[caption id="attachment_9037" align="alignright" width="448"]
Jazdyń kúni edi. El jailaýdyń tórine qonyp, oidaǵynyń shybyn-shirkeimen jaǵalasyp, mazasy ketken shaǵy-tuǵyn. Kún eńkeiip qalǵan kez, aýyldan sál qiystaý jerdegi shabyndyqty sýaryp júr edim, ákei kelip: «Ana jailaýdaǵy Tálip atańnyń (ákemniń aǵasy) úiinde un qalmapty, sálem aityp jiberipti. Un jetkizip ber!», – dedi. «Maqul» dep kúrekti iyqqa salyp, ákeidiń artynan erip, aýylǵa qarai bettedim. Úige kirip, bir-eki kese salqyn shaidy jutyp úlgergenshe syrttan ákeidiń: «Tezirek bol! Kún batatyn boldy» degen aiqaiy estildi. Atyp shyqtym. Esik aldyna shyǵaryp qoiǵan bir qap unnyń janynda aryq tory atty ustap ákei kútip tur eken. Bir qap undy (shamasy 60 keliden astam) eki jaqtap, ekige qaq jaryp, tory atqa teńdedik. «Jolyń bolsyn!», – dep attyń saýyryna bir urǵan ákei artta qaldy, men jailaýdy betke aldym. Jailaýǵa deiin qur atpen tórt-bes saǵat júresiń. Aýyldan biraz uzap, Terekti atalatyn saidyń aýzyna ilingende kún de batty. Batqan kúnmen ilesip oiǵa úrei de uialai bastady. Úrei bolǵanda «jyn-peri nemese Altaidyń jyrtqysh ańdary kezigip qalmasa eken» degen qorqynysh emes, basqa úrei. Birer apta buryn ǵana aýyldaǵy Tasqyn degen jigit qutyryp aýyryp, osy Terekti jaqqa qashyp ketti degen sóz taraǵan. Sol kezdesip qalmasa eken dep kelem. Kenet tómen jaqtan aiqailap, bir-birimen jarysqan eki-úsh jigittiń qarasy kórindi. Ilezde ekeýi janymnan tasyrlatyp shaýyp óte shyqty. Tek bireýi ǵana: «Kimsiń, ei!», – dep betime úńilip, atyn oinatyp aldy-artymdy orady. Tanyp turmyn. Aýzynan araq iisi múńkip tur. Aýylda únemi iship, tóbeles shyǵaryp júretin «qisyq» atalyp ketken Máden degen jigit. Jurttyń bári «qisyq Máden» deitin. «Sen myna júrisińmen jailaýǵa búgin jetpessiń», – dep Qisyǵym atyn bir salyp, jańaǵy joldastarynyń artynan shaba jóneldi.
Batqan kúnmen ilesip oiǵa úrei de uialai bastady. Úrei bolǵanda «jyn-peri nemese Altaidyń jyrtqysh ańdary kezigip qalmasa eken» degen qorqynysh emes, basqa úrei. Birer apta buryn ǵana aýyldaǵy Tasqyn degen jigit qutyryp aýyryp, osy Terekti jaqqa qashyp ketti degen sóz taraǵan. Sol kezdesip qalmasa eken dep kelem.
Jan-jaǵyma alaqtap qarap, aiańdap kelem. «Tasqyn júredi eken» degen «qaýipti mekennen» de óttim. Endigi másele jyn da, jyndy da emes, shelektep quia jónelgen jańbyr boldy. Orta jailaýǵa endi ilingen tusta artylǵan un men meni ázer kóterip kele jatqan tory attyń jaǵdaiy qiyn bola bastady. Sabalaǵan jańbyrǵa qaramai, attan túsip, jetektesem de janýardyń alǵa attaityn túri joq, amalsyz aialdaýǵa týra keldi. Teri tulypqa qaq jaryp bólgen undy jerge túsirip, tastyń ústine qoiýyn qoisam da, «tynyǵyp bolǵan soń atqa qalai artar ekenmin» degen oi mazalai bastady. «Bir jóni bolar», – dedim de, qynasy byljyrap ezile bastaǵan tastyń shetine otyra kettim. «Aryq atqa – qamshy aýyr». Ústindegi júgi túsken soń tory at qaita-qaita silkinip qoiady. El joq ien taýdyń arasynda bulai otyra bergen de tiimsiz. Jańbyrǵa malshynyp, qoiyn-qonyshty sýyq aralai bastady. Ornymnan turyp, undy atqa artaiyn dep tastyń ústine shyqtym. Byljyrap ezilgen qynany basqan zaman aiaǵym taiyp , ekbettei quladym. Áiteýir qol tirep úlgerip, betti aman saqtap qaldym. Es ketip, jan shyqqanda eki teń un ornyn tapty. Atty jetektep, alǵa ilgerledim. Birese jynys ormanǵa kirip, birese tuiyq jartasqa tirelip júrip, túnniń bir ýaǵynda tór jailaýǵa asatyn tik moinaqqa ilindim. Moinaqtyń arǵy jaǵynda atamnyń aýyly. Ábden tityqtaǵan tory attyń endi júretin túri joq, moinaqtyń ortan beline kelgende tórt aiaqtap, turdy da qaldy. Tap sol kezde moinaqtyń arǵy jaǵynan beri asqan attyny kórip, qýanyp kettim. Jańbyr basylyp, aspan shaidai ashylǵan. Sol kúngi aidyń jaryǵy nurlandyrǵan túndei ǵajaiyp túndi qaityp kórgen emespin. Jerdegi jorǵalaǵan jándik kórinetindei jaryq. Tory attyń shylbyryn tasqa oradym da, jańaǵy jolaýshyǵa qarai bettedim. «Kimsiz? Buryla ketińizshi, kómektespeseńiz, atym júre almai qaldy!», – dep aiqailap til qatqanym sol edi, «qutqarýshym» keri burylyp, atyn bir salyp, qasha jóneldi. Meni jyn-periniń biri eken dep qalsa kerek. Amalsyz aldyńǵy joldaǵydai aryq toryny tynyqtyrdym. Baǵanaǵydai emes, júk artý degenińiz másele bolýdan qaldy.
Tory attyń shylbyryn tasqa oradym da, jańaǵy jolaýshyǵa qarai bettedim. «Kimsiz? Buryla ketińizshi, kómektespeseńiz, atym júre almai qaldy!», – dep aiqailap til qatqanym sol edi, «qutqarýshym» keri burylyp, atyn bir salyp, qasha jóneldi. Meni jyn-periniń biri eken dep qalsa kerek.
Bir demalyp, moinaqtyń ústine shyqqanda aryq tory jata ketti. Amalsyz ústindegi undy túsirip, jańbyr timegen tastyń qalqasyna aparyp qoidym. Janýardyń er-toqymyn alyp, basyma jastap, ishpegin aiaǵyma orap, qurǵaq jerge ózim de qisaia kettim. Ábden qaljyraǵan, jańbyr ótken tán rahattana qalsa kerek, uiyqtap ketippin. Bir-eki saǵattai ýaqyttan soń baryp, at aiaǵyma orai salǵan shylbyrdy tartqylai bastaǵanda oiandym. Sharshaǵany basylǵan aryq tory jaiylǵysy kelip, qozǵalaqtai bastapty. Janýardyń ústine er salyp, júgin artyp jolǵa tústim. Kóp júrmei-aq qaz-qatar tigilgen aq úilerdiń qatary molaia bastady. Abalap úrgen itter aldy-artty orap, tún tynyshtyǵyn qashyrdy. Tálip atamyzdyń úii jylda otyratyn mańǵa taiaǵanymda adaspai kelgenimdi, baǵytymnyń durys ekenin áigilegendei jelige jaqyn jerde ózimizdiń taýdai qarala ógiz jatyr kúiis qaitaryp. Atty beldeýge bailap, undy túsirgenshe, Tálip atam da syrtqa shyqty. Sálemnen keiin: «Eneńdi uraiyn, ne qyp túndeletip kelgensiń? Erte shyqsań qaitedi? Beishara-aý, jańbyrdyń astynda qaldyń ǵoi. Ákeń ózi kelmedi me, seni sandaltpai! Tez, úige kir!», – dedi. Sýdan shyqqan tyshqandai túrimdi kórip, aiap ketse kerek. Apamyz da oianypty. Betimnen súiip, bir shara airandy ustatty. Salqyn airandy demalmastan tartyp jiberdim de, otqa jaqyn salynǵan tósekke qulai kettim. Sáske túste oianǵanymdy «unnyń bet jaǵy ǵana sý bolypty, qatty sý ótpepti. Teri tulyptyń qasieti osy» degen ata men apanyń kóńildi áńgimesin estip, boimydy bir maqtanysh sezimi bilep, tanaýym shelektei boldy...
P.S.
On úsh, on tórttegi bala úshin sol túngi sarpaldańnyń asa qaýiptiligi qazir oilasam boiymdy dirildetip, oiymdy tolqytady. Sol kezdegi qorqynyshtan myń ese artyq úrei boiymdy bileidi. Ne degen ákemiz! Ne degen balamyz!..
Zeinolla Abajanov
