Qazaqstan AQSh-tyń saýda saiasatynan ne utty, neden utyldy? Muhittyń arǵy betinen jetken sońǵy jańalyqtarǵa súiensek, Vashingtonnyń importtyq baj salyǵyn arttyrý jónindegi sheshimi Qazaqstanǵa da tikelei áser etetin tárizdi. Sarapshylar munyń saldaryn sanamalap, sebepterin izdep álek, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Sarapshy Oljas Baidildinov aldymen mynany anyqtap alǵan jón deidi: Qazaqstannyń AQSh-qa eksporttaityn negizgi taýarlary – munai, ýran, kúmis, titan, ferroqorytpa syndy shikizat ónimderi. Byltyr bul eksporttyń jalpy kólemi 1,8 mlrd dollardy quraǵan. Mańyzdysy sol – Qazaqstannyń shikizattyq eksportyna buryn da baj salyǵy salynǵan emes, iaǵni bul otandyq kompaniialardyń erekshe eńbeginen góri Amerikanyń óz múddesin oilaǵan saiasatqa jaqynyraq. Óitkeni AQSh-qa jergilikti óndiris úshin qajetti arzan shikizat kerek.
"Esesine, Qazaqstannan AQSh naryǵyna shyǵatyn óńdelgen nemese aýyl sharýashylyǵy ónimderine jańadan engizilgen kedendik baj salyǵy bizdiń taýarlarǵa degen amerikalyqtardyń qyzyǵýshylyǵy tómen ekenin aiqyn kórsetti. Qazaqstannan AQSh-qa jetkiziletin óńdelgen ónim men aýylsharýashylyq taýarlarynyń jyldyq eksporty nebári 200 mln dollar shamasynda. Demek, Qazaqstan AQSh úshin tek shikizat bazasy retinde mańyzdy degen pikirge kelýge bolady. Osy tusta sarapshylardyń «ónerkásipti damytamyz» degen burynǵy baǵdarlamalardyń tiimdiligine kúmánmen qarai bastaǵany zańdy. Eger AQSh pen Eýropaǵa tek shikizatymyz kerek bolsa, biz óńdeý ónerkásibin damytamyz dep álekke túsip, milliardtaǵan qarjyny shashýdyń qajeti bar ma edi?", - deidi sarapshy Oljas Baidildinov.
Sarapshynyń sózinshe, jalpy, halyqaralyq saýdada «máńgilik dos joq, tek múdde bar» degendi kezekti ret kózimiz kórgendei. Burynǵy kelisimder men Dúniejúzilik saýda uiymynyń talaptaryn qaita qaraý da qiyn sharýa emes eken.
Qazaqstanmen birge AQSh-tyń baj salyǵy saiasatyna ilikken Ońtústik Koreia, OAR, Japoniia, Malaiziia sekildi elderdiń jaiy bólek. Olar ózderiniń tehnologiialyq ónimderin eksporttaityn memleketter, sondyqtan bul tizimge engende utylǵandary kóbirek. Al biz úshin mundai tizimde bolý amerikalyq naryqqa esik ashpaityny anyq.
"Kerisinshe, sarapshylardyń dereginshe, AQSh kompaniialary Qazaqstandaǵy arzan shikizat pen energiia kózderinen jáne jeńildetilgen sharttarmen júzege asqan munai jobalarynan jyldar boiy ondaǵan, bálkim júzdegen milliard dollar paida tapty. Qazaqstanǵa kelgen investitsiialardy eseptegen kúnniń ózinde, keri áserin de joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Sonyń biri – tarifterdiń kóterilýi men investitsiialyq klimattyń nasharlaýy", - Oljas Baidildinov.
Eýropalyq odaq ta aldaǵy ýaqytta Qazaqstan eksportyna qosymsha aýyrtpalyq túsirmek. 2027-2028 jyldan bastap engiziletin kómirtek salyǵy bizdiń elden Eýropaǵa eksporttalatyn taýarlardy qosymsha 4-5 mlrd dollarǵa qymbattatýy múmkin. Munyń sebebi retinde Qazaqstanda taýar óndirisiniń ekologiialyq talaptarǵa sai kelmeýi, kómirmen jumys isteitin elektr stantsiialarynan aýaǵa bólinetin ziiandy zattardyń kóptigi aitylady. Biraq Qazaqstannyń ónerkásiptik damýǵa tarihi turǵydan kesh qosylǵanyn, myńdaǵan jyldar boiy ekologiiaǵa ziian keltirmei ómir súrgenin eskersek, bul saiasattyń qanshalyqty ádil ekeni bólek áńgime.
Osyndai qiyndyqtardyń ortasynda Reseidiń Qazaqstanǵa aldaǵy bes jyl boiy munai ónimderin baj salyǵynsyz jetkizetini týraly jańalyqtyń mańyzy artty. 2025 jylǵa ǵana Reseiden Qazaqstanǵa bajsyz importtalatyn munai ónimderiniń kólemi 1,5 mln tonnadan asady. Atap aitsaq, benzin – 285 myń tonna, aviaotyn – 300 myń tonna, bitým – 500 myń tonna, dizel – 450 myń tonna. Bul Qazaqstanda jylyna óndiriletin munai ónimderiniń jalpy kóleminiń 8,3%-yn quraidy.
Aita keteiik, Qazaqstan Reseiden munai ónimderin bajsyz jetkizýdi buǵan deiin de uzaq ýaqyttan beri paidalanyp keledi. Al Resei úshin ózge memleketterge eksporttalatyn munaiǵa buryn baj salyǵynyń kólemi ár tonnasyna 100 dollardan asyp otyrǵan.
"Búginde Qazaqstannyń ózinde munai eksportyna salynatyn baj salyǵy shamamen ár tonnaǵa 70 dollar (shamamen bir barrelge 10 dollar kóleminde). Biraq Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan siiaqty iri ken oryndarynyń shiki munaiy bul salyktan bosatylǵan. Osynyń arqasynda amerikalyq jáne eýropalyq munai óńdeý zaýyttaryna qazaqstandyq munai arzan baǵamen jetip jatyr.
Qoryta kelgende, sarapshylar sońǵy jaǵdailar Qazaqstanǵa kimniń naqty qandai kózqaraspen qaraitynyn anyq kórsetti deidi: AQSh pen Eýropa elderi Qazaqstandy tek shikizat jetkizýshi retinde kórse, basqa eldermen, sonyń ishinde Reseimen ekonomikalyq qatynastar teń dárejede ári tiimdirek damyp otyr. Aitpaqshy, óńirdegi energetikalyq jáne munai-gaz máseleleri jaqyn kúnderi Qyrǵyzstanda ótetin A.M.Gorchakov atyndaǵy Qoǵamdyq diplomatiia qorynyń jiynynda keńirek talqylanady", - deidi sarapshy.
