– Ótken jyl Eýraziia keńistigindegi «Úzdik jas ǵalym» nominatsiiasy boiynsha top jaryp, elimizdiń abyroiyn asqaqtattyńyz. Baiqaý qalai boldy?
– Bul baiqaýda úsh atalym boiynsha jas ǵalymdardyń úzdik ǵylymi jumystary anyqtaldy. Atalymdar – «Adam ekologiiasy», «Qoǵam ekologiiasy» jáne «Tabiǵat ekologiiasy» dep ataldy. Meniń topyraqty munai men munai ónimderinen tazartýdy kózdeitin jobam «Tabiǵat ekologiiasy» boiynsha úzdik jumys dep tanyldy. Al «Adam ekologiiasy» atalymy boiynsha Qiyr Shyǵystan kelgen ǵalymnyń jumysy úzdik dep tanylsa, «Qoǵam ekologiiasynda» Saratovtan baiqaýǵa qatysqan jas boijetken top jardy. Úzdikterdi anyqtaýda ǵalymdar jumyspen tanysyp shyǵyp, óz baǵalaryn bere salmady. Uiymdastyrýshylar ǵylymi jumystarǵa arnaiy talaptar qoidy. Olardyń basty talaby ǵylymi joba negizinde jazylǵan maqalalardyń joǵary impakt-faktorlyq kórsetkishke ie bolýy tiis edi.
– Solai dese de bolady. Jerge tógilgen munai men munai ónimderin tazartýǵa qatysty jobamen ainalysqanda «Thomson Reuters», «Scopus» ǵylymi málimetter bazasyna birneshe maqalalarym jariialanyp, álem boiynsha ǵalymdar óz jumystaryn jazarda meniń maqalama silteme jasaǵan bolatyn. Sonyń paidasy osy baiqaýda tidi. Qazir Qazaqstanda álemdik ǵylymi málimetter qoryna engen jalǵyz ǵylymi jýrnal bar. Ol maitalman ǵalym Z.Mansurov basqaratyn Janý máseleleri institýty janynan jylyna tórt ret aǵylyshyn tilinde jaryq kóretin «Eýraziia himiia tehnologiialary» ǵylymi jýrnaly. Atalǵan jýrnalǵa shyqqan materialdy dúniejúzi ǵalymdary únemi baqylap, basylymda jaryq kórgen maqalalarǵa udaiy silteme jasap otyrady. Bul jýrnal – ǵalamdyq ǵylymi málimetter qoryna engen Qazaqstandaǵy jalǵyz jýrnal. Osy jýrnaldyń arqasynda meniń ǵylymi maqalama álem ǵalymdarynyń nazary tústi. Budan basqa qazir QazUÝ janynan aǵylshyn tilinde «Himiia jáne biologiia», «Matematika jáne fizika» ǵylymi jýrnaldary jaryq kórýde. Bul jýrnaldardyń da bolashaǵy zor. Keleshekte osy jýrnaldardyń «Scopus» ǵylymi málimetter qoryna enetin tolyq múmkindigi bar.
– Osy ǵylymi jumysyńyz jaiynda oqyrmandarymyzǵa tereńirek túsindirip berseńiz?
– Munaidy óndirip, tasymaldaǵanda, qorshaǵan orta biraz lastanatyny belgili. Kei jaǵdaida munai qubyrlary jarylyp, qorshaǵan ortaǵa orasan zor kólemde zardaby tiip jatady. Meniń ǵylymi jobam osy zardaptardy joiýǵa baǵyttalǵan. Qamba munailaryn tazalaýdyń birneshe tásili bar. Búginde munaimen lastanǵan jerlerdi termiialyq, mehanikalyq ádispen tazartyp keledi. Termiialyq ádis barysynda mamandar lastanǵan jerdegi aýyr munaidy órtep jiberedi. Mehanikalyq ádis barysynda lastanǵan jerdiń betin jańa topyraq jamylǵysymen jaýyp tastaidy. Úshinshi, fizikalyq, himiialyq ádis boiynsha túrli sorbentter men himiialyq untaqtardy seýip, jerdi munaidan tazartady. Tórtinshi, biologiialyq ádis. Bul tásildiń ózi – bioremediatsiia jáne fitoremediatsiia dep ekige bólingen. Lastanǵan jerlerdi túrli bakteriialarmen tazartý bioremediatsiia tásiline jatady. Al fitoremediatsiia ádisi barysynda lastanǵan jerlerge ósimdikter otyrǵyzyp, aimaqty qalpyna keltirýige bolady. Meniń munai men munai ónimderimen lastanǵan aýmaqtardy tazartý jobam bioremediatsiia tásiline jatady.
– Siz tańdaǵan tásil kúrdeli jáne tiimdi siiaqty?
– Durys aitasyz, bioremediatsiia tásili úlken izdenis pen yjdahattylyqty qajetsinedi. Jobadaǵy negizgi jumysymyz bioremediatsiia tásili barysynda munai men munai ónimderiniń qalai ydyraitynyn baqylaimyz. Munaidyń qalai totyǵyp, qandai toptar bóletinin zertteimiz. Qazir Qazaqstannyń Batysynda munaimen lastanǵan jerler óte kóp. Óz basym zertteý jumysymdy zerthanalyq jaǵdaida júrgizdim. Aqtóbe oblysynda Ajar Jubanova apaiymyz bastaǵan ǵalymdar dalada munai qambalaryna synaq júrgizdi. Olar psevdomonas týysyna jatatyn bakteriialardy daiyndap, munaimen lastanǵan jerlerge seýip, alty ai saiyn baqylaǵan. Nátijesi kisi qyzyǵarlyq deńgeide boldy. Munaimen lastanǵan jerler qysqa merzimniń ishinde 87-90 paiyzǵa deiin tazarǵanyna kóz jetkizdik. Men totyǵý barysyn himiialyq jáne mikrobiologiialyq joldarmen jerge tógilgen munai bakteriialarmen áreketteskende, olardan qanshalyqty aldegid, keton, spirt bóletinin anyqtaýǵa kúsh saldym. Zertteý qorytyndysynyń sońynda jerge tógilgen munai kómirqyshqyl gazy men sýǵa ainalyp ketedi. Bizdiń basty maqsatymyz osy protsessti jedeldetý boldy.
– Lastanǵan jerlerge sebetin bakteriialar – tiri organizm. Jalpy osy sýspenziialardy kez kelgen ýaqytta sebe berýge bola ma?
– Sýspenziialardy kezeńderge bólip sebý kerek. Negizinen lastanǵan jerlerge bakteriialar kóktem men kúzde sebiledi. Qys kezinde sýyqtyń áserinen bakteriialar ómir súrýin baiaýlatady. Sondyqtan lastanǵan aimaqtardy bioremediatsiia tásilimen tazartýǵa kóktem qolaily. Bakteriialarǵa sýyq qalai áser etse, joǵary temperatýra da solai áser etedi.
– Sizder daiyndaǵan bakteriialardy óndiristik deńgeide biopreparat retinde shyǵarýǵa bola ma?
– Árine, bolady. Qazirgi tańda qazaq ǵalymdary daiyndap shyǵarǵan «Munaibag» degen biopreparat bar. Ony otandyq munai óndirýshi kompaniialar qanshalyqty paidalanyp jatqanyn bilmeimin. Ókinishtisi, elimizdegi munai kompaniialary Qazaqstan ǵalymdary daiyndaǵan biopreparattarǵa senimsizdikpen qaraidy. Sondyqtan olar sheteldiń biopreparattaryn satyp alýǵa áýes. Biopreparat shyǵarýda AQSh kósh bastap keledi. Eger AQSh pen bizdiń biopreparattardy salystyrsaq, bizdiki olardan kem túspeitinin baiqaýǵa bolady. Kerek deseńiz, bizder daiyndaǵan biopreparat AQSh-ta daiyndalǵan ónimderge qaraǵanda birshama arzan. Bizdiń ǵalymdar úlken bioreaktor bolmaǵandyqtan, biopreparattaryn óndiristik deńgeide shyǵara almai otyr. Bioreaktor satyp alý úshin qyrýar qarjy kerek. Qarjynyń jetimsizdigi, tiisti menedjmenttiń qalyptaspaýy saldarynan qazaqstandyq ǵalymdardyń oilap tapqan ǵylymi jetistikteri zerthanalyq deńgeiden asa almai otyrǵany janǵa batady. Qazaq ǵalymdarynyń ǵylymi jumystaryn óndiristik deńgeige deiin jetkizý úshin qarjy men oilastyrylǵan menedjment qajet.
Suhbattasqan Nurlan JUMAHANOV.
