Bir stýdentke 100 kitaptan keletin bai kitaphana
Bolashaq mamannyń kásibi quzyrettilikterin qalyptastyrýda kitaphana jumysy negizgi oryn alady. Elimizdegi alǵashqy oqý orny Abai atyndaǵy QazUPÝ ǵylymi kitaphanasynyń negizi 1928 jyly qalanǵan, Qazaqstandaǵy iri joǵary oqý orny kitaphanalarynyń biri. Ǵylymi kitaphana institýtpen birge uiymdastyrylǵan. Alǵashqy qurylǵan jylynda kitaphanada bir ǵana kitaphanashy – Keller Sofia Romanovna jumys istegen, al kitap qory nebary 40 myń tomdy quraǵan.
Kitaphana jumysynyń, kitap qorynyń damý tarihyna toqtalsaq, kitap qoryn negizinen, Vernyilyq gimnaziialardan jáne jeke kitap qorlarynan jinaqtalǵan ádebietterden quraldy.
1972 jyly kitaphanalyq bibliografiialyq fakýltet ashylyp, onda kitaphana qyzmetkerleri sabaq júrgize bastady. Fakýltet eki márte bitirýshilerin shyǵaryp, 65 stýdentke jańa mamandyqty úiretti.
1998 jyly kitaphana TEMPÝS-TACIS jobasy boiynsha grantty jeńip aldy. Kitaphana protsesterin kompiýterlendirý júrgizilip, «Rabis-Abai» kitaphanalyq baǵdarlamasy ázirlendi, kitaphana qyzmetkerleri tájiribe almasý maqsatynda Eýropa (Italiia, Gollandiia) elderiniń jetekshi ǵylymi kitaphanalaryna issaparmen baryp qaitty. Kitaphana qoryndaǵy qujattar sany 740 000 danaǵa, qyzmetkerler sany 50 adamǵa deiin ósse, oqyrmandar sany 20 000-nan, al kitaphanaǵa kelýshiler sany 3 millionnan asty.
«Adamǵa aýa qandai qajet bolsa, kitaphana da sondai qajet» degen kórnekti jazýshy Oralhan Bókeidiń sózi kitaphananyń ómirdegi ornyn dál aiqyndap turǵan joq pa? Búginde ǵylymi-tehnikalyq progress pen adamzat órkenieti qanshalyqty jedel qarqynmen damyp, álemdi aqparttyq tehnologiialar bilep, kez kelgen kitaptyń mátinin áp-sátte internetten taýyp alatyn jaǵdaiǵa jetsek te, báribir kitaphananyń orny bólek. Qalaǵan kitabyńdy qolyńa ustap, paraqtap oqyp, kerekti oilaryńdy belgilep, jazyp alyp, erkin paidalanǵanǵa ne jetsin?!
Elimizdegi tarihy tereńnen bastaý alatyn, abyroi-bedeli joǵary, kitap qory bai kitaphanalardyń biri – Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetiniń ǵylymi kitaphanasy. Búginde kitap qory 2 mln danadan asyp, Almaty oblysyndaǵy 12 joǵary, 13 orta arnaýly oqý oryndary kitaphanalarynyń ǵylymi-ádistemelik ortalyǵyna ainalyp otyr.
Qazaqtyń alǵashqy joǵary oqý orny ómirge kelgen soń, oǵan oqýlyqtar men oqý quraldarynyń, ádistemelikterdiń kópshiligi Máskeý men Leningradtan ákelingeni belgili. A.Baitursynuly, O.Jandosov, M.Jumabaev, M.Dýlatov, J.Aimaýytov, M.Áýezov, S.Seifýllin siiaqty ult ziialylary da ýniversitet kitaphanasyn kitap qorymen tolyqtyrýǵa ólsheýsiz úles qosty.
Olar ózderiniń ádebi kórkem shyǵarmalarymen birge oqý quraldaryn da jazyp, stýdentterdi bilim nárimen sýsyndatýǵa aianbai eńbek sińirdi. Ýniversitet ǵalymdary da óz eńbekterin kitaphanaǵa tegin ótkizgen. Sóitip alǵashqy on shaqty jyldyń ishinde-aq kitap qory 20 myń danaǵa jetken.
Ult ziialylary ótken ǵasyrlarda jaryq kórgen kitaptardy izdep taýyp, tarih pen ǵylym úshin úlken qundylyqtar kelgenin búginde kitaphananyń sirek kitaptar men qoljazbalar qorynda turǵan kóne basylymdardan kórýge bolady. Bul qorda qazir tuńǵysh qazaq memlekettik ýniversitetine (qazirgi Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetine) Vernyi gimnaziiasynan berilgen ádebietter, sonymen qatar HVIII-XIX ǵasyrlarda shyqqan orys jáne shetel tilderindegi asa qundy ǵylymi, mádeni jáne tarihi máni bar basylymdar kóptep jinaqtalǵan.
Sondai kóne kitaptardyń biri – Qazan din akademiiasynyń VI kýrs stýdenti Ivan Tihovtyń Aleksandrovskiidiń 1877 jyly Qazan qalasyndaǵy ýniversitettik baspahanada basylyp shyqqan «Obozrenie mýsýlmanskih molitv» (po izýcheniiý sekti hanafitskoi) dep atalatyn kitaby saqtalǵan. Islam dinin tereń zerttegen avtor kitaptyń birinshi bóliminde namaz oqýdyń sharttaryn jan-jaqty taldap túsindiredi. Ásirese, namazdaǵy negizgi sharttar, onyń paryzy, ýájibi, súnneti týraly shynaiy baiandalady. Kitaptyń ekinshi bóliminde Qurannyń negizgi terminderine, súrelerine túsinik beriledi. Mekke men Medinege qajylyqqa barǵanda oqylatyn namazdardyń erekshelikterin túsindiredi.
Osyndai kóne dúnielerdiń biri A.V. Vasilev degen ǵalymnyń 1900 jyly Orynbordaǵy F.B. Sachkov degen azamattyń jeke baspahanasynan basylyp shyqqan «Obraztsy kirgizskoi (kazahskoi) narodnoi slovesnosti. Kirgizskie (kazahskie) zagadki» degen zertteý kitaby. Qazaq halqynyń maqal-mátelderin, danalyq sózderin terip, jinap, ony orysshaǵa aýdaryp túsinik jazǵan A.V. Vasilevtiń bul eńbegi de óz kezinde qundy eńbekterdiń biri bolyp sanalady.
1927 jyly Tashkentte orys tilinde basylyp shyqqan «Grammatika kazahskogo iazyka» oqýlyǵy da kitaphana qoryndaǵy sirek kitaptardyń biri.
Ahmet Baitursynulynyń 1914 jyly Orynborda basylyp shyqqan «Qazaqsha álipbiin» de bizdiń kitaphanadan tabasyzdar. Bul kitapty qyrǵyz azamaty Kárboz Diqanov qyrǵyz oqýshylary úshin qaita óz qarajatymen bastyryp shyǵarypty.
20-jyldary bul kitapty qyrǵyzdar da paidalanyp, saýatyn ashypty. Bul álippe A.Baitursynulynyń arab álipbii arqyly qazaq jazýyn tańbalaýǵa arnalǵan tóte jazý álippesi bolatyn. Tóte jazý álipbii Qazaq eli latynshaǵa tolyq kóshken 1932 jylǵa deiin paidalanyldy. Burynǵy kitaptar men gazet materialdary boiynsha zertteý júrgizýshiler úshin tóte jazýdyń áli de paidasy zor.
Sondai-aq Mirjaqyp Dýlatovtyń 1909 jyly Ýfadaǵy Kárimov pen Qusaiynovtyń «Sharyq» baspasynan basylyp shyqqan «Oian, Qazaq!» óleńder jinaǵy da ýniversitet kitaphanasyndaǵy qundy dúnielerdiń biri.
«Kózińdi ash, oian, qazaq, kóter basty,
Ótkizbei qarańǵyda beker jasty.
Jer ketti, din nasharlap, hal haram bop,
Qazaǵym, endi jatý jaramas-ty», – dep qazaq halqyna ún tastaǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń bul eńbegi óz halqyna degen janashyrlyqqa toly.
Sirek kitaptar qoryndaǵy Ahmet Baitursynulynyń «Jan sózimdi kim túsiner?» dep atalatyn óleńderi men Maǵjan Jumabaevtyń «Shyǵarmalar» jinaǵy da ádebi eskertkishterdiń biri. Orys ǵalymy A.F.Efirovtyń 1949 jyly shyqqan «Ibrai Altynsarin. Jizn i pedagogicheskiia deiatelnost» dep atalatyn zertteý eńbegi ybyraitaný salasyndaǵy alǵashqy jáne parasatty eńbek bolyp tabylady.
A.S. Sitdykovtyń «Pedagogicheskie idei i prosvetitelskaia deiatelnost I.Altynsarina» (Alma-Ata, ýchpedgiz, 1949 g.) dep atalatyn zertteý eńbegi kórnekti tarihshy Ermuhan Bekmahanovtyń redaktsiiasymen shyqqan. Bul kitapta Y.Altynsaringe deiingi qazaq ólkesindegi halyq aǵartý isi, HIH ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy pedagogikalyq qozǵalys jáne onyń Y.Altynsaringe yqpaly, uly aǵartýshynyń qazaq saharasynda orys-qazaq jáne taza qazaq mektepterin ashýdaǵy róli, onyń pedagogikalyq ideialary, muǵalim mártebesi týraly jáne ádistemelik kózqarastary jaiynda keńinen baiandalady. Bul kitaptyń Altynsarindi zertteýshiler úshin áli de paidasy zor bolmaq.
Sirek kitaptar qorynda M.Áýezovtiń 1948 jyly Máskeýdegi «Sovetskii pisatel» baspasynan basylyp shyqqan «Abai» romany, Y.Altynsarinniń 1957 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń baspasynan orys tilinde shyqqan tańdamaly shyǵarmalary kórnekti oryn alady. Kitaphanada álemdik kórkem ádebiettiń bai qory jáne XVIII-XX ǵasyrlardyń basynda shet tilderinde shyǵarylǵan sirek basylymdar jinaqtalǵan. Sirek kitaptar qorynda túrli bilim salalary boiynsha kóptegen eýropalyq elderde jariialanǵan ádebietter, sonyń ishinde Ch.Dikkens, E.Zol kózi tirisinde jaryq kórgen basylymdary jáne basqa da kórkem, ǵylymi-anyqtamalyq basylymdar jinaqtalǵan. Tarihi, jaratylystaný-ǵylymi jáne geografiialyq mazmundaǵy kóptegen basylymdar bar.
Qysqasy, Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversiteti ǵylymi kitaphanasynyń qorynda eki dáýirdiń kýási bolǵan osyndai sirek kitaptar jeterlik. Bul basylymdar – stýdentter men oqytýshylar úshin asa qundy dúnieler.
Búginde ǵylymi kitaphananyń basty qyzmeti – qordy tolyqtyrý, saqtaý jáne jinaqtalǵan aqparat kózderin ainalysqa túsirýmen sipattalady. Kitap qory búkilhalyqtyq mura bolǵandyqtan, ony tolyq bútin qalpynda saqtap, keler urpaqqa tabys etý – kitaphanashylardyń qasietti boryshy.
Elimiz Táýelsizdik alǵan alǵash jyldardan bastap jaǵdai ózgerdi. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń fakýltetteri janynan qazaq bólimderi ashyla bastady. Qazaq tilindegi oqýlyqtary men oqý quraldaryna suranys kóbeidi. Mundai betburys kitaphana salasyna óz qiyndyǵyn ala keldi. Óitkeni qanshama qazaq bólimderi ashylǵanymen, oqý úderisine orai stýdentterdi qazaq tilindegi oqýlyqtarmen qamtamasyz etýge múmkindik joq edi. Mundai qiyn jaǵdai, ásirese, ýniversitetimizdiń biologiia, geografiia, mehanika, matematika, fizika, ekonomika, filosofiia, zań mamandyqtaryna tán edi. Osy máselelerdi sheshý jolynda ýniversitet ustazdary men kitaphana qyzmetkerleri birlese otyryp eńbek etti. Orys tilindegi oqýlyqtarǵa avtorlyq quqyqty saqtai otyryp, aýdarma jasalyndy. Oqytýshylar qaýymy jyldar boiy oqyp kele jatqan dáris-sabaqtaryn qazaqsha oqýlyq etip basyp shyǵarý jolynda eńbek ete bastady.
Qazir qazaq tilindegi qordyń jaǵdaiy edáýir jaqsardy. Búgin ǵylymi kitaphanadaǵy qazaq tilindegi qorymyz jalpy qordyń 70 paiyzyna jetti. Bir stýdentke 100 kitaptan keledi.
Kitaphana ýniversitetimizdiń quramdas bólimi bolǵandyqtan, qorlandyrýǵa bólingen qarajatty tiimdi paidalanýǵa tyrysýdamyz. Kitaphanashylar kafedralarmen tyǵyz bailanys ornatyp, pán boiynsha qazaq bólimderine jetispeitin oqýlyqtar tizimin basshylardyń nazaryna usynýda. Kitap qoryna bólinetin qarajatqa alynatyn oqý-ádebetter tizimi kafedra muǵalimderimen birlese otyryp josparlanady.
Memlekettik baǵdarlamalarmen shyǵyp, tegin alynyp otyrǵan oqý-ádebietterimiz de tek qana qazaq tilinde. Jylyna 30 myńǵa jýyq kitap túsip otyr. Ýniversitetimizdiń «Ulaǵat» baspasy kitap qoryn tolyqtyrýǵa úlken úles qosýda. Ýniversitet ákimshiligi oqytýshylardyń eńbekterine taldaý jasai otyryp, kitaptardy belgili bir júiemen, suranys mólsherine qarai basyp shyǵarýǵa bet burdy.
Keiingi jyldary «Mádeni mura» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda halqymyzdyń myńdaǵan jyldyq murasy júielenip, zerttelip, júzdegen tomdar jaryq kórdi. Kitaphanamyz osy baǵdarlama aiasynda, qordy óz elimizde shyqqan jáne qazaq tilindegi ádebiettermen múmkindiginshe tolyqtyrýǵa, jinaqtaýǵa, saqtaýǵa, nasihattaýǵa qol jetkizdi. Bul is, kitaphanadaǵy qazaq tilindegi kitap qoryn tolyqtyrýǵa memleket tarapynan kórsetilgen qamqorlyq dep te qabyldaýymyz kerek
Qazirgi tańda kitaphana qurylymynda 7 bólim bar: ádebietterdi jinaqtaý jáne ǵylymi óńdeý, katalogtandyrý jáne júieleý bólimi, qyzmet kórsetý bólimi, mádeni-buqaralyq, aqparattyq-bibliografiialyq, kitap qory, aqparattyq tehnologiialar bólimi.
Kitaphana qyzmetkerleri oqyrmandarǵa 10 kitap berý pýnktterinde – 3 abonementte jáne 7 oqý zalynda jekelei túrli qyzmet kórsetedi.
Oqý zaldary ýniversitettiń barlyq ǵimarattarynda ornalasqan.
Oqyrmandarǵa tolyq mátindi málimetter qory bar elektrondyq kitaphana usynylýda. Tolyq mátindi málimetter qory – oqýlyqtar men oqý quraldarynan, bilim alýshylarǵa arnalǵan oqý-ádistemelik keshenderden (BAOÁK), avtoreferattar men dissertatsiialardan, merzimdi basylymdardaǵy maqalalardan turady. Paidalanýshylar otandyq jáne sheteldik tolyq mátindi derekqorlarǵa qol jetkize alady.
Kitaphananyń kitap qory memlekettik, orys jáne shet tilderindegi ýniversitettiń mamandyqtaryna sai ártúrli bilim salalaryn qamtidy.
Kitaphana jumysynda Elbasy usynǵan Tsifrly Qazaqstan baǵdarlamasy jaqsy jolǵa qoiylǵan. «Tsifrly Qazaqstan» baǵdarlamasynyń basty maqsaty – qazaqstandyqtardyń ómir sapasyn arttyrý ári ulttyq ekonomikany tsifrlandyrý bolyp tabylady. Kompiýter arqyly elektrondy qordy paidalanýshylardyń jalpy sany – 65213. 2017 jyly 1006 kitap jáne 194 jýrnal, syrtqy qordan 875 elektrondy kitap júktelgen, 240 elektrondy oqýlyq avtorlardan alynǵan, 225 elektrondy fail júktelgen. Kitaphananyń mediatekasy 3 043 elektrondy oqýlyqty quraidy.
Sonymen qatar ýniversitettiń kitaphanasy internet jelisinde qosylǵan óziniń jeke saity bar. Otandyq jáne sheteldik bilim berý uiymdarymen jedel aqparat alý jáne aqparat almasý úshin kitaphanalar elektrondyq poshtany, internet jelisin paidalanady.
«Men kitaphanany aqyl-bilim, adamgershilik ordasy dep bilemin. Al kitaphanashylardy sol eshqashan joǵalmaýǵa tiisti asyl qazynanyń saqshylary dep sanaimyn» dep jazýshy, qoǵam qairatkeri Á.Kekilbaev aitqandai, inabatty da bilikti, eńbekqor da tabiǵatynan ziialy, kez kelgen qiyndyqqa tótep bere alatyn kitaphanashylardyń igilikti isteri qoǵamǵa árqashan qajet. Endeshe, bilim bulaǵynyń qainar kózi – kitaphanamyz sarqylmai, órlep, órkendei bersin!
Nurgúl IMANSYDYQOVA,
Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversiteti ǵylymi kitaphanasynyń direktory, QR Bilim berý isiniń úzdigi.
