– Dáke, Didar dosyńyzdyń jazbasyn oqydyńyz ba?
– Oqyǵyn joqpyn. Oqymaǵam sebebim: dosymdy usaq-túiek sózge qiǵym kelmedi. Bul – basqa - basqa, sonoý toqsanynshy jyldardan beri jan baýyr, ainymas dos bolyp kele jatqan Didardyń aitatyn sózi emes dep oiladym. Didar áleýmettik jelidegi jazbasyn alyp tastaǵanǵa uqsaidy, endi ony qazbalap qaitesińder, osymen áńgimeni doǵaraiyq.
– Árine, áńgimeni doǵarýǵa bolady. Bizge sizderdiń alshań basyp, birge júrgenderińiz kerek, áitse de, dosyńyzdyń jazbasyn oqyǵan jurtty eki oily etpei, quryltaishylyqqa qatysty sózdi ashyp aityp berseńiz jón bolar edi.
– Aitaiyn. Didar Abai.kz portalynyń quryltaishysy bolǵan emes. Portaldyń zańdy iesi –«Abai aqparat» qazaq interneti keńistigin damytý qory» qoǵamdyq qory.
Qoǵamdyq qor kommertsiialyq uiym emes, ol tabys tabýdy kózdemeidi, tek jarǵylyq maqsatyna jetý úshin jetkilikti pul tabýǵa qaqyly.
Sondyqtan onyń tabysy quryltaishylar arasynda dividend retinde bólinbeidi.
Quryltaishylar ózderi salǵan jarnasyn qaitaryp, nemese qor quryltaishylyǵynan shyqsa enshisin alyp kete almaidy. Didardyń quryltaishylyqqa esh qatysy bolmasa da, men buny jalpy kópke túsinikti bolý úshin aityp otyrmyn.
Osy jobany áý basta birlese qolǵa alǵan Aidos Sarym da quryltaishylyqqa kirgen joq. Al, negizi quryltaishy bolýǵa Aidostyń tolyq qaqysy bar edi.
Aiekeń maǵan: «Dýka, men qoǵamdyq jumystarmen júremin, ártúrli jobalarǵa qatysamyn, sondyqtan qorǵa óziń ielik ete ber», - dep aqyl-keńesin aitty. Bul – bar-joǵy shaǵyn ǵana qor. Qazaqstanda bundai qordyń jeti atasy bar. Árine, onyń bári biz siiaqty effektnyi (tiimdi) jumys jasap jatqan joq shyǵar, biraq, qor az emes. Endi Didardyń jaiyna kelsek, aldymen myna qujatty saǵan kórsetip alǵanym jón shyǵar. Mine, kórip otyrsyń, bunda D.A. iaǵni Didar Amantai degen esim-soi jazylmaǵan.
Bir – deńiz. Ekinshiden, quryltaishy turmaq, qamqorshylar keńesiniń bir múshesi aýysatyn bolsa, tártip boiynsha, shaǵyn jiyn ótedi, eskertý jasalady, protokol toltyrylyp, Ádilet ministrligine baryp qaita tirkeýden ótedi. Oǵan jáne qoǵamdyq qor músheleriniń qoly qoiylyp, kelisimi hattalady. Qol basyndai ǵana qor bolǵanymen, kórdiń be, bunyń da ózinshe osyndai zańdylyǵy, ózindik tártibi, ary-beri júgiristi talap etetin jumysy bar.
– Túsinikti. Didar bálkim «quryltaishylyqtan meni shyǵaryp tastady» dep áýel bastaǵy oi men ideia birligin aityp otyrǵan shyǵar?
– Endeshe eldiń basyn qatyrmai solai dep anyqtap jazbai ma? Oi, ideia, maqsat birligi, esińde bolsyn, enshi suramaidy. Enshi talap etetin adam qandai da bir kommertsiialyq qurylymda úlesi bar zańdy tulǵa bolyp tabylady. Olai emes eken, onda qaidaǵy enshi? Men kimge, ne úshin enshi berýim kerek eken?
«Abai aqparat» qoǵamdyq qory, bul – holding emes, kontsern emes, kompaniia emes, tipti, JShS da emes. Osyǵan nege jurttyń qusy túsip, qusyǵyn árjerge tastap júrgenin túsinbeimin. Shamasy, Abai.kz-tiń abyroiy, qoǵamdyq pikirlerge yqpaly, tanymaldyǵy, BAQ-taǵy orny, bir aýyz sózben aitqanda, jap-jaqsy dúnie bolyp shyqqany ishi tar pendelerdiń ishin ýdai ashytyp júr ǵoi deimin.
Alaida, men Didardy qyzǵanshaqtyqqa qimaimyn, adam adamǵa degen saǵynyshyn, renishin, ókpesin ártúrli jolmen bildirip jatady ǵoi. Jazýy bólekteý Dákeń maǵan degen ókpesin de sol óziniń jazýdaǵy mashyǵyna salyp bildirgen bolar (ezý tartty).
Al, oi men maqsat birligine kelsek, Didardy budan kim shettetip, kim shyǵaryp jiberipti?
Álde men qazaq múddesine, ult múddesine satqyndyq jasap, joldan taiyppyn ba? Shama-sharqymyzdyń jetkeninshe eldiń sózin sóilep, ult muratyna qyzmet etip kelemiz. 2009 jyldan bastap saitymyzǵa qalam tartqan ult ziialylarynyń qatary tolyǵa túspese, kemigen joq. Didar da jazsyn, qalamyn qolyna alsyn. Qazir qyzmet kútip úiinde jatqan kórinedi, kelsin meniń qasyma, ortamyzda júrsin. Oǵan, sirá, kim qarsy ǵoi deisiń? Ókpe-renishi bolsa, ózime kelsin de aitsyn. Marhabbat.
– Ókpe demekshi, osy dosyńyz ádebi ortaǵa, jalpy qoǵamǵa ókpeli siiaqty.
– Nege ókpeleidi? Didardyń ókpeleitin jóni joq, oiymsha. Ol tyrnaqaldy dúnielerin jazǵan bozbala kezinen bastap, aǵalardyń alaqanynda kele jatqan Qudaidyń erkesi (Didardyń «Qudaidyń erkesi proza» degen essesi esime túsip ketti, - dep Dákeń kúlip aldy). Qoljazbasyn Jaras Sársekten alǵan Zeinollla aǵa, Zeinolla Serikqalievti aitamyn, Didardyń romany týraly qandai jyly pikir bildirdi?! Zekeń marqumnyń aq bata, aq joltai lebizinen keiin Didardyń joly sairap qoia berdi.
Oǵan ádebi intellektýaldy orta jalt qarady. Oljas Súleimenov, Gerold Belger, Áýezhan Qodar, Áliia Bópejanova, Zira Naýryzbaeva,.. Didardy alqalaǵan áleýmet osylaisha kete beredi. Talasbek marqum ádebiet pen ónerdegi mol bilimin, sarqylmas qazynasyn Didar shyǵarmalaryn taldaýǵa jumsady. Aspanǵa kóterdi.
Osy aǵalarymyz Didardyń qasynda júrgen bizge mán berip qaraǵan emes. Bu balalardyń da jazýǵa talaby bar shyǵar, oqý-toqýy bar shyǵar dep, eskere qoimady. Biraq, men óz basym Didar úshin qýanatynmyn. Didarǵa kórsetilgen qurmetke sheksiz riza bolatynmyn. Áli de solai... Qazir Didardyń shyǵarmashylyǵyna bailanysty pikir aita alatyn jas ádebietshiler ósip kele jatyr.
Dosymnyń endi jas býyn úshin qadirli bola bastaǵanyna qýanyp júrmin. Ámse joly bolsyn, qalam qýaty kemimesin dep tileimin.
Súbeli shyǵarmalar jazsyn. Ataǵy alysqa ketsin. Jalpy Didar qyzmette de joly bolyp kele jatqan azamat. Nápaqasyn Respýblikalyq telearnalardan taýyp júrdi, gazetterdi basqardy, «Qazaqfilm» AQ-da bas redaktor boldy, Úkimette, jańylyspasam, Prezident apparatynda qyzmetter atqardy, Semeidegi telearanaǵa basshy bolyp bardy. Úii-jaiy, Qudaiǵa shúkir, jaqsy jary, balalary bar.
Kimge, nege ókpeleidi ol?
Qudaiǵa shúkir, turmys-tirshilikke de erte beiimdelip bálendei tarshylyq kórgen joq. Mysaly, bárimizden buryn baspanaly bolǵan – Didar. Kitaptary erte basylyp shyqqan jazýshymyz da – Didar. Memlekttik, qoǵamdyq syilyqtar men marapattarǵa aldymen ie bolǵan da – Didar. Shyǵarmalary shet tilderine eń kóp aýdarylyp úlgergen qazirgi qazaq ádebietindegi qalamger de – Didar.
Aýdaryla bersin, marapattar men syilyqtarǵa kenele bersin. Tilektespin. Menińshe bolǵanda dosymyz osynyń bárine qanaǵat, shúkir deýi kerek. Sóitýi kerek te, jańa deńgeige kóterilýi kerek, parasat bigine, salihaly aǵalyq jolǵa jetýi kerek dep oilaimyn. Aǵalardyń alqaýyn kórgen Didar Amantai qazir ózi de el aǵasy bolyp qaldy. Endi ol Talasbekterden kórgen qamqorlyǵyn jas býynǵa kórsetýi kerek dep oilaimyn. Men solai oilaimyn. Múmkin, ol basqasha oilaityn bolar.
Dosyma, bálkim, qurmet, marapat az bolyp turǵan shyǵar?.. Shyǵarmalaryn jańa qyrynan taldaityn ádebi syndar jetpei júrgen shyǵar?.. Qaidan bileiin.
Meniń biletinim: Didardyń osy kórgenderiniń birin de Ámirhan marqum kórmei ketti. Entsiklopediialyq bilimi, qas talanty bola tura Ámirhan Balqybek qarapaiym ǵumyr keshti. Qońtorǵai ǵana turmysy boldy. Keibir ortada kemdik kórip júrgen kezderi de boldy. Syi-siiapatty bylai qoiyńyz, esil er óziniń azamattyq bolmysy men shyǵarmalary týraly bir durys pikir esti almai ketti ǵoi. Men, mine, sol Ámirhandy saǵynamyn. Qatty saǵynamyn. Dostarymynyń bári altyn, árqaisysynyń ózindik kelbeti, ózindik oryny bar júregimde. Sonyń biri, erekshe biri – Ámirhan edi.
«Shahmarannyń kitaby» degen hikaiatymdy iyqtasyp qatar júrgen kúnderimizde Ámirhanǵa arnap jazdym. «Qyzyr Áýlie men Musaǵalaiassalam» degen hikaiatymdaǵy Qyzyr Iliiaspen parallel keiipker – Ámirhan beinesi boldy. Endi oiymda bir romannyń sulbasy júr. Ol romanda keiipker Ámirhan óziniń jaza almai ketken romanyna núkte qoiýy kerek. Romanǵa daiyndyǵymdy eselep, qazir izdenis ústindemin.
– Dáke, az-kem sózben dos, dostyq týraly túiindi oiyńyzdy aityp berińizshi?
– Dostyq, joldastyq degen – azamatqa ol da bir syn. Dostyqty kóterip júre alatyndar bolady da, júre almaityndar bolady. Dostyqty men úlken jaýapkershilik, adam taǵdyryna tikelei yqpal etetin jaýapkershilik dep bilemin. Keshire bilý, dosyńnyń artyq-kem isin únsiz ishke alý, sosyn sony ózine jumsaqtap uqtyrý – dos adamnan talap etiletin minez.
Seniń sondai adaldyǵyńdy, janyńnyń tazalyǵyn túsingen dos – dos ta, túsinbegen adam – jai ánsheiin bireý. Únemi sen ǵana emes, dosyń da seni keshirip, seni aialai bilýi qajet. Qurmet eki jaqtan teń bolmasa, ol dostyq emes.
Dostyqta teńdik qana bolady, liderlik nemese menmendik bolmaidy. Bolsa, ol dostyq emes, qojaiyn men qyzmetshi. Men dostyq degendi osylai túsinemin, osylai qabyldaimyn.
Dostarymnyń ishinde kóp syrlasatyn, kóp muńdasatyn dosym – Sáken Sybanbai. Al osy Sáken ekeýmiz renjispedik pe? Oibai, atama, talai renjistik.
Aǵai (biz bir birimizdi «aǵai» deimiz) keide er-toqymyn baýyryna alyp týlaǵanda, mańynan júre almai qalamyn. Sosyn bir kúni «aǵai, qaidasyz?» dep ózi qońyraý shalyp turady. Aramyzda eshteńe bolmaǵandai jarasyp kete beremiz. Biz siiaqty dostar qazaq jigitteriniń arasynda az emes, táýba!
– Didar aǵamyz jazǵan Asylbek Yqsan, Amangeldi Keńshilikter týraly ne deisiz?
– Didar ne depti?
– Siz olarǵa únemi jaýlyq jasap júretin kórinesiz...Didar Amantai óziniń jazbasyna bylai dep pikiri qosypty. Qarańyz: «Asylbek Yqsanǵa da, Amangeldi Keńshilikulyna da sóitti. Erlan Tóleýtaiǵa da topyraq shashty. Kúie jaqty».
– Men shashqan topyraqqa kómilip, men jaqqan kúieden qaraiyp qalsa, ony Didar Amantai emes, osy jigitterdiń ózderi aitsyn.
Men biletin Asekeń tamasha prozaik, kemel azamat, aǵa-dos. Ekeýmiz bir birimizge shyn tilekshi jandarmyz. Apta ishinde kúnde bolmasa da, kún aralatyp habarlasyp turamyz.
Ańqyldaǵan Erlan baýyryma kúie jaǵý bylai tursyn, «ái, Erlan-ai» dep keiigen kezim bolǵan emes. Qaq-soqta jumysy joq, ónerge ǵana berilgen sondai asyl azamattyń aldynan tosýdyń ózi kúná ǵoi! Al Amangeldi bolsa – kásibi synshy, ádebiettiń bilgiri. Amangeldi maǵan, men oǵan jaý bolsam jetisken ekenbiz. Iá, ádebiet álemindegi kózqaras, pikirimiz ártúrli bolýy múmkin, biraq, ol jaýlyq emes qoi. Men bilemin, Ábekeń meniń shyǵarmalaryma úlken mán berip qaraidy. Aqyl-keńesin aityp turady. Men bul azamattarmen aradaǵy joldastyqqa qurmetpen qaraimyn.
– «Kommentariilerinde bir asyl oi joq, sebebi anonim, jaýapkershilik bolmaǵan soń, daraqy, dóreki, kórgensiz sóz jazylady...» deidi dosyńyz.
– Anonim bolǵan jerde asyl oi bolmaidy. Biraq, biz oqyrman oiyna qozǵaý salý úshin, oqyrman qaýymdy azamattyq belsendilikke shaqyrý úshin kommentariilerge erkindik berdik. Ol kommentariiler betimen ketken biliktegilerdi tezge salý úshin kerek boldy. Oqyrmanmen keri bailanystyń ashyq formaty osylai. Ony oilap tapqan men emespin. Sondyqtan pikirelerdiń órli-qyrly bolýyna jaýap bere almaimyn. Eger Didarǵa nemese joǵarydaǵy attary atalǵan azamattarǵa qatysty avtory bar syn maqalalardy jariialap jatsam, onda sóz basqa. Eske túsedi.
Birde Amanhan Álim aǵamyz Abai.kz portalynyń elektrondy pochtasyna Aqberen Elgezektiń óleńderin synaǵan maqala jiberipti. Synaǵanda bar ǵoi, qatty ketken. Men aqyn inimniń janyna aýyr timesinshi dep, aǵanyń maqalasyn jariialaǵym kelmedi saitta.
Sonda Ómirjan: «Dáke, sózben jumys isteitin adam sózge shydai da bilýi kerek qoi. Aqberenniń shyǵarmashylyǵyna Amanhan aǵa syn aityp jatsa, ol da bir deńgeide aqynnyń aqyndy moiyndaýy. Jariialaiyq, tap osydan Aqberen jamandyq kórmeidi», - dedi. Men kelistim. Amanhan aǵanyń syn maqalasy jaryq kórdi.
Maqalaǵa bailanysty oqyrman neshe túrli pikir jazyp jatty. Pikirlerdiń basym kópshiligi bir jaqty boldy. Aqberenniń aqyndyǵyna syn aityldy. Biraq, soǵan qyńǵan Aqberen bolǵan joq. Ózine qajetin aldy, qajet emesin qaldyrdy. Maǵan, Ómirjanǵa jaý bolyp ketken joq. Ómirjan ekeýi qushaqtasyp, ázilderi jarasyp osy kúni birge júr. Ómishti men jaqsy bilem ǵoi, neshe jyl Avai.kz-de birge istedik, osy saittyń «otymen kirip, kúlimen shyqty», ystyq-sýyǵyna birdei tózdi, ainalaiyn! Saittyń sait bolýyna ólsheýsiz eńbegin sińirgen sol Ómirjan Aqosh dosyn syrtynan jaýǵa bergen emes.
Ómirjan qazir «Jas Alash» gazetinde júr. Biraq, keterinde menen enshi suraǵan joq (kúldi). «Airylysar dos erdiń artqy qasyn suraidy» degen babalarymyz. Erdiń artqy qasyn suraý, yrymǵa jaman, qurysyn. Ol degen sóz – qanjyǵasyz bol, at kótinen sypyrylyp túsip qal degen sóz. Bundai jamandyqqa meni Didar dosym qimaityn shyǵar dep oilaimyn.
– Suhbatymyzǵa qosyp taǵy ne aitasyz?
– Boldy-ei, Toqash! Indetip otyryp biraz sóilettiń meni.
Suhbattasqan, Toqtaráli Tańjaryq
