Prezident Qasym-Jomart Toqaev qol qoiǵan «Alataý qalasynyń erekshe quqyqtyq rejimi týraly» Konstitýtsiialyq zań qoǵamda qyzý talqylanyp jatyr. Sarapshylar bul bastamany Qazaqstannyń jańa ekonomikalyq damý kezeńine qadam basýy ári halyqaralyq investitsiialyq jáne tehnologiialyq básekege beiimdelý áreketi retinde baǵalaýda.
Álemdik tájiribede arnaiy quqyqtyq rejimder men smart city modelderi ekonomikany ártaraptandyrýdyń, innovatsiia tartýdyń jáne jahandyq kapital úshin tartymdy orta qalyptastyrýdyń tiimdi quralyna ainaldy. Osy turǵydan alǵanda, «Alataý» jobasy Ortalyq Aziiadaǵy jańa tehnologiialyq jáne qarjylyq hab qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategiialyq bastama retinde qarastyrylyp otyr.
«Alataýdyń» ekonomikalyq áleýeti, halyqaralyq tájiribemen uqsastyǵy jáne Qazaqstannyń jahandyq imidjine yqpaly týraly ekonomist Dinara Mamyrbekovamen suhbattastyq.
- Qasym-Jomart Toqaev «Alataý qalasynnyń erekshe quqyqtyq rejimi týraly» Konstitýtsiialyq zańǵa qol qoidy. Búginde mundai arnaiy quqyqtyq rejimder álemdik tájiribede qanshalyqty suranysqa ie?
- Qazirgi tańda arnaiy quqyqtyq rejimder álemdik tájiribede óte joǵary suranysqa ie ári ekonomikalyq damýdyń tiimdi quraly retinde keńinen qoldanylyp keledi. Prezident Qasym-Jomart Toqaev qol qoiǵan «Alataý qalasynyń arnaiy quqyqtyq rejimi týraly» Konstitýtsiialyq zań da osy jahandyq trendke tolyq sáikes keledi. Álemdik tájiribege qarasaq, mundai erekshe rejimder eń aldymen investitsiia tartý, innovatsiiany damytý, jańa tehnologiialardy engizý jáne halyqaralyq kapital úshin qolaily orta qalyptastyrý maqsatynda engiziledi. Mysaly, Qytaidaǵy Shenchjen, BAÁ-degi Dýbai, Ońtústik Koreiadaǵy Inchhon siiaqty arnaiy aimaqtar búginde álemdik ekonomikalyq ósimniń draiverine ainaldy.
Ekonomikalyq turǵydan alǵanda, arnaiy quqyqtyq rejimder birneshe mańyzdy artyqshylyq beredi:
- biýrokratiialyq kedergilerdi azaitady
- investorlarǵa quqyqtyq turaqtylyq usynady
- salyqtyq jáne ákimshilik jeńildikter beredi
- halyqaralyq standarttardy jyldam engizýge múmkindik jasaidy
- joǵary tehnologiialar men kreativti indýstriialardyń damýyn jedeldetedi.
Alataý qalasyna qatysty zańda da dál osyndai tetikter qarastyrylǵan. Atap aitqanda, halyqaralyq qurylys standarttaryn engizý, tsifrlyq aktivter ainalymyn retteý, investorlardy qorǵaý, sheteldik mamandardy tartý jáne «bir tereze» qaǵidaty arqyly memlekettik qyzmetterdi tsifrlandyrý kózdelgen.Meniń oiymsha, Alataý jobasynyń ereksheligi bul tek jańa qala salý emes, Qazaqstanda jańa institýtsionaldyq jáne ekonomikalyq model qalyptastyrý áreketi. Iaǵni, Alataý bolashaqta innovatsiia, tehnologiia, qarjy jáne kreativti ekonomika shoǵyrlanǵan halyqaralyq deńgeidegi ýrbanistikalyq ortalyqqa ainalýy múmkin. Sondyqtan álemdik tájiribe kórsetkendei, arnaiy quqyqtyq rejimder búgingi tańda memleketterdiń jahandyq básekege qabilettiligin arttyratyn eń tiimdi quraldardyń biri. Al Qazaqstan úshin Alataý qalasy osyndai jańa ekonomikalyq ósim núktesine ainalýǵa tolyq áleýetke ie.
- «Alataýdy» tabysty halyqaralyq tehnologiialyq jáne ekonomikalyq habtarmen salystyrýǵa bola ma?
- Iá, «Alataýdy» álemdegi tabysty tehnologiialyq jáne ekonomikalyq habtarmen salystyrýǵa tolyq negiz bar, sebebi búgingi tańda bul joba jai ǵana jańa qala emes, innovatsiia, tsifrlyq tehnologiia, investitsiia jáne kreativti ekonomikany biriktiretin strategiialyq damý ortalyǵy retinde qarastyrylyp otyr.
Álemdik tájiribede mundai habtardyń eń tanymal úlgileri retinde Qytaidaǵy Shenchjen, BAÁ-degi Dýbai, sondai-aq Silikon alqaby atalady. Bul ortalyqtardyń barlyǵyn biriktiretin ortaq faktorlar bar:
-arnaiy quqyqtyq jáne investitsiialyq rejim;
joǵary tehnologiialarǵa basymdyq
-halyqaralyq kapital tartý
-talanttar men startaptarǵa qolaily orta
-zamanaýi ýrbanistika men tsifrlyq infraqurylym.
Alataý qalasynyń damý tujyrymdamasynda da dál osy baǵyttar kórinis tapqan. Iaǵni, qala bolashaqta IT, jasandy intellekt, tsifrlyq qarjy, logistika, týrizm jáne kreativti indýstriialar shoǵyrlanǵan jańa ekonomikalyq ortalyqqa ainalýy múmkin.
Baiqaǵanym, Alataýdyń basty artyqshylyǵy — onyń geografiialyq ornalasýy. Almaty aglomeratsiiasyna jaqyn ornalasýy, halyqaralyq kólik dálizderine shyǵýy jáne adam kapitalynyń shoǵyrlanýy bul jobanyń áleýetin kúsheitedi. Sonymen qatar arnaiy quqyqtyq rejim investorlar úshin senimdi ári ikemdi biznes ortasyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Degenmen, álemdik deńgeidegi habqa ainalý úshin tek infraqurylym jetkiliksiz. Munda eń mańyzdysy:
-institýtsionaldyq turaqtylyq
-ashyq basqarý júiesi
-bilim men ǵylym integratsiiasy
-halyqaralyq seriktestik
-innovatsiialyq ekojúieni qalyptastyrý.
Eger osy baǵyttar júieli túrde iske assa, Alataý Ortalyq Aziiadaǵy iri tehnologiialyq jáne ekonomikalyq habtardyń birine ainalyp, Qazaqstan ekonomikasynyń jańa ósim núktesi bola alady.
- Qazirgi jahandyq básekelestik jaǵdaiynda «aqyldy qala» sekildi tsifrlyq modelderdiń mańyzy qanshalyqty joǵary?
- Qazirgi jahandyq básekelestik jaǵdaiynda «aqyldy qala» modelderiniń mańyzy óte joǵary jáne olar memleketterdiń ekonomikalyq damý deńgeiin aiqyndaityn negizgi faktorlardyń birine ainalyp otyr. Búginde álem elderi tek tabiǵi resýrstarmen emes, tehnologiia, innovatsiia jáne tsifrlyq infraqurylym arqyly básekege túsýde.
«Aqyldy qala» uǵymy bul jai ǵana tsifrlandyrylǵan qala emes. Bul — jasandy intellekt, úlken derekter (Big Data), IoT tehnologiialary, tsifrlyq basqarý jáne avtomattandyrylǵan infraqurylym arqyly turǵyndardyń ómir sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan jańa ýrbanistikalyq model.
Álemdik tájiribede Singapýr, Seýl, Dýbai siiaqty qalalar «aqyldy qala» tehnologiialaryn engizý arqyly ekonomikalyq tiimdilikti aitarlyqtai arttyrdy. Mundai modelder:
-qala basqarýyn tiimdi etedi
-kólik keptelisin azaitady
-energiiany únemdeidi
-qaýipsizdik deńgeiin kúsheitedi
-memlekettik qyzmetterdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi
-investorlar men joǵary bilikti mamandardy tartady.
Ekonomikalyq turǵydan qaraǵanda, «aqyldy qala» - bul investitsiialyq tartymdylyqtyń jańa standarty, sebebi halyqaralyq investorlar búginde tsifrlyq infraqurylymy damyǵan, basqarý júiesi ashyq ári tehnologiialyq ekojúiesi qalyptasqan aimaqtarǵa kóbirek qyzyǵýshylyq tanytady. Qazaqstan úshin de bul baǵyt strategiialyq mańyzǵa ie. Ásirese Alataý sekildi jańa qalalarda smart city elementterin bastapqy kezeńnen engizý bolashaqta infraqurylymdyq shyǵyndardy azaityp, tiimdi ári turaqty ekonomikalyq model qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Meniń oiymsha, XXI ǵasyrda «aqyldy qala» — bul tek tehnologiialyq trend emes, ulttyq básekege qabilettiliktiń mańyzdy kórsetkishi. Qai memleket tsifrlyq ýrbanistika men innovatsiialyq ekojúieni jyldam damytsa, sol el jahandyq ekonomikada jetekshi orynǵa ie bolady.
- «Alataýdy» Qasym-Jomart Toqaev júrgizip otyrǵan jańǵyrtý strategiiasynyń praktikalyq jalǵasy retinde qarastyrýǵa bola ma?
- «Alataý» jobasyn Qasym-Jomart Toqaev júrgizip otyrǵan jańǵyrtý strategiiasynyń praktikalyq ári institýtsionaldyq jalǵasy retinde qarastyrýǵa tolyq negiz bar. Sebebi bul joba Memleket basshysy usynǵan ekonomikany ártaraptandyrý, tsifrlandyrý, investitsiialyq tartymdylyqty arttyrý jáne jańa ósý núktelerin qalyptastyrý baǵyttarymen tikelei úndesedi. Sońǵy jyldary Prezident Qasym-Jomart Toqaev ekonomikanyń shikizattyq modelinen innovatsiialyq jáne tehnologiialyq modelge kóshý qajettigin birneshe ret atap ótti. Osy turǵydan alǵanda, Alataý — jańa ekonomikalyq saiasattyń naqty tájiribelik alańyna ainalýy múmkin. Jobanyń negizgi erekshelikterine nazar aýdarsaq:
-arnaiy quqyqtyq rejim engizilýi
-halyqaralyq investitsiia tartýǵa baǵyttalýy
-smart city qaǵidattarynyń qoldanylýy
-tsifrlyq tehnologiialar men innovatsiialyq sektorǵa basymdyq berilýi
-tiimdi ýrbanistikalyq model qalyptastyrýy , munyń barlyǵy qazirgi jańǵyrtý saiasatynyń negizgi basymdyqtarymen sáikes keledi.
Meniń jeke pikirim, Alataý — bul tek jańa qala qurylysy emes, jańa basqarý filosofiiasynyń modeli. Iaǵni munda ikemdi memlekettik basqarý, tehnologiialyq ekonomika, adami kapitaldy damytý jáne halyqaralyq standarttarǵa beiimdelgen biznes-orta qalyptastyrý kózdelip otyr.Sonymen qatar bul joba Qazaqstannyń óńirlik básekege qabilettiligin kúsheitýge de yqpal etedi. Ortalyq Aziiada investitsiia, tehnologiia jáne talanttar úshin báseke kúsheiip jatqan kezeńde, Alataý elimizdiń jańa ekonomikalyq brendine ainalýy yqtimal. Sondyqtan Alataýdy Prezident Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstan», ekonomikany jańǵyrtý jáne tsifrlyq transformatsiia strategiiasynyń naqty praktikalyq kórinisi dep baǵalaýǵa bolady.
- Halyqaralyq kapitaldy tartý úshin investorlarǵa beriletin arnaiy kepildikter men ikemdi retteý tetikteri qanshalyqty mańyzdy?
- Halyqaralyq kapitaldy tartýda investorlarǵa beriletin arnaiy kepildikter men ikemdi retteý tetikteriniń mańyzy óte joǵary. Qazirgi jahandyq ekonomikada kapital eń aldymen turaqtylyq, ashyqtyq jáne quqyqtyq senimdilik bar elder men aimaqtarǵa baǵyttalady. Sondyqtan memleketter investorlar úshin qolaily ekojúie qalyptastyrýdy strategiialyq basymdyq retinde qarastyrady. Ekonomikalyq turǵydan alǵanda, investor úshin eń mańyzdy faktorlardyń biri — táýekel deńgeii. Eger memleket:
-menshik quqyǵyn qorǵasa
-zańnamanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etse
-daýlardy sheshýdiń tiimdi mehanizmderin usynsa
-salyqtyq jáne ákimshilik rásimderdi jeńildetse, onda halyqaralyq kapital aǵyny edáýir artady.
Álemdik tájiribede mundai tetikter óte keń qoldanylady. Mysaly, Dýbai halyqaralyq qarjy jáne tehnologiialyq ortalyqqa ainalýynda erkin ekonomikalyq aimaqtar men ikemdi quqyqtyq rejim sheshýshi ról atqardy. Al Shenchjen arnaiy ekonomikalyq saiasat arqyly jahandyq óndiristik jáne tehnologiialyq habqa ainaldy. Búginde investorlar tek salyqtyq jeńildikterge ǵana emes, sonymen qatar:
1) tsifrlyq memlekettik qyzmetterge
2)biýrokratiianyń az bolýyna
3)halyqaralyq quqyq standarttaryna
4)kadrlyq jáne infraqurylymdyq áleýetke
5)memlekettik institýttardyń tiimdiligine erekshe mán beredi.
Alataý qalasyna qatysty arnaiy quqyqtyq rejimniń engizilýi de dál osy maqsattarǵa baǵyttalǵan. Bul mehanizmder investorlarǵa uzaq merzimdi senim qalyptastyryp, Qazaqstannyń halyqaralyq investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi.
Ekonomist-zertteýshi retinde aitar bolsam, XXI ǵasyrdaǵy investitsiialyq básekede jeńis tabiǵi resýrstarǵa emes, institýtsionaldyq sapaǵa bailanysty. Qai el nemese aimaq investorǵa jyldam, ashyq jáne boljamdy orta usynsa, sol ekonomika halyqaralyq kapital úshin tartymdy bola túsedi. Sondyqtan arnaiy kepildikter men ikemdi retteý tetikteri jai ǵana ekonomikalyq qural emes, memlekettiń jahandyq básekege qabilettiligin arttyratyn strategiialyq faktor.
- «Alataý» jańa ekonomikalyq jáne tehnologiialyq modelderdi synaqtan ótkizetin alańǵa ainala ala ma?
- Alataý bolashaqta Qazaqstandaǵy jańa ekonomikalyq jáne tehnologiialyq modelderdi synaqtan ótkizetin mańyzdy pilottyq alańǵa ainala alady. Álemdik tájiribede mundai qalalar kóbine innovatsiialyq sheshimderdi engizýdiń, jańa basqarý tásilderin aprobatsiialaýdyń jáne tsifrlyq ekonomikany damytýdyń eksperimenttik ortalyǵy retinde qyzmet etedi. Mysaly, Shenchjen alǵashynda arnaiy ekonomikalyq aimaq retinde qurylyp, keiin Qytaidyń tehnologiialyq serpilisiniń simvolyna ainaldy. Sol siiaqty Dýbai tsifrlyq ekonomika, smart city jáne innovatsiialyq qarjy júielerin engizý arqyly jahandyq hab retinde qalyptasty. Alataýdyń ereksheligi - onyń nólden bastap zamanaýi talaptarǵa sai josparlanýynda. Bul qalada:
-smart city tehnologiialaryn
-jasandy intellekt negizindegi basqarý júielerin
-tsifrlyq memlekettik qyzmetterdi
-«jasyl ekonomika» elementterin
-finteh jáne tsifrlyq aktivter ekojúiesin
-innovatsiialyq ýrbanistikalyq sheshimderdi birden keshendi túrde engizýge múmkindik bar.Mundai jobalardyń basty artyqshylyǵy — jańa reformalardy búkil el boiynsha emes, aldymen arnaiy ortada synaqtan ótkizý múmkindigi. Bul táýekelderdi azaityp, tiimdi modelderdi keiin respýblikalyq deńgeide engizýge jol ashady.
Sonymen qatar Alataý halyqaralyq investorlar, startaptar, IT-kompaniialar men ǵylymi ortalyqtar shoǵyrlanǵan innovatsiialyq ekojúie qalyptastyrýǵa áleýetti. Eger ýniversitetter, ǵylym jáne biznes arasynda tiimdi bailanys ornatylsa, qala Ortalyq Aziiadaǵy tehnologiialyq eksperimentter men jańa ekonomikalyq sheshimderdiń ortalyǵyna ainalýy múmkin. Sondyqtan Alataýdy tek infraqurylymdyq joba emes, Qazaqstannyń bolashaq ekonomikalyq modelin qalyptastyratyn strategiialyq innovatsiialyq platforma retinde qarastyrýǵa bolady.
- Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeidegi imidji men pozitsiiasyn nyǵaitý turǵysynan «Alataýdyń» mańyzyn qalai baǵalaisyz?
- «Alataý» jobasynyń Qazaqstannyń halyqaralyq imidji men jahandyq pozitsiiasyn nyǵaitýdaǵy mańyzy óte joǵary dep esepteimin. Sebebi qazirgi kezeńde memleketterdiń bedeli tek tabiǵi resýrstarmen emes, olardyń innovatsiialyq áleýetimen, tehnologiialyq damýymen jáne zamanaýi basqarý modelderimen baǵalanady. Alataý — Qazaqstannyń álemge ózin jańa ekonomikalyq baǵyttaǵy memleket retinde tanytýynyń mańyzdy simvoldyq ári praktikalyq jobasy. Bul bastama elimizdiń:
-investitsiiaǵa ashyq ekenin
-innovatsiia men tsifrlandyrýǵa basymdyq beretinin
-halyqaralyq standarttarǵa beiimdelip jatqanyn
-óńirlik tehnologiialyq hab bolýǵa umtylatynyn kórsetedi.
Álemdik tájiribede mundai jobalar eldiń halyqaralyq brendingine aitarlyqtai áser etedi. Mysaly, Dýbai BAÁ-niń jahandyq ekonomikalyq ortalyq retindegi bedelin qalyptastyrsa, Shenchjen Qytaidyń tehnologiialyq modernizatsiiasynyń simvolyna ainaldy. Sol siiaqty Alataý da Qazaqstannyń jańa damý kezeńiniń beinesi bola alady. Sonymen qatar mundai megajobalar halyqaralyq investorlar men sarapshylar nazaryn aýdarady. Eger Alataýda tiimdi quqyqtyq rejim, joǵary sapaly infraqurylym jáne innovatsiialyq ekojúie qalyptassa, bul Qazaqstannyń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyryp, halyqaralyq reitingterdegi pozitsiiasyna oń áser etedi.
Geosaiasi turǵydan da Alataýdyń mańyzy zor. Qazaqstan Eýropa men Aziiany bailanystyratyn strategiialyq aimaqta ornalasqan. Osy artyqshylyqty paidalana otyryp, Alataý Ortalyq Aziiadaǵy tehnologiia, logistika, tsifrlyq ekonomika jáne kreativti indýstriialardyń jańa ortalyǵyna ainalýy múmkin. Meniń oiymsha, Alataý — bul tek jańa qala emes, Qazaqstannyń bolashaqqa baǵyttalǵan jańa halyqaralyq kelbeti. Ol elimizdiń «tsifrlyq memleket», «innovatsiialyq ekonomika» jáne «jahandyq seriktestikke ashyq el» retindegi imidjin kúsheitetin strategiialyq joba bola alady.
Jalpy taldaý qorytyndysy boiynsha, «Alataý» jobasy Qazaqstannyń jańa ekonomikalyq jáne tehnologiialyq damý baǵytyn aiqyndaityn strategiialyq bastama retinde baǵalanady. Bul joba arnaiy quqyqtyq rejim, smart city tehnologiialary, innovatsiialyq infraqurylym jáne halyqaralyq investitsiia tartý mehanizmderi arqyly álemdik tájiribedegi tabysty ekonomikalyq habtardyń modeline jaqyndai túsedi. Sonymen qatar Alataý tsifrlyq ekonomika, jasandy intellekt, kreativti indýstriia jáne zamanaýi ýrbanistika baǵyttaryndaǵy jańa sheshimderdi synaqtan ótkizetin pilottyq alań bolýǵa áleýetti. Joba Qazaqstannyń halyqaralyq investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyryp qana qoimai, eldiń innovatsiialyq memleket retindegi imidjin kúsheitýge de yqpal etedi. Eń bastysy, Alataýdy Prezident Qasym-Jomart Toqaev júrgizip otyrǵan ekonomikany jańǵyrtý, tsifrlandyrý jáne jahandyq básekege qabilettilikti arttyrý strategiiasynyń naqty praktikalyq kórinisi retinde qarastyrylýy múmkin. Sondyqtan Alataý bolashaqta Ortalyq Aziiadaǵy iri tehnologiialyq, qarjylyq jáne innovatsiialyq ortalyqtardyń birine ainalý áleýetine ie strategiialyq joba bolyp sanalady.
