Áleýmettik jelide Almatydaǵy Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde ótkizilgen tárbie jiyny qyzý talqyǵa tústi. Qumash Telegram-arnasynyń málimetinshe, sharaǵa birinshi kýrstyń stýdent qyzdary qatysqan. Jiyn barysynda olarǵa "qyz bala inabatty, ibaly bolýy kerek", "ashyq-shashyq kiinýge bolmaidy", "er adamdy kórgende iilip sálem berý – ádep belgisi", "uzyn beldemshe – tárbieniń nyshany" degen mazmundaǵy nasihat júrgizilgen. Sonymen qatar ártúrli jastaǵy er adamdardyń qyzdardyń minez-qulqy jaily aitqan videorolikteri kórsetilgen. Bul oqiǵa áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń narazylyǵyn týǵyzdy. Jelide "Nege tek qyzdar? Jigitterge nege eshteńe aitylmaidy?", "Áielderdi emes, erlerdi de tárbieleńizder" degen syni pikirler kóbeidi.
Belgili feminist Aigerim Qusaiynqyzy Dalanews.kz agenttigine bergen pikirinde mundai tárbielik sharalar genderlik teńdikke qaishy ekenin jáne zaiyrly oqý oryndarynda mundai nasihatqa jol berilmeýi keregin alǵa tartty.
"Bul jaǵdai – qazaq qoǵamyndaǵy genderlik teńsizdiktiń aiqyn kórinisi jáne ulttyq dástúrdi ústirt ári patriarhaldyq turǵyda túsindirýdiń saldary dep batyl aita alamyz. Eki faktor da bir-birin “tolyqtyryp”, osyndai oqiǵalardyń qaitalanýyna jaǵdai jasap otyr. Qazaqstandaǵy áielderdiń 54%-y bilim berý salasynda qyzmet etedi (Ulttyq statistika biýrosy, 2024), bul – olardyń bilim alýǵa degen qulshynysynyń aiǵaǵy. Degenmen 2024 jyly “Genderlik alshaqtyq indeksi” boiynsha Qazaqstan 146 eldiń ishinde álemdik júzdikke de enbeidi. Ásirese, saiasi qatysý men ekonomikalyq múmkindikter baǵytynda úlken alshaqtyq bar. Bul kórsetkishter qoǵamda áli de qyzdardyń áleýmettik rólin shekteý tájiribesiniń bar ekenin dáleldeidi", - deidi ol.
Sarapshynyń aitýynsha, bilim men syni oilaýdy damytýy tiis ýniversitet sekildi mekemeniń dál osyndai sipattaǵy jiyn uiymdastyrýy – institýtsionaldyq deńgeide ornyqqan genderlik stereotipterdi qaita jańǵyrtýdyń aiqyn mysaly.
"IýNESKO-nyń 2022 jylǵy baiandamasyna sáikes, postkeńestik elderdiń 73%-ynda bilim berý mekemelerinde genderlik beitaraptylyq printsipteri tolyq engizilmegen. Bul Qazaqstanda baiqalyp otyrǵan ahýaldyń keńirek júieli sipaty bar ekenin kórsetedi. Qyz balalardyń syrtqy kelbeti men minez-qulqyna baǵyttalǵan talaptar – bul qoǵamdyq keńistiktegi áielderdiń erkindigin shekteýdiń tikelei tásili. Munda "ádep" pen «inabattylyq» uǵymdary genderlik kodtaý arqyly tek áielden talap etiledi, al er adamdardyń minez-qulqy men moraldyq jaýapkershiligi nazardan tys qalatyny – patriarhaldy normanyń klassikalyq belgisi. Mysaly: IýNISEF zertteýi (2021) kórsetkendei, qazaqstandyq jasóspirim qyzdardyń 38%-y «qoǵamda áielderdiń júris-turysyna qatysty talaptar ádiletsiz" dep sanaidy. Bul olardyń ishki qarsylyǵynyń artyp kele jatqanyn baiqatady", - deidi ol.
Fembike ulttyq dástúrdiń durys túsindirilmeýin de synǵa aldy. Onyń aitýynsha, qazaq tarihynda áielderge úlken qurmet kórsetilgen. Mysaly, Bopai hanym men Aiǵanym hanym siiaqty tarihi tulǵalar qoǵamnyń saiasi jáne ekonomikalyq isterine belsene aralasqan.
"Biraq búgingi qoǵamda ulttyq mádeniet degenimizdi jii birjaqty – áieldi tek baǵynyshty, únsiz, “uzyn etekti” beinede kórýmen shektep otyrmyz. Bul – dástúrdi qazirgi patriarhaldy kózqaraspen burmalaýdyń bir úlgisi. Aitalyq, 2020 jylǵy QR Otbasylyq qatynastarǵa arnalǵan áleýmettik zertteýinde respondentterdiń 59%-y "áieldiń mindeti – kúieýine baǵyný" dep jaýap bergen. Bul mádeni túsiniktiń arhaikalyq sipatyn aiqyn kórsetedi. Bul áreket artynda turǵan dúnietanym – postsovettik keńistikte keń taralǵan neokonservativtik jáne neopatriarhaldy ideologiia. Onyń máni: áiel – qoǵamnyń “moraldyq tiregi”, sondyqtan onyń júris-turysy únemi qadaǵalanýy tiis; al er adamnyń áreketi ekinshi kezektegi másele bolyp qala beredi. Bul kózqaras áieldiń qoǵamdaǵy ornyn negizinen otbasylyq-reprodýktivtik rólge baǵyttaǵysy keledi", - dep qosty ol.
Qusaiynqyzy elimizde árbir úshinshi áiel ómirinde kem degende bir ret zorlyq-zombylyqqa ushyraitynyn da atap ótti.
"Bul qoǵamda áielderdiń rólin tómendetetin jáne baqylaýǵa tyrysatyn diskýrs qalai áreket etetinin kórsetedi. Ýniversitettiń bul bastamasy genderlik teńdikke qarsy regressivti qadam ári ulttyq mádenietti konservativti kodifikatsiialaýdyń nátijesi. Eger rasymen de ulttyq qundylyqtardy ulyqtaǵymyz kelse, onda áieldiń de, er adamnyń da jaýapkershiligin, quqyqtary men mindetterin teń dárejede talqylaýymyz kerek. Áitpese bul “tárbie saǵattary” zamanaýi qoǵamǵa kereǵar áser etedi de, qyzdardyń bilim alýdaǵy, qoǵamdyq ómirdegi belsendiligine keri yqpalyn tigizedi", - dep qosty ol.
Qusaiynqyzy bul qubylystyń áleýmettik-psihologiialyq tamyry tereńde jatqanyn alǵa tartty. Onyń pikrinshe, qazaq qoǵamy men jalpy postkeńestik keńistik patriarhaldy júie bolyp qalyptasqan.
"Mundai júiede áiel adamnyń syrtqy kelbeti men júris-turysy – qoǵamnyń “moraldyq kapitaly” retinde qarastyrylady. Iaǵni, áieldiń “tártiptiligi” búkil qoǵamnyń abyroiymen bailanystyrylyp, “namys” uǵymy kóbine áielge ǵana telinedi. IýNISEF-tiń 2023 jylǵy deregi boiynsha, Qazaqstanda ata-analardyń 70%-y qyz bala tárbiesinde inabattylyq pen uiat máselesin basty orynǵa qoiady, al ul balalar úshin bul kórsetkish tek 32% ǵana. Bul qoǵamnyń tárbie salasynda qandai "ekiudai standart" ustanyp otyrǵanyn kórsetedi. Nege tek qyzdarǵa baǵyttalady? Óitkeni patriarhaldy sanada áiel – “álsiz”, ony "baǵyttap, túzep otyrý kerek" degen túsinik bar. Bul stereotip tek bizdiń elde emes, búkil álemde baiqalady: áiel seksýalizatsiianyń obektisine ainalyp, onyń júris-turysy – qoǵamdyq baqylaýdyń basty nysanyna ainalady.
Frantsýz áleýmettanýshysy Per Býrdeniń aitýynsha, mundai júie “simvolikalyq zorlyqtyń” kórinisi, iaǵni áielder ózderin shekteýdi ádetke ainaldyryp, ony qalypty nárse retinde qabyldaýǵa májbúr bolady. Jigitterge qatysty tárbie nege eskerýsiz? Bul – ekiudai standarttyń klassikalyq mysaly. Jigitterge arnalǵan tárbielik áńgimeler sirek aitylady, óitkeni qoǵamda “jigitke bári jarasady”, “erkek – túzdiń adamy” degen kózqaras bar. Mundai ustanymdar er azamattardyń áleýmettik jáne moraldyq jaýapkershiligin ekinshi orynǵa ysyryp qoiady", - deidi ol.
Sarapshy resmi statistikany negizge ala otyryp bylai dep mysal keltirdi:
"QR Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq statistika komitetiniń málimetine sáikes, 2024 jyly 16,1 mlrd teńgeden astam aliment qaryzy jinalmaǵan. Bul – qoǵamda er azamattardyń otbasylyq jáne áleýmettik jaýapkershiliginiń álsizdigin aiǵaqtaityn derek. Biraq dál osy másele jiyndarda nemese BAQ-ta qyzý talqylanyp jatqany sirek. Sońy ne bolady? Osynyń saldarynan bizde eki túrli qaýipti qubylys paida bolady. Qyzdarǵa qatysty sheksiz talap qoiylady, bul olardyń tulǵalyq damýyna, ózin-ózi baǵalaýyna keri áser etedi. HRW 2022 jylǵy baiandamasynda Qazaqstandaǵy jasóspirim qyzdardyń 41%-y "qoǵamnyń artyq talaptary óz erkindigimdi shekteidi" dep aitqan. Mundai tárbieniń saldary – qysyńqy sana, ózin-ózi shekteý, genderlik kemsitýshilikti qalypty nárse retinde qabyldaý. Jigitterge az talap qoiylady, bul olardyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik sezimin tómendetedi. Zorlyq-zombylyq, turmystyq agressiia, genderlik teńsizdiktiń kúsheiýi – osy tárbie júiesiniń tikelei saldary.
Qazaqstanda 2023 jyly tirkelgen turmystyq zorlyq-zombylyq faktileriniń 82%-y er adamdar tarapynan jasalǵan. Bul – tárbieniń birjaqty bolýynan týyndaityn másele. Qandai dúnietanym jatyr? Bul model qoǵamdaǵy “er adam – basqarýshy, áiel – baǵynýshy” degen arhetiptiń jańǵyrýynan týyndaidy. Osylaisha, qyzdarǵa ǵana baǵyttalǵan tárbielik jiyndar genderlik stereotipterdi nyǵaityp, er adamdardyń jaýapkershiligin “kózge kórinbeitin” etedi. Joǵaryda aitylǵan 16 mlrd teńge aliment qaryz – osy tárbie júiesiniń naqty nátijesi, biraq mundai faktilerdi ashyq áshkereleý júieli túrde júzege aspaidy", - dep qosty ol.
Onyń aitýynsha, bilim berý mekemelerinde ótkiziletin tárbie saǵattary men tárbielik is-sharalar adam quqyǵynyń ýniversaldy qaǵidattaryna sáikes qurylýy qajet. Osy tusta ol, birneshe usynys aitty.
"Genderlik beitaraptylyq: Qyzdar men uldarǵa ortaq quqyqtar men mindetter usynylýy tiis. Tárbielik is-sharalarda jynysyna qarai bólý nemese basymdyq berý tájiribesi joiylýy kerek.
Kritikalyq oilaýdy damytý: Stýdentterge genderlik stereotipterdi synai bilý, olardy taný jáne taldaý qabileti úiretilýi qajet.
Kemsitpeý printsipi: Barlyq oqý baǵdarlamalarynda genderlik diskriminatsiianyń barlyq túrin aiyptaityn naqty ustanym bolýy shart. Ózin-ózi taný men tulǵalyq damý: Qyzdar da, uldar da óz qabiletterin, pikirin erkin bildire alatyn, psihologiialyq jáne fizikalyq qaýipsiz orta qalyptasýy tiis. Qandai kontent bolýy kerek? Genderlik teńdik, zorlyq-zombylyqsyz ómir súrý, adamnyń qadir-qasieti siiaqty taqyryptar oqý baǵdarlamasynyń quramyna júieli túrde enýi kerek.
Quqyqtyq saýat: Stýdentter Qazaqstannyń jáne halyqaralyq quqyqtyń negizgi normalaryn bilip ósýi qajet (mysaly, QR Konstitýtsiiasy, BUU-nyń Cedaw Konventsiiasy, IKAO-nyń 190 Konventsiiasy t.b.).
Qyzdar men uldarǵa qoiylatyn talaptardaǵy tepe-teńdik: Bul jerde tepe-teńdik formaldy da, mazmundyq jaǵynan da saqtalýy tiis. Mysaly: Etikalyq jáne minez-qulyq normalary: Uldarǵa da, qyzdarǵa da qoǵamdyq orynda ózin ustaý, basqa adamdardy qurmetteý, quqyq buzbaý talaptary birdei qoiylýy kerek. “Qyzdar inabatty bolsyn” dep bir jaqty talap qoiý ádiletsiz jáne genderlik teńdikke qaishy.
Jaýapkershilik: Tárbielik modelderde uldarǵa da zorlyq-zombylyqqa jol bermeý, teń qarym-qatynas jasaý, turmystyq jaýapkershilikti bólisý siiaqty talaptar qoiylýy qajet. Bul patriarhaldy modeldi qaita qaraýdyń eń mańyzdy bóligi. Kiim talaby: Eger mektep nemese ýniversitet kiim úlgisin talap etse, ol genderlik diskriminatsiia jasamaityn, ortaq estetikalyq jáne etikalyq normalarǵa sáikes bolýǵa tiis. Mysaly, qyzdarǵa ǵana emes, uldarǵa da uqyptylyq, tazalyq siiaqty talaptar qoiylýy kerek", - dep túiindedi ol.
