Túrmeden shyqpai qoiǵan jeltoqsanshy Árken Ýaqty bilesizder me? 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasyn uiymdastyrǵandardyń biri dep ǵalym Árken Ýaq 8 jylǵa sottalady. Sottalǵan kezi – 1987 jyl. Árken Ýaq Qairat Rysqulbekov oqyǵan Sáýlet jáne qurylys institýtynda sabaq bergen, geolog-ǵalym. Ol jalamen qamaýǵa túsedi. Ol kisiniń ústinen kýáger bolǵan ózimen birge jumys isteitin, biraq ómirinde aralaspaǵan, syilaspaǵan, jaýlaspaǵan bir kisi bolǵan eken.
Árken Ýaq Varlam Shalamov degen orystyń ataqty jazýshysy jazǵan "Kolymada" túrmede otyrady. Kolyma – Sibirdegi eń azapty túrmelerdiń biri. Sol kezdegi kóptegen quqyq qorǵaýshylar arasha túsip, ol kisini raqymshylyqqa iliktirgen kezde Árken Ýaq eki ret túrmeden shyǵýdan bas tartady.
"Men eshqandai ásire ultshyl emespin. Men Jeltoqsan oqiǵasyn uiymdastyrǵan emespin. Sondyqtan meni tolyq aqtap, bosatyńdar", – deidi Árken Ýaq.
Ol kisige túrmede qastandyq ta jasalady, biraq ol kisi onyń bárin jeńedi. Óte qýatty adam bolǵan. Sondai-aq ol adam túrmede jalamen sottalǵan adamdardyń haqyn qoldap, aryz jazýǵa kómektesip, kóp adamǵa járdemin tigizedi.
Keiin Árken Ýaq óziniń esteliginde túrmeden shyqqannan keiin óziniń ústinen jala japqan adamdy kórip qalyp, urǵanyn jazǵan.
"Sol túni men bala siiaqty uiyqtadym. Men túrmede jatqanda sony uryp, tumsyǵyn buzýdy ár sát oilaýshy edim", – deidi Árken Ýaq.
Árken Ýaq túrmeden shyqqannan keiin Jeltoqsan oqiǵasyn ǵalym retinde zertteidi. Arhivterden qylmystyq isterdi qaraidy. Onyń aitýynsha, Jeltoqsan oqiǵasynda 4000-nan astam jas ajal qushqan. Ol kisi Nazarbaevtyń qazaq halqyna jasaǵan genotsidi týraly kitap ta jazyp shyqty. Ómir boiy Jeltoqsannyń shyndyǵy men aqiqaty úishn kúresip ótken adam.
Qanat TILEÝHAN,
jazýshy, jýrnalist.
