, tehnokrattyq oilaýǵa basa mán beretindei kórinedi. Osy úrdistiń shyǵý qainary nede dep oilaisyz?
– Filosofiia erte dáýirde paida boldy, ony adamnyń paida bolýyn túsindiretin, álemniń, tabiǵattyń qalai qalyptasqanyn uǵyndyratyn ǵylymdardyń ǵylym dep eseptegen. Qarapaiym adamnyń ómir súrýi úshin de, tutas qoǵamnyń durys baǵytta damýy úshin filosofiia kerek. Árine, qarapaiym adam úshin filosofiia degenim aýyr, qabyldaýǵa qiyn, túsiniksiz qubylys. Bastysy erte dáýirdiń oishyldary aitqandai filosofiia durys oilaýdy, durys sóileýdi jáne durys áreket etýdi úiretedi. Filosofiia ózińdi, óz bolmysyńdy durys taný úshin kerek. Odan ary adam – qoǵam – memleket – álem bolyp tizbektelip kete beredi. Eldiń damýyn, ulttyń órkendeýin onyń ishki dúnietanymy – filosofiialyq tujyrymy, alǵa qoiǵan maqsatynyń anyqtyǵy hám durystyǵy belgileidi.
Bir shyndyq bar. Filosofiiaǵa kózqaras burynǵydai aktýaldy emes, buǵan da túisinistikpen qaraǵan jón. Qazir bilim alýshylar: «Men óskende kim bolam? Qandai orynda qyzmet etem?» degen suraqty ózine qoiady. Sondyqtan olardyń kóbi naqtyly mamandyqqa umtylady. Bul túsinikti jait. Degenmen, filosofiiaǵa suranys múldem tómendep ketti dep aitýǵa bolmaidy. Álem damýy úshin onyń baǵdaryn anyqtaityn oilaý mádenieti qashan da qajet. Óz basym osy mamandyqty tańdaǵanyma esh ókingen emespin. Ustazdarymyz filosoftar kez kelgen jumysty istei alady, eń qarapaiym jumysshydan ministrge deiin» deýshi edi. Biz soǵan sendik. Qazirgi stýdentterge de sony aitqym keledi. Filosofiiamen ainalasqan adam eń bastysy ómirdegi kez kelgen nárseni túsinýge, uǵynýǵa jeteleidi.
– Sońǵy kezeńde gýmanitarlyq pánderge yqylasymyz báseńdep barady. Jyl saiyn gýmanitarlyq sala mamandaryna grant sany azaiyp, tipti tehnikalyq mamandyqtarǵa mádeniettaný, filosofiia, saiasattaný, tarih sekildi pánderdi oqytýdyń qajeti joq degendei pikirler de aitylyp júr. Gýmanitarlyq pánderdiń kún sanap ekinshi satyǵa syrǵýy qoǵam damýyna keri áserin tigizbei me?
– Bári suranysqa bailanysty. Joǵaryda aitqanymdai, jastar qoǵamda qandai mamandyqqa suranys bar, soǵan beiimdeledi. Grant sandary suranystardy saraptai otyryp, bólinedi. Shyndyǵynda, búgingi kún tehnika men tehnologiianyń zamany. Biz ilansaq ta, ilanbasaq ta, ómirimizdiń negizgi barysy tehnikalarmen ózara til tabysý arqyly ótedi. Oǵan jatsyna, úreilene qaraýdyń qajeti joq.
Qoǵam bir óriske basymdyq berip, ekinshi óriske den qoimasa, teńdik buzylady. Biz úshin gýmanitarlyq pánderdi jańa júie arqyly tereńdete, búgingi suranysqa sai jastardy qyzyqtyra oqytý mańyzdy dep oilaimyn.
Gýmanitarlyq pánderdi birjola ysyryp tastaý múmkin emes. Bilimdi adam degenimiz – bir salanyń mamany bolý ǵana emes, sondai-aq, ózge salalardyń da shyǵý tarihy men damý jolyn túsiný arqyly ózindik paiym qalyptastyrǵan, kópmádenietti ortada ózin qalai ustaýdy, ózgelermen jarasymdy ómir súrýdi igergen, ózgeniń oiy men pikirine qurmet kórsete alatyn, óziniń oiyn júieli jetkizýdi meńgergen, ár isinen mádenietti kisi ekeni ańǵarylatyn tulǵa. Mundai qasietterdi boiǵa sińirý úshin tek tehnokrat bolý azdyq etedi. Qoǵam bir óriske basymdyq berip, ekinshi óriske den qoimasa, teńdik buzylady. Biz úshin gýmanitarlyq pánderdi jańa júie arqyly tereńdete, búgingi suranysqa sai jastardy qyzyqtyra oqytý mańyzdy dep oilaimyn.
Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń rektory Ǵalymqaiyr Mutanov myrzanyń bastaýymen «Al Farabi University Smart city» jobasy qolǵa alynyp otyr. Qazaqshalaǵanda «aqyldy qala» degendi bildiredi. Ál-Farabi babamyzdyń «Qaiyrymdy qala» uǵymyn qaita jańǵyrtý dep túsinsek te bolady. Mundaǵy maqsat ǵylymi-tehnologiialyq platforma jáne gýmanitarlyq platformany birdei qolǵa alyp, eki jaqty jarasymdy kemeldendire túsý, stýdentterdiń jan-jaqty bolyp shyǵýyna múmkindik týǵyzý.
– Antikalyq grek filosofiiasyn aitpaǵan kúnniń ózinde, ortaǵasyrlyq Shyǵys jáne Batys filosofiiasy, Jańa dáýir filosofiiasy, tipti bertingi postmderndik kózqarastaǵy filosoftar kezinde álemdik damýdyń baǵyt-baǵdaryn anyqtaýǵa oishyldar yqpal etti. Hantington men Fýkýiamany aitsaq, búgingi álem týraly barlaý jasaý, oi túiý álemdik órkenietter men saiasi-mádeni ózgeristerge yqpal etip otyr. Olardyń paiymynyń negizinen durystyǵyn, 20-30 jyldan keiin boljamdarynyń dál kelip jatqanyn kórip otyrmyz. Dál qazirgi qazaq filosoftarynyń kózqarasy, paiymdary elimizdiń damýyna yqpal ete ala ma?
– Filosoftar magiiamen ainalysatyn kóripkelder emes, olar saraptaýshylar, qoǵamdaǵy túrli tendentsiialardy baqylai otyryp, tujyrym jasap, jańa kózqaras usynatyndar. Biriniń tujyrymy dál kelse, ekinshisi qatelesýi múmkin. Biraq, báribir qoǵamdyq ortaǵa óz áserin tigizedi.
Qazaq filosofiiasy Táýelsiz eldiń damýyna negizgi tirek bola alady. Ulttyq jáne memlekettik ideologiia týraly aitqanda, mindetti túrde ózimizdiń filosofiiamyzǵa júginemiz. Ulttyq jaratylystyń túp qainaryna zer salyp, búgingi bolmys-bitimimizge úńilý arqyly bolashaqqa qadam basý kerek.
Mysaly, Astana bir kúnde salynǵan joq. Eń áýeli, onyń ideiasy sanaǵa ornyqty. Osydan 17 jyl buryn Arqa tósinen búgingidei Astanany kóremiz dep armandadyq pa? Tek niet boldy, umtylys boldy. El damýynyń áleýmettik-filosofiialyq mán-mańyzyn bekiter tusta, qoǵamdyq pikirmen qatar, osy eldiń tizginin ustar kóshbasshylary Astana turǵyzýdyń halyq úshin, jas memlekettiń damýy úshin qandai áseri baryn keńirek oilady. Asan qaiǵynyń Jeruiyqty izdeýi jańa zamandyq sipatta kórinis taýyp, naqtyly júzege asty.
Budan bólek, osydan onshaqty jyl buryn belgili filosof Ǵarifolla Esimniń uitqy bolýymen «Qazaq eli – Jeruiyq» ǵylymi-zertteý jobasy aiasynda biz keń aýqymda zertteý júrgizdik. Mundaǵy ideia – ulttyq sanany jańǵyrtý, otanshyldyqty túletý, jai uranmen emes, naqty ózekti dúnielerdi arshyp, ulttyq tanymdy qalyptastyrý boldy. Sol jumystardyń negizgi tujyrymy máńgilik el qurý ekenin aitpasaq bolmas. Halyq erteńine, osy eldiń baiandy damýyna, máńgilik táýelsiz ǵumyr kesherine senimdi bolýy tiis. Bizdiń filosoftar kótergen bastama biliktegilerden de qoldaý tapty. «Máńgilik el» jai uǵym emes, saiasi-filosofiialyq mańyzdy tujyrymǵa ainaldy. Mundai mysaldardyń birnesheýin keltirýge bolady. Aitpaǵym, qazirgi qazaq filosoftary bos júrgen joq, eldiń damýyna ózindik oilaryn arnap, eńbektenip júr.
Budan syrt, sizdiń suraǵyńyzdyń astarynan «Qazaq filosoftary nege beiqam? Olar qandai jańa oi, ózekti máseleni kóterdi?» degen oidy da ańǵaryp otyrǵandaimyn. Filosofiia búgin aitylyp, erteń oryndalatyn nemese iske asatyn naqty ǵylym emes. Shyn oishyldy zamany kesh túsinedi. Abaidy óz zamany tolyq túsindi dei almaitynymyzdai, búgin qaǵaz betine túsken irgeli oilardy kádege jaratý bolashaqtyń enshisinde bolýy yqtimal. Jańa kózqarastar qashanda eski tujyrymdardyń qysymyna ushyraidy. Qalyptasqan daǵdy men birqalypty oilaý júiesin buzý bir kúnniń sharýasy emes, birte-birte oryndalatyn uzaq protsess.
Eger túptep kelsek, ár adam ózinshe marginal. Ulttyq, dindik, tildik, dástúrlik bólinisten bólek, tanymdyq, tutynýshylyq, kózqarastyq bógdelený ár adamda bar.
– Sizdiń doktorlyq dissertatsiiańyz marginaldyq toptar jáne olarǵa kózqaras týraly dep estidim. Ádette, marginaldar dese biz áleýmettik sipattamaǵa sai, qoǵamnan oqshaý, bólek ómir súretin, ózge ortaǵa beiimdele almaityndar dep túsinemiz. Qazaqstandyq marginaldardy Siz qandai tujyrymdarǵa sai bólesiz?
– Marginaldyq – aýqymy keń uǵym. Áleýmettik negizde mysaly bomjdardy, nashaqorlardy, jezókshelerdi, belgili bir dástúr sheńberinde tuiyqtalǵan toptardy aityp jatamyz. Bir aimaqtan ekinshi aimaqqa kóshkenderdi de marginaldar deýge bolady. Marginaldar qoǵamdyq ortada, kúndelikti qasyńyzda júrýi de múmkin. Oiy bólek, tanymy ózge, dini men dástúri qalypty ortaǵa syiymsyz jandardy da marginaldar dep qarastyrýǵa bolady. Rýshyldyq pen jershildikti de osy qatarǵa jatqyzatyndar bar. Men mariginaldyqty belgili bir mádeniettiń tolysý shaǵynda óz shekarasynan asyp, ózgege yqpal ete bastaýy dep qaraimyn. Oń jaǵy da, teris jaǵy da bar. Kóp jaǵdaida marginaldyqty jaǵymsyz qubylys retinde qarap, tiksine qaraityndar kóp. Menińshe, bul ońdy kózqaras deýge kelmeidi. Eger túptep kelsek, ár adam ózinshe marginal. Ulttyq, dindik, tildik, dástúrlik bólinisten bólek, tanymdyq, tutynýshylyq, kózqarastyq bógdelený ár adamda bar. Burynǵy geroilar, sal-seriler, jyraýlar da qalypty ortadan bólektenip júrdi. Olar da sol kezeńniń marginaldary deýge bolady. Búgingi kúni de sala, kásip, óner, ǵylym, bilik, biznes deńgeilerine sai qat-qabat marginaldyq qubylystar qoǵamymyzda bar. Óziniń kásibimen ǵana ainalysyp, kópshilik ortadan jyraqta kún keshetin, óz isimen ózi áýre, kóp jaǵdaiǵa bas qatyrmaityn, qoǵamdyq qubylystardy ózgelerdiń isi dep uǵatyn qara da, buqara halyqtan bólek, bárine joǵarydan qaraityn, syrttai baqylaityn, bólek ǵumyr keshetin han da – marginal. Biz, áýeli, osyǵan túsinistikpen, tózimdilikpen qarap úirenýimiz kerek. Jatsyný, jatyrqaý, olai etýge bolmaidy, bulai júrýge bolmaidy dep, únemi shetke ysyrý – qoǵamdyq damýdy tejeidi. Marginal adamdar paida bolýyna stereotipter, ártúrli jalǵaýlar, mádeni tyiymdar áser etedi. Biz shekarany, qarym-qatynas erejesin ózimiz bekitemiz. Endeshe, ana bir bógdelengen jan da siz sekildi, ózine unaityn erejemen kún keshedi. Dástúrli mádeniet – eshkimmen aralaspaý, oqshaý kún keshý, qatyp qalǵan dúnie emes, ózgermeli, túlemeli. Búgingi jańasha ómir salty – erteńgi dástúr. Árine, qoǵamdy retteitin, júiege túsiretin tártiptiń bolǵany jón. Áitkenmen, tym shekten shyǵyp ketpeý kerek.
Áńgimelesken T. ÓSKENBAI
