Razaktyń ózi, áýleti qamaýǵa alyndy. Dúnie-múlki tárkilendi. Qazir tergeý amaldary júrip jatyr.
Jyldar boiy basshysynyń toiymsyzdyǵyna tózip kelgen malailyqtar bilikti bir kúnde tóńkerdi osylaisha. Biraq budan sabaq alǵandar tabylar ma eken? Aitalyq, bizdiń bilik budan ne qorytty?
Qazaqstannyń eks-premeri Ákejan Qajygeldin osy týrasynda bylai oi órbitipti:
«Ádette ózge eldegi ózgeristerdi alǵa tartqanda, «ói, salystyratyn sebep tapqan ekensiń. Ár eldiń salty basqa emes pe? Olarmen on qainasaq ta sorpamyz qosylmaidy», – deitin áldekimder tabylady.
Qatelesedi. Salystyratyn, teńeýge turarlyq dúnieler jetip artylady, negizinde», – deidi Qajygeldin.
Iá, dáp solai. «Adamdar ádil bolsa, ómir árqashan ádil» (Kekilbaev, red.).
Eks-premerdiń aitýynsha, jemqorlyqty jek kórý, ádildikke umtylý jer júzindegi adam balasynyń bárine tán. Al jemqor elderdiń bári bir-birine uqsas. Qiyrdaǵy Malaiziiadan bastap Qazaqstanǵa deiin...
«Halyq premer Razak pen onyń ainalasy Ulttyq qordyń qyzyǵyn kórip júrgenin estigende talaǵy tars aiyryldy. Qany basyna shapty. Anyǵynda, malailyqtar Razaktyń qordyń aqshasyn óz igiligine jaratyp júrgenin osydan úsh jyl buryn sezgen. Osydan úsh jyl buryn qorǵa aýdit júrgizý jáne premerdi jaýapqa tartý týraly bastama kótergen jergilikti jurt.
Razak at-tonyn ala qashady. «Almadym, Qudai kýá!» deidi ol. Ulttyq qorǵa qatysty qiias pikir aitqan aqparat quraldaryn qýǵyndaýǵa kóshedi. Bul maqsatta «feik-niýs» atty zańnamany qoldanysqa engizip, osy boiynsha «Razak memleket qarajatyn barymtalap júr» degen tilshilerdiń qyr sońyna túsedi», – deidi Qajygeldin.
Malaiziiada prezident oryntaǵy atymen joq. Premer basqarady bul eldi.
Qajygeldinniń aitýynsha, qorǵa qatysty janjal ataq-daqpyrtyna daq juqtyrǵanyn sezgen Razak bul máseleni múldem bolmaǵandai qylýdyń amalyn izdeidi. Tilshilerdi tunshyqtyrǵasyn, eldegi azdy-kópti oppozitsionermen alysady.
Álgiler Batystan arasha suraidy. «Ulttyq qordaǵy qyrǵyn aqshanyń qaida joǵalǵanyn tergep-tekserýge qol ushyn sozyńdar» dep qolqalaidy.
«Jýrnalistermen jaýlasyp, oppozitsiia ókilderimen itshe yryldasqan Razak óz-ózine or qazdy osylaisha. Álemniń alty elinde Malaiziianyń Ulttyq qorynan aqsha jymqyrýǵa qatysty tergeý bastaldy. Aqparattyq shabýyldy aiqyn meńgergen Batys basylymdary Razakty ústi-ústine tópeledi. Premer jalǵyz qaldy. Aqyry taǵynan taidy. Oppozitsiia eldegi bilikti qolyna qaratty», – deidi Qajygeldin.
Sonymen ne kerek, Ulttyq qordyń aqshasy qaida joǵalǵany belgili boldy. Aitarlyqtai bóligi AQSh-tan shyqty. Razaktyń ýázirleri basshysyna qordyń qarajatyn Gollivýdqa quiýǵa keńes beripti...
Basty róldi Di Kaprio somdaityn «Ýoll-Strit kókjaly» kinosyn kórgenińiz bar ma? Mine, osy film malaiziialyqtardyń aqshasyna túsirilgen. Árine, halyq habarsyz bolǵan budan.
Kinodan túsken tabys aqyry túgeldei tárkilenedi.
«Qazaqstan halqy osy jaǵdaidan sabaq alýy kerek. Tonaýshy bilik memlekettiń túbine jetedi. Halyq ádiletsizdik pen jemqorlyqtan ábden qajyǵanda bir judyryqqa jumylady. Malaiziia soǵan dálel.
Premer Razak Ulttyq qordaǵy 3 milliard dollardy úptep ketken. Oilap qarańyz, 3 milliard! Biraq biz úshin túk emes bul! Nazarbaevtyń tóńiregindegi ákimder men ministrlerdiń bailyǵy Razaktan artyq bolmasa, kem emes. Biliktegi at tóbelindei top táýelsizdik jyldary 150 mlrd dollardy shetke alyp shyqty. Bul Razaktyń aqshasynan 50 ese kóp! Qazaq halqy óziniń osy ýaqytqa deiin qalai tonalǵanyn, tonalyp jatqanyn jete túsinbei otyr. Túsingen jaǵdaida, qazirgi bilikti ne kútip otyrǵanyn elestetýdiń ózi qorqynyshty», – deidi elimizdiń eks-premeri.
Ekinshisi
Halyqtan urlanǵan aqshanyń sońyna túsken azǵantai oppozitsiia ókilderiniń Batystaǵy zańgerler, tilshiler, úkimettik emes uiymdarmen áriptestigi jemisin berýde eken. Qajygeldin osylai deidi.
Bul bir kúnniń sharýasy emes, biraq.
«Aqparatty jinastyrý, saraptan, súzgiden ótkizý bar, munyń bári uzaq jumys. Urlanǵan aqsha Qazaqstanǵa qaitýy kerek. Bul úshin Batys elderine aqshany kim, qandai jolmen urlaǵanyn dáleldeý qajetpiz.
Basy ashyq bir dúnie: qazirgi júie jasap turǵanda jelingen aqsha elge oralady dep dámelenbeńiz. Demokratiialyq ustanymdaǵy, jemqorlyqtan ada jańa basshylyq bilik kelgende ǵana qaitady», – deidi ol.
Qajygeldinniń aitýynsha, Razaktyń jaǵdaiynda premerdi ainalasy satyp ketken. Nege? Uiaty oiandy ma olardyń, álde eldiń sesinen qoryqty ma? Bizdińshe, endigi jerde bul mańyzdy emes.
«Razak taǵynan taimas edi. Eger eldi 20 jyl basqarǵan Malaiziianyń burynǵy premeri Mahathir Mohomad qarsy shyqpaǵanda... 15 jyl únsizdik saqtaǵan Mahathir kezekti sailaýda Razaktyń it terisin basyna qaptaidy. Halyqty qaiyrshy qylǵanyn, memleketti tonap bitkenin aitady. Tipti oppozitsiianyń qataryna ótip, bir kezderi ózi basqarǵan bilik partiiasyna qarsy kúreske shyǵady.
Kórdińiz be, qalai? Naǵyz memleketshil tulǵanyń áreketi bul! Memleketi, halqy úshin bardy mundaiǵa.
Nazarbaevqa sheteldegi milliardtaǵan dollardy elge qaitarý úshin jalpy halyqtyq, jalpy memlekettik qozǵalys quryp, sonyń kóshin bastaýdy úndep júrgenimizge biraz bolady.
Syrtqa aǵylǵan Ulttyq qor men biýdjettiń aqshasynda esep joq, ázir. Buǵan toqtaý bolar qozǵalysty da kórip turǵan joqpyz!» – deidi ol.
Al...
Al tórinen kóri jaqyn Mahathir (qazir ol 92-de) Razaktyń jemqor júiesimen bilek sybana kúresýge kóshedi. Aldymen abaqtyda jatqan oppozitsiia serkesi Anvar Ibragimmen tize qosady. Qyzyǵy, Ibragim abaqtyǵa ekonomikalyq kózqarastary qaishy kelip, dál osy Mahathirdiń tusynda qamalǵan. Alaida Razakqa qarsy kúreste Mahathir Ibragimniń partiiasymen bitimge kelip, aqyry aiaǵy jeńip shyǵady.
«Bul da sabaq alýǵa turarlyq jait» deidi Qajygeldin. Qazaqstandaǵy saiasi jáne qoǵam qairatkerleri kemshiligi bolsa moiyndap, al áriptesteriniń aǵattyǵyn kórse keshire bilýi kerek. Másele memleket múddesine tirelgende ókpe-renishke oryn joq, bolmaýy da tiis» – deidi Ákejan myrza.
Mahathir maqsatyna jetti. Qaita premer boldy. Ibragim abaqtydan shyqty. Al burynǵy premerdiń máselesi mai shammen qaralýda. Malaiziianyń kúshtiń qurylymdary Razak pen onyń jaqyn-juraǵatynyń úilerin timiskilep shyǵyp, altyn-kúmiske toly bailyq tapty.
Aitpaqshy, Razaktyń et jaqyndarynyń arasynda Bolat Nazarbaevtyń ógei balasy da bar. Ol – Razaktyń kúieýbalasy. Olar eldi tastap kete almaidy. Shyǵarmaidy. Jibermeidi. Tergeý aiaqtalǵanǵa deiin...
Bul birazǵa sozylary anyq. AQSh-taǵy aqsha basy ǵana óitkeni. Ulttyq qordyń milliardtary taǵy qai jerde tyǵylǵanyn anyqtaý qajet.
«Qazaqstandaǵy korrýptsionerlerge sabaq bul. Bilip júrsin. Jańa bilik kelgen kúnde aldymen tergeý komissiiasyn qurady ári memlekettiń aqshasyna aýyz salǵandardyń sońyna túsedi.
Nazarbaevtyń ornyna kim kelse de eger ashyq tergeý júrgizip, syrtqa ketken aqshany qaitarmasa taǵyn saqtap qala almaidy.
Qazirgi jaǵdaida shyndyqty aitqan jýrnalisterdi qýdalap júrgen prokýratýra men arnaiy qurylymdardyń qyzmetkerleri erteń bilik aýysqanda, keshegi júieniń kezinde túieni túgimen jutqan jemqorlardyń izin ańdidy», – deidi Qajygeldin.
Sóziniń sońynda eks-premer barsha qazaqqa sabaq bolar bir dúnieni tilge tiek etipti.
«Malaiziiany on jerden synasaq ta, Qazaqstanǵa qaraǵanda qýatty. Ekonomikasy aldyńǵy qatarly el. Turmystyq tehnika, óndiriske arnalǵan túrli elektrondy chip óndirýden kósh basynda tur. Infraqurylymy jetilgen. Kólik óndiredi. Bilim júiesi de ozyq.
«Astana men Kýala-Lýmpýrdy, KLIA áýejaiy men Nazarbaev atyndaǵy áýejaidy, PETRONAS pen «Qazmunaigazdy», Proton i «Nivanyń arasy jer men kóktei.
Munaiǵa bailanyp qalǵan Malaiziia joq. Bul eldiń elitasy «qara altynnyń arqasynda kún kóremiz» degen strategiiadan bas tartqan. Kerisinshe, ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵyn damytty.
Razak ketti. Halyq jemqor basshyny taǵynan taidyrdy. Búlingen túgi joq. Malaiziia erteń-aq esin jiiady. Erteń-aq aiaqqa turady.
Al bizdiń jaǵdaida mundai ózgeris aýyr ótýi múmkin. Aman-esen eńseremiz, alaida», –degen eken Qajygeldin.
Kúni keshe
Bilesizder, kúni keshe «Jańa Qazaqstan» forýmy qurylǵan. Sapynda Ámirjan Qosanov, Dos Kóshim, Ermurat Bapi, Aidos Sarym, Rasýl Jumaly jáne basqa da elge tanymal saiasatkerler bar uiymnyń negizgi jumysy - eldiń muńyn-muńdap, joǵyn joqtaý.
«Búgingi bilik barlyq salada óziniń dármensizdigin tanytqanyn moiyndaýymyz kerek. Táýelsizdik jyldarynda birde-bir memlekettik baǵdarlama jóndi oryndalmady. Respýblika bilik ózi ýáde etkendei, «ekinshi Kýveitke» ainala qoimady, kerisinshe, ómir sapasy jóninen Afrikanyń eń kedei elderi qatarynan bir-aq shyqty.
Biliktiń jetistikteri men tabystary týraly esepteriniń jalǵan ekenin ekonomikanyń kúireýi, azyp-tozǵan aýyl men qalalar, byt-shyt bolǵan joldar, quldyraǵan kommýnaldyq sharýashylyqqa qarap bile berýge bolady.
Basqa memleketter men shetel kompaniialarymen tiimsiz kelisimsharttarǵa qol qoiyp, Qazaqstan qaryzǵa belshesinen batty.
27 jylǵy Táýelsizdik bergen bar múmkindikti biz utymdy paidalana almadyq. Kerisinshe, biz 90-jyldardyń basynda qazirgi biliktiń basshylyqqa kelýine negiz bolǵan demokratiia men bostandyqtyń, pikir alýandyǵy men teńdiktiń túpki printsipterinen birjolata qol úzdik.
Shyn máninde búginde biliktiń ózi liberaldy saiasi jáne ekonomikalyq reformalardyń basty tejegishine, birden-bir kedergisine ainalyp otyr.
Budan arǵy áreketsizdik pen bárin de basqa bireý sheship tastaidy degenge senýshilik – apatqa aparatyn jol!», – deidi forým belsendileri.
Qalai oilaisyz, durys aita ma?
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
