رازاكتىڭ ٶزٸ, ەۋلەتٸ قاماۋعا الىندى. دٷنيە-مٷلكٸ تەركٸلەندٸ. قازٸر تەرگەۋ امالدارى جٷرٸپ جاتىر.
جىلدار بويى باسشىسىنىڭ تويىمسىزدىعىنا تٶزٸپ كەلگەن مالايلىقتار بيلٸكتٸ بٸر كٷندە تٶڭكەردٸ وسىلايشا. بٸراق بۇدان ساباق العاندار تابىلار ما ەكەن? ايتالىق, بٸزدٸڭ بيلٸك بۇدان نە قورىتتى?
قازاقستاننىڭ ەكس-پرەمەرٸ ەكەجان قاجىگەلدين وسى تۋراسىندا بىلاي وي ٶربٸتٸپتٸ:
«ەدەتتە ٶزگە ەلدەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ العا تارتقاندا, «ٶي, سالىستىراتىن سەبەپ تاپقان ەكەنسٸڭ. ەر ەلدٸڭ سالتى باسقا ەمەس پە? ولارمەن ون قايناساق تا سورپامىز قوسىلمايدى», – دەيتٸن ەلدەكٸمدەر تابىلادى.
قاتەلەسەدٸ. سالىستىراتىن, تەڭەۋگە تۇرارلىق دٷنيەلەر جەتٸپ ارتىلادى, نەگٸزٸندە», – دەيدٸ قاجىگەلدين.
يە, دەپ سولاي. «ادامدار ەدٸل بولسا, ٶمٸر ەرقاشان ەدٸل» (كەكٸلباەۆ, رەد.).
ەكس-پرەمەردٸڭ ايتۋىنشا, جەمقورلىقتى جەك كٶرۋ, ەدٸلدٸككە ۇمتىلۋ جەر جٷزٸندەگٸ ادام بالاسىنىڭ بەرٸنە تەن. ال جەمقور ەلدەردٸڭ بەرٸ بٸر-بٸرٸنە ۇقساس. قيىرداعى مالايزييادان باستاپ قازاقستانعا دەيٸن...
«حالىق پرەمەر رازاك پەن ونىڭ اينالاسى ۇلتتىق قوردىڭ قىزىعىن كٶرٸپ جٷرگەنٸن ەستٸگەندە تالاعى تارس ايىرىلدى. قانى باسىنا شاپتى. انىعىندا, مالايلىقتار رازاكتىڭ قوردىڭ اقشاسىن ٶز يگٸلٸگٸنە جاراتىپ جٷرگەنٸن وسىدان ٷش جىل بۇرىن سەزگەن. وسىدان ٷش جىل بۇرىن قورعا اۋديت جٷرگٸزۋ جەنە پرەمەردٸ جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەن جەرگٸلٸكتٸ جۇرت.
رازاك ات-تونىن الا قاشادى. «المادىم, قۇداي كۋە!» دەيدٸ ول. ۇلتتىق قورعا قاتىستى قيياس پٸكٸر ايتقان اقپارات قۇرالدارىن قۋعىنداۋعا كٶشەدٸ. بۇل ماقساتتا «فەيك-نيۋس» اتتى زاڭنامانى قولدانىسقا ەنگٸزٸپ, وسى بويىنشا «رازاك مەملەكەت قاراجاتىن بارىمتالاپ جٷر» دەگەن تٸلشٸلەردٸڭ قىر سوڭىنا تٷسەدٸ», – دەيدٸ قاجىگەلدين.
مالايزييادا پرەزيدەنت ورىنتاعى اتىمەن جوق. پرەمەر باسقارادى بۇل ەلدٸ.
قاجىگەلديننٸڭ ايتۋىنشا, قورعا قاتىستى جانجال اتاق-داقپىرتىنا داق جۇقتىرعانىن سەزگەن رازاك بۇل مەسەلەنٸ مٷلدەم بولماعانداي قىلۋدىڭ امالىن ٸزدەيدٸ. تٸلشٸلەردٸ تۇنشىقتىرعاسىن, ەلدەگٸ ازدى-كٶپتٸ وپپوزيتسيونەرمەن الىسادى.
ەلگٸلەر باتىستان اراشا سۇرايدى. «ۇلتتىق قورداعى قىرعىن اقشانىڭ قايدا جوعالعانىن تەرگەپ-تەكسەرۋگە قول ۇشىن سوزىڭدار» دەپ قولقالايدى.
«جۋرناليستەرمەن جاۋلاسىپ, وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸمەن يتشە ىرىلداسقان رازاك ٶز-ٶزٸنە ور قازدى وسىلايشا. ەلەمنٸڭ التى ەلٸندە مالايزييانىڭ ۇلتتىق قورىنان اقشا جىمقىرۋعا قاتىستى تەرگەۋ باستالدى. اقپاراتتىق شابۋىلدى ايقىن مەڭگەرگەن باتىس باسىلىمدارى رازاكتى ٷستٸ-ٷستٸنە تٶپەلەدٸ. پرەمەر جالعىز قالدى. اقىرى تاعىنان تايدى. وپپوزيتسييا ەلدەگٸ بيلٸكتٸ قولىنا قاراتتى», – دەيدٸ قاجىگەلدين.
سونىمەن نە كەرەك, ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسى قايدا جوعالعانى بەلگٸلٸ بولدى. ايتارلىقتاي بٶلٸگٸ اقش-تان شىقتى. رازاكتىڭ ۋەزٸرلەرٸ باسشىسىنا قوردىڭ قاراجاتىن گولليۆۋدقا قۇيۋعا كەڭەس بەرٸپتٸ...
باستى رٶلدٸ دي كاپريو سومدايتىن «ۋولل-ستريت كٶكجالى» كينوسىن كٶرگەنٸڭٸز بار ما? مٸنە, وسى فيلم مالايزييالىقتاردىڭ اقشاسىنا تٷسٸرٸلگەن. ەرينە, حالىق حابارسىز بولعان بۇدان.
كينودان تٷسكەن تابىس اقىرى تٷگەلدەي تەركٸلەنەدٸ.
«قازاقستان حالقى وسى جاعدايدان ساباق الۋى كەرەك. توناۋشى بيلٸك مەملەكەتتٸڭ تٷبٸنە جەتەدٸ. حالىق ەدٸلەتسٸزدٸك پەن جەمقورلىقتان ەبدەن قاجىعاندا بٸر جۇدىرىققا جۇمىلادى. مالايزييا سوعان دەلەل.
پرەمەر رازاك ۇلتتىق قورداعى 3 ميلليارد دوللاردى ٷپتەپ كەتكەن. ويلاپ قاراڭىز, 3 ميلليارد! بٸراق بٸز ٷشٸن تٷك ەمەس بۇل! نازارباەۆتىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەكٸمدەر مەن مينيسترلەردٸڭ بايلىعى رازاكتان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. بيلٸكتەگٸ ات تٶبەلٸندەي توپ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى 150 ملرد دوللاردى شەتكە الىپ شىقتى. بۇل رازاكتىڭ اقشاسىنان 50 ەسە كٶپ! قازاق حالقى ٶزٸنٸڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن قالاي تونالعانىن, تونالىپ جاتقانىن جەتە تٷسٸنبەي وتىر. تٷسٸنگەن جاعدايدا, قازٸرگٸ بيلٸكتٸ نە كٷتٸپ وتىرعانىن ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قورقىنىشتى», – دەيدٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكس-پرەمەرٸ.
ەكٸنشٸسٸ
حالىقتان ۇرلانعان اقشانىڭ سوڭىنا تٷسكەن ازعانتاي وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ باتىستاعى زاڭگەرلەر, تٸلشٸلەر, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن ەرٸپتەستٸگٸ جەمٸسٸن بەرۋدە ەكەن. قاجىگەلدين وسىلاي دەيدٸ.
بۇل بٸر كٷننٸڭ شارۋاسى ەمەس, بٸراق.
«اقپاراتتى جيناستىرۋ, ساراپتان, سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋ بار, مۇنىڭ بەرٸ ۇزاق جۇمىس. ۇرلانعان اقشا قازاقستانعا قايتۋى كەرەك. بۇل ٷشٸن باتىس ەلدەرٸنە اقشانى كٸم, قانداي جولمەن ۇرلاعانىن دەلەلدەۋ قاجەتپٸز.
باسى اشىق بٸر دٷنيە: قازٸرگٸ جٷيە جاساپ تۇرعاندا جەلٸنگەن اقشا ەلگە ورالادى دەپ دەمەلەنبەڭٸز. دەموكراتييالىق ۇستانىمداعى, جەمقورلىقتان ادا جاڭا باسشىلىق بيلٸك كەلگەندە عانا قايتادى», – دەيدٸ ول.
قاجىگەلديننٸڭ ايتۋىنشا, رازاكتىڭ جاعدايىندا پرەمەردٸ اينالاسى ساتىپ كەتكەن. نەگە? ۇياتى وياندى ما ولاردىڭ, ەلدە ەلدٸڭ سەسٸنەن قورىقتى ما? بٸزدٸڭشە, ەندٸگٸ جەردە بۇل ماڭىزدى ەمەس.
«رازاك تاعىنان تايماس ەدٸ. ەگەر ەلدٸ 20 جىل باسقارعان مالايزييانىڭ بۇرىنعى پرەمەرٸ ماحاتحير موحوماد قارسى شىقپاعاندا... 15 جىل ٷنسٸزدٸك ساقتاعان ماحاتحير كەزەكتٸ سايلاۋدا رازاكتىڭ يت تەرٸسٸن باسىنا قاپتايدى. حالىقتى قايىرشى قىلعانىن, مەملەكەتتٸ توناپ بٸتكەنٸن ايتادى. تٸپتٸ وپپوزيتسييانىڭ قاتارىنا ٶتٸپ, بٸر كەزدەرٸ ٶزٸ باسقارعان بيلٸك پارتيياسىنا قارسى كٷرەسكە شىعادى.
كٶردٸڭٸز بە, قالاي? ناعىز مەملەكەتشٸل تۇلعانىڭ ەرەكەتٸ بۇل! مەملەكەتٸ, حالقى ٷشٸن باردى مۇندايعا.
نازارباەۆقا شەتەلدەگٸ ميللياردتاعان دوللاردى ەلگە قايتارۋ ٷشٸن جالپى حالىقتىق, جالپى مەملەكەتتٸك قوزعالىس قۇرىپ, سونىڭ كٶشٸن باستاۋدى ٷندەپ جٷرگەنٸمٸزگە بٸراز بولادى.
سىرتقا اعىلعان ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەتتٸڭ اقشاسىندا ەسەپ جوق, ەزٸر. بۇعان توقتاۋ بولار قوزعالىستى دا كٶرٸپ تۇرعان جوقپىز!» – دەيدٸ ول.
ال...
ال تٶرٸنەن كٶرٸ جاقىن ماحاتحير (قازٸر ول 92-دە) رازاكتىڭ جەمقور جٷيەسٸمەن بٸلەك سىبانا كٷرەسۋگە كٶشەدٸ. الدىمەن اباقتىدا جاتقان وپپوزيتسييا سەركەسٸ انۆار يبراگيممەن تٸزە قوسادى. قىزىعى, يبراگيم اباقتىعا ەكونوميكالىق كٶزقاراستارى قايشى كەلٸپ, دەل وسى ماحاتحيردٸڭ تۇسىندا قامالعان. الايدا رازاكقا قارسى كٷرەستە ماحاتحير يبراگيمنٸڭ پارتيياسىمەن بٸتٸمگە كەلٸپ, اقىرى اياعى جەڭٸپ شىعادى.
«بۇل دا ساباق الۋعا تۇرارلىق جايت» دەيدٸ قاجىگەلدين. قازاقستانداعى ساياسي جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ كەمشٸلٸگٸ بولسا مويىنداپ, ال ەرٸپتەستەرٸنٸڭ اعاتتىعىن كٶرسە كەشٸرە بٸلۋٸ كەرەك. مەسەلە مەملەكەت مٷددەسٸنە تٸرەلگەندە ٶكپە-رەنٸشكە ورىن جوق, بولماۋى دا تيٸس» – دەيدٸ ەكەجان مىرزا.
ماحاتحير ماقساتىنا جەتتٸ. قايتا پرەمەر بولدى. يبراگيم اباقتىدان شىقتى. ال بۇرىنعى پرەمەردٸڭ مەسەلەسٸ ماي شاممەن قارالۋدا. مالايزييانىڭ كٷشتٸڭ قۇرىلىمدارى رازاك پەن ونىڭ جاقىن-جۇراعاتىنىڭ ٷيلەرٸن تٸمٸسكٸلەپ شىعىپ, التىن-كٷمٸسكە تولى بايلىق تاپتى.
ايتپاقشى, رازاكتىڭ ەت جاقىندارىنىڭ اراسىندا بولات نازارباەۆتىڭ ٶگەي بالاسى دا بار. ول – رازاكتىڭ كٷيەۋبالاسى. ولار ەلدٸ تاستاپ كەتە المايدى. شىعارمايدى. جٸبەرمەيدٸ. تەرگەۋ اياقتالعانعا دەيٸن...
بۇل بٸرازعا سوزىلارى انىق. اقش-تاعى اقشا باسى عانا ٶيتكەنٸ. ۇلتتىق قوردىڭ ميللياردتارى تاعى قاي جەردە تىعىلعانىن انىقتاۋ قاجەت.
«قازاقستانداعى كوررۋپتسيونەرلەرگە ساباق بۇل. بٸلٸپ جٷرسٸن. جاڭا بيلٸك كەلگەن كٷندە الدىمەن تەرگەۋ كوميسسيياسىن قۇرادى ەرٸ مەملەكەتتٸڭ اقشاسىنا اۋىز سالعانداردىڭ سوڭىنا تٷسەدٸ.
نازارباەۆتىڭ ورنىنا كٸم كەلسە دە ەگەر اشىق تەرگەۋ جٷرگٸزٸپ, سىرتقا كەتكەن اقشانى قايتارماسا تاعىن ساقتاپ قالا المايدى.
قازٸرگٸ جاعدايدا شىندىقتى ايتقان جۋرناليستەردٸ قۋدالاپ جٷرگەن پروكۋراتۋرا مەن ارنايى قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ەرتەڭ بيلٸك اۋىسقاندا, كەشەگٸ جٷيەنٸڭ كەزٸندە تٷيەنٸ تٷگٸمەن جۇتقان جەمقورلاردىڭ ٸزٸن اڭديدى», – دەيدٸ قاجىگەلدين.
سٶزٸنٸڭ سوڭىندا ەكس-پرەمەر بارشا قازاققا ساباق بولار بٸر دٷنيەنٸ تٸلگە تيەك ەتٸپتٸ.
«مالايزييانى ون جەردەن سىناساق تا, قازاقستانعا قاراعاندا قۋاتتى. ەكونوميكاسى الدىڭعى قاتارلى ەل. تۇرمىستىق تەحنيكا, ٶندٸرٸسكە ارنالعان تٷرلٸ ەلەكتروندى چيپ ٶندٸرۋدەن كٶش باسىندا تۇر. ينفراقۇرىلىمى جەتٸلگەن. كٶلٸك ٶندٸرەدٸ. بٸلٸم جٷيەسٸ دە وزىق.
«استانا مەن كۋالا-لۋمپۋردى, كLٸا ەۋەجايى مەن نازارباەۆ اتىنداعى ەۋەجايدى, PETRONAS پەن «قازمۇنايگازدى», Proton ي «نيۆانىڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي.
مۇنايعا بايلانىپ قالعان مالايزييا جوق. بۇل ەلدٸڭ ەليتاسى «قارا التىننىڭ ارقاسىندا كٷن كٶرەمٸز» دەگەن ستراتەگييادان باس تارتقان. كەرٸسٸنشە, ٶنەركەسٸبٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتتى.
رازاك كەتتٸ. حالىق جەمقور باسشىنى تاعىنان تايدىردى. بٷلٸنگەن تٷگٸ جوق. مالايزييا ەرتەڭ-اق ەسٸن جييادى. ەرتەڭ-اق اياققا تۇرادى.
ال بٸزدٸڭ جاعدايدا مۇنداي ٶزگەرٸس اۋىر ٶتۋٸ مٷمكٸن. امان-ەسەن ەڭسەرەمٸز, الايدا», –دەگەن ەكەن قاجىگەلدين.
كٷنٸ كەشە
بٸلەسٸزدەر, كٷنٸ كەشە «جاڭا قازاقستان» فورۋمى قۇرىلعان. ساپىندا ەمٸرجان قوسانوۆ, دوس كٶشٸم, ەرمۇرات باپي, ايدوس سارىم, راسۋل جۇمالى جەنە باسقا دا ەلگە تانىمال ساياساتكەرلەر بار ۇيىمنىڭ نەگٸزگٸ جۇمىسى - ەلدٸڭ مۇڭىن-مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋ.
«بٷگٸنگٸ بيلٸك بارلىق سالادا ٶزٸنٸڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن تانىتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸردە-بٸر مەملەكەتتٸك باعدارلاما جٶندٸ ورىندالمادى. رەسپۋبليكا بيلٸك ٶزٸ ۋەدە ەتكەندەي, «ەكٸنشٸ كۋۆەيتكە» اينالا قويمادى, كەرٸسٸنشە, ٶمٸر ساپاسى جٶنٸنەن افريكانىڭ ەڭ كەدەي ەلدەرٸ قاتارىنان بٸر-اق شىقتى.
بيلٸكتٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن تابىستارى تۋرالى ەسەپتەرٸنٸڭ جالعان ەكەنٸن ەكونوميكانىڭ كٷيرەۋٸ, ازىپ-توزعان اۋىل مەن قالالار, بىت-شىت بولعان جولدار, قۇلدىراعان كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا قاراپ بٸلە بەرۋگە بولادى.
باسقا مەملەكەتتەر مەن شەتەل كومپانييالارىمەن تيٸمسٸز كەلٸسٸمشارتتارعا قول قويىپ, قازاقستان قارىزعا بەلشەسٸنەن باتتى.
27 جىلعى تەۋەلسٸزدٸك بەرگەن بار مٷمكٸندٸكتٸ بٸز ۇتىمدى پايدالانا المادىق. كەرٸسٸنشە, بٸز 90-جىلداردىڭ باسىندا قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ باسشىلىققا كەلۋٸنە نەگٸز بولعان دەموكراتييا مەن بوستاندىقتىڭ, پٸكٸر الۋاندىعى مەن تەڭدٸكتٸڭ تٷپكٸ پرينتسيپتەرٸنەن بٸرجولاتا قول ٷزدٸك.
شىن مەنٸندە بٷگٸندە بيلٸكتٸڭ ٶزٸ ليبەرالدى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستى تەجەگٸشٸنە, بٸردەن-بٸر كەدەرگٸسٸنە اينالىپ وتىر.
بۇدان ارعى ەرەكەتسٸزدٸك پەن بەرٸن دە باسقا بٸرەۋ شەشٸپ تاستايدى دەگەنگە سەنۋشٸلٸك – اپاتقا اپاراتىن جول!», – دەيدٸ فورۋم بەلسەندٸلەرٸ.
قالاي ويلايسىز, دۇرىس ايتا ما?
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
