Biylǵy ádebiet salasyndaǵy alaman báigege akademik aqyn Baýyrjan Jaqyp osydan birer jyl buryn jaryq kórgen «Bilte shamnyń jaryǵy» atty jyr jinaǵymen qatysyp otyr. Sol báigeden úmitker jinaqty taldap, talqylamastan buryn Baýyrjannyń ómirderekteri men osyǵan deiingi shyǵarmashylyq jolyna toqtala ketkendi jón kórgen edik.
Baýyrjan Abyraly, Shyńǵystaý óńirine ortaq azamat. Ol osydan alpys jyldan sál astam ýaqyt buryn kezindegi Semei, qazirgi Abai oblysynyń Abai aýdanyndaǵy «Qyzyltý» keńsharynyń bir bólimshesi bolyp tabylatyn burynǵy «Sotsialistik Qazaqstan», keiinde Tańat atanǵan shaǵyndaý aýyldyń Aqqora dep atalatyn qystaǵynda ómirge kelgen. Respýblikalyq basylymnyń atyn ielengen «Sotsialistik Qazaqstan» kolhozy Semei atom poligonynyń osy óńirge ornyǵýy saldarynan jabylyp tynǵan Abyraly aýdanyna qarasty sharýashylyq bolatyn. Al osy shaǵyndaý qasietti de qasyretti aýyldan ondaǵan bilikti ǵylym doktory men sonshalyqty qabyrǵaly qalamgerler shyqqanyna senseńiz de, senbeseńiz de rasy sol.
Óz zamanynyń shekteýli sheńberine syimaǵan aqyn Tóleýjan Ysmaiylov sondai qalamgerlerdiń biri ǵana emes, biregeii edi. Jas jetkinshektiń sol Tóleýjan aǵasynyń kózin kórgeni de, onyń yrymyn jasap aýzyna túkirgeni de ras. Osy oraida ýaqyttan ozyp aitatyn bolsaq, buǵan deiin umyt qalǵan Tóleýjan esimi elimiz egemendikke qol jetkizgennen bastap qaitip oralyp halqymen qaýyshqan-dy. Sonyń aiǵaǵyndai, keńes zamanynda noqtaǵa basy syimaǵan aqyn ziratynyń basyna keýde músini ornatylyp, Tańatta mýzeii ashylǵan bolatyn. Munyń syrtynda osyndaǵy aýyl mektebi de túrlenip, túlep shyǵa kelgen. Baýyrjannyń ákesi Ómirjan Quspanulynyń sol bir igilikti sharýalardyń báriniń basy qasynan tabylǵanyn biletinbiz. Bul azamattyń sol shaqta jasynyń kelip qalǵanyna qaramastan túrli deńgeidegi nebir halyqaralyq granttardy jeńip alyp, keshegi iadrolyq synaq aimaǵyndaǵy aýyldarǵa eldiń qamyn jegen Edigedei qamqorlyq tanytqany da este. Ókinishke qarai, eski Qazaqstan kezindegi qyrsyzdyq saldarynan kún ótken saiyn gúldenip kele jatqan Tańat aýyly da bolashaǵy joq aýyl sanatyna jatqyzylyp, aqyr sońy jabylyp tynǵan.
Já, endi aqynjandy Ómekeńniń uly Baýyrjandy ádebiet álemine qalai jetektep alyp kelgenine qarai oiysaiyq. «Men negizi bala kezimde sýret salýǵa beiim bolyp óstim deidi búginde bul. Salǵan sýretterimdi «Qazaqstan pioneri» gazetine joldaimyn. Arada biraz ýaqyttan soń olardan «sýretiń jaqsy, talabyńdy odan ári ushtai ber» degen maǵynada hat keledi. Redaktsiiadan hat alý ol kez úshin úlken mártebe. Soǵan qanattanyp, atalǵan gazetke taǵy sýret joldaimyn. Oǵan da joǵarydaǵy mazmunda ainaqatesiz hat keledi. Sonsoń bala bolsam da bul bolmaidy eken dep sýret salýdy doǵardym».
Sodan keiingi jerde bala Baýyrjannyń endigi ermegi kitap bolady. Sharýashylyqtyń partkom hatshysy qyzmetindegi Ómekeń aýdan, oblys ortalyǵyna barǵan saiyn buǵan bir býma kitap ala kelýdi daǵdyǵa ainaldyrady. Birde ákesi buǵan aýdan ortalyǵy Qaraýyldan sol tusta ataǵy dúrkirep turǵan aqyn Qabdykárim Ydyrysovtyń «Assalaýmaǵaleikým, arabstan» dep atalatyn kitabyn alyp keledi. Mundaǵy syrshyl sezim, tórt aiaǵyn teń basqan tulpardyń tuiaǵyndai kelisti uiqastar aýyl balasynyń qiialyn sharyqtatyp, óz ózdiginen kóńilinde jattalyp qalyp jatady. Sóitip, buǵan deiin qolynan Abai atasynyń óleńder jinaǵy túspeitin Baýyrjan endi keiingi qazaq aqyndarynyń jyr jinaqtaryna den qoiady.
Sodan kóktemniń alǵashqy nyshany baiqalyp, qar eri bastaǵan shaqta úidiń aýlasyn tazalap júrgen Baýyrjan «keldi, keldi» dep aiǵailap, sanyn shapalaqtai jónelgende ózin týǵannan baýyryna basqan ájesi «astapyralla, astapyralla» dep shoshyp ketip, nemeresinen «ne keldi» dep suramai ma! Sonda bolashaq aqyn «shabyt, shabyt keldi» depti desedi. Solai depti de: «Kóktem keldi kóńildi, Gúl basyp tur óńirdi. Kóktem keldi shýaqty, Jylǵalardan sý aqty» dep bir shýmaq óleńdi aqyndyqtyń alǵashqy kókteminiń baiǵazysy retinde alǵash ret ájesine shyn mánisinde shabyttanyp oqyp bergen kórinedi. Oǵan, árine ájesi alǵashqy oqyrman retinde «meniń qulynym aqyn bolady» dep qýanyp, riza kóńilmen aq batasyn beredi. Bul kezde úshinshi synypta oqityn munyń jasy onǵa endi jaqyndap qalǵan-dy.
Joǵaryda ákesi Ómirjan balasy Baýyrjanǵa kitap alyp kelip syiǵa tartýdy daǵdyǵa ainaldyrdy dedik. Endi birde ol ulyna ataqty jýrnalist- jazýshy Ázilhan Nurshaiyqovtyń «Men jýrnalistpin» degen jańada ǵana shyqqan kitabyn alyp keledi. Oǵan jáne áziz jandy Ázaǵańnyń: «Ainalaiyn, Baýyrjan, jýrnalist bolýyńa tilektespin» dep jazylǵan qoltańbasyn qondyrtyp ákelgenin qaitersiz! Budan keiingi jerde «Sotsialistik Qazaqstan» dep atalatyn aýyldaǵy jas tilshiniń maqalalary «Sotsialistik Qazaqstan» syndy bas basylymda bolmasa da, aýdandyq, oblystyq, tipti respýblikalyq jastar men balalar basylymdarynda jii jariialana bastaidy. Ákesiniń qyzmet jaǵdaiymen Abai eliniń basqa bir sharýashylyǵyna kóship baryp, sondaǵy Arhat orta mektebin altyn medalge bitirgen Baýyrjan endi Almatydaǵy Qazaq Memlekettik ýniversitetiniń jýrnalistika fakýltetine qujattarymen birge sol kezdegi talapqa sai osyǵan deiin jazǵan maqalalaryn qosa tapsyrǵanda olardyń jalpy sany eki júzden asyp jyǵylǵan eken.
Baǵy janyp atalǵan ýniversitetke oqýǵa qabyldannan keiingi jerde onyń oqýda ozat, túrli jyr saiystarynda júirik atanǵany da shyndyq. Sondyǵy emes pe, sońǵy kýrsta oqyp júrgende «Jalyn» baspasynan shyqqan «Aýditoriia» dep atalatyn stýdent aqyndardyń jyr jinaǵyna birneshe óleńderi enedi. Sonyń bári, ásirese «Aqsaqaldardy ańsaý» dep atalatyn óleńi jyr qumar qaýymdy eleń etkizedi. Oqýda ozat, jyrda júirik atanǵan Baýyrjannyń soǵan qaramastan qolǵa diplom tigende qinalyp qalǵany da ras. Iaǵni, bul joldamamen Taldyqorǵan oblysynyń bir qiyryndaǵy Bórlitóbe aýdanyna jiberiledi. Des bergende aldynan janyn túsinetin jaqsy jandar kezigip, solardyń qamqorlyǵymen Almatyǵa qaityp oralady. Bolmasa aýdandyq gazettiń kúndelikti kúibeńimen júrgende shabytyn shań basyp qalmasyna kim kepil bolǵandai...
Sodan Almatyǵa oralyp, Nesipbek, Júrsin syndy jyr júirikteriniń arqasynda respýlikalyq «Qazaqstan» telearnasynyń ádebi-dramalyq habarlar bas redaktsiiasyna redaktor bolyp ornalasady. Onda «Didar» ádebi telealmanaǵyn júrgizedi, «Aitys» habaryn jasaýǵa atsalysady. Ataqty aqyn Tólegen Aibergenovtyń «Alataý» telearnasynda qyzmet etip jatqan qyzy Mahabbatpen tanysyp, otbasyn quratyny da osy kez. Munyń ózi burynnan sóz ónerin, jyr kiesin ardaq tutatyn Baýyrjanǵa jaýapkershilik júgin odan ármen sezine túsinýge sebepshi bolǵan.
Budan keiin kóp uzamai ol «Jalyn» jastar jýrnalyna qyzmet aýystyrǵan. Shyǵarmashylyqpen ainalysamyn degen adamǵa ádebi jýrnaldarda, «Qazaq ádebieti» gazetinde qyzmet etý arman bolatyn ol kezde. Biraq arada taǵy da kóp ýaqyt ótpei, ýniversitettegi burynǵy ustazy Taýman Amandosov aǵasynan jaqsy usynys túsken. «Biz bazardan qaityp bara jatqan adamdarmyz, al sender bazarǵa endi kele jatyrsyńdar dep bastaǵan ustazy óz sózin. Óziń oqyǵan jýrfak óziń sekildi ǵylymǵa beiim jastarǵa zárý. Osy oraida men saǵan úsh birdei jaqsylyq jasaimyn dep ýáde beremin. Birinshiden ýniversitettiń aspiranttar jataqhanasynan bólme alasyń. Ekinshiden partiia qataryna ótýińe jol ashamyn. Bul zamanda partiia qatarynda bolmasań qansha myqty bolsań da kóp nársege qol jetkize almaisyń. Úshinshiden ǵylymi jumysyńa ózim jetekshi bolamyn. Al qorǵap alsań, murtyńdy balta shappaidy. Iaǵni, ministrdiń ailyǵyna jýyq jalaqy alasyń».
Baýyrjanǵa ustazynyń osy sózinen keiin kelispeske amaly qalmaǵan. Tek «Jalyn baspasynyń direktory, jas jýrnalisterdiń shyn mánisindegi janashyry Seidahmet Berdiqulovtyń qatqyl aitylǵanmen, qamqor sózi esinde máńgi saqtalyp qalǵan. «Adam degen bir ornynda turaqtap qyzmet istep, sol eńbeginiń jemisin kórýi kerek. Taýman Salyqbaiuly meniń de aiaýly ustazym. Sondyqtan da ol kisiniń sózin jerge tastai almai otyrmyn» degen.
Jas jýrnalisterdiń qamqorshysy atanǵan Seidahmet aǵasynyń osy sózin endigi ómirinde basshylyqqa alǵan Baýyrjan ózi oqyp, toqyǵan almamaterde shirek ǵasyrǵa jýyq tabjylmai qyzmet etken. Inshalla dep aitaiyq, budan keiingi jerde Baýyrjan ǵylymda da, ádebiet áleminde de ár eki-úsh jyl saiyn ár túrli deńgeidegi jetistikterge jetti de otyrdy. Al oǵan dálel kerek etseńiz, aitaiyq. Iaǵni, atalmysh ýniversitettiń jýrnalistika fakýltetinde alǵashqyda eki jyl stajer-zertteýshi, úsh jyl assisent, úsh jyl aǵa oqytýshy bolyp qyzmet etken jas ustaz budan keiingi jerde biraz jyl dekannyń orynbasary, kafedra meńgerýshisi, al odan keiin az kemi joq jeti jyl jýrnalistika fakýltetiniń dekany bolyp mundaǵy jemisti eńbek jolyn jalǵastyrady. 1994 jyly ustazy Taýman Amandosovtyń jetekshiligimen kandidattyq dissertatsiiasyn sátimen qorǵasa, al arada on jyldan soń ǵylym doktory, úsh jyldan soń professor atanady. Osy jyldar aralyǵynda Reseidiń Máskeý, AQSh-tyń Oklahoma memlekettik ýniversitetterinde taǵlymdadan ótedi. Onyń odan keiingi jerde de Amerikaǵy joly túskeni bar. Sóite júrip aǵylshyn tilin aýyz eki tilde bolsa da úirenip alady. Ýniversitetke túskenshe irili, usaqty eki júzden astam maqala jazsa, bul kezde eki júzden astam súbeli ǵylymi eńbekterdiń avtory edi. Kózi qaraqty oqyrman onyń odan bergide Qazaq entsiklopediiasynyń tizgigin qolynda ustaǵanyn, QR UǴA-ynyń korrespondent-múshesi, Shyńǵys Aitmatov akademiiasynyń, Qazaqstan Jýrnalistika akademiiasynyń akademigi atanǵanyn bilse kerek.
Endi Baýyrjannyń jyr janryndaǵy jetistikterine keletin bolsaq, onyń alǵashqy óleńder jinaǵy 1990 jyly «Kózimniń nury degen atpen jaryq kóredi. Ol sol jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Muqaǵali Maqataev atyndaǵy syilyǵynyń laýreaty atanady. Oǵan sál keiinirekte atalǵan shyǵarmashylyq odaǵynyń Jumaken Nájimedenov ataǵy syilyǵy kelip qosylady. Abai, Jambyl, Ǵabit syndy alyptardyń mereitoilaryna arnalǵan jyr múshairalarynyń jeńimpazy atanatyny óz aldyna. Al ótken ǵasyrdyń sońynda, naqtylap aitqanda 1999 jyly Baýyrjan Jaqyp QR «Daryn» memlekettik syilyǵynyń laýreaty atanady. Osydan keiin-aq joǵaryda aitqandai Baýyrjannyń jańa jyr jinaqtary ár eki-úsh, ári ketse úsh-tórt jylda oqyrman qolyna tiip otyrady. Solardyń birindegi «Ájemniń urshyǵy» degen óleńin poeziia patshasy atanǵan Ábekeńniń, Ábdilda Tájibaevtyń ózi astyn syza oqyp, joǵary baǵalaǵan eken. Ǵafý Qaiyrbekov, Temirhan Medetbek syndy arqaly aqyndar da Baýyrjan poeziiasy týraly túrli basylymdarda tolǵana otyryp sóz qozǵaǵanyn jaqsy bilemiz.
Aqyn Baýyrjan shyǵarmashylyǵy alys, jaqyn shet elderde de óziniń laiyqty baǵasyn alýda. Onyń ana bir jyldary Makedoniia men Kosovada ótken búkil túrki dúniesi aqyndary festivaliniń laýreaty atanǵany da bar. Osy eki aralyqta Máskeý baspasynan shyqqan qazaq poeziiasy antologiiasynda óleńderi jariialandy. Sodan sál keiinirekte Beijińdegi «Ulttar» baspasynan eki birdei jyr jinaǵy jáne shyqty. Al onyń jyr kitaptary búgingi kúnge deiin álemniń onshaqty tiline aýdarylypty.
Iadrolyq synaq aimaǵynda, qasietti de qasyretti óńirde ómirge kelgen Baýyrjan sol óńirdegi halyqtyń muń-zaryn poeziia tilimen tolǵaýdan áste sharshap, shaldyqqan emes. Onyń osy taqyrypqa arnalǵan «Jan daýsy» degen poeziialyq shyǵarmalar toptamasyn Soltústik Qazaqstan oblystyq Sábit Muqanov atyndaǵy oblystyq teatry sahnaǵa shyǵarǵan bolatyn. Atalǵan poetikalyq týyndynyń rejisseri Farhat Moladaǵali degen azamat ta Abyraly óńiriniń týmasy. Ana bir jyly olar osy dramalyq týyndyny Semeige arnaiy alyp kelip, keshegi synaq aimaǵyndaǵy eldiń nazaryna usyndy.
Já, endi aiańdap Baýyrjan aqynnyń qazaq ádebieti aidynyndaǵy eń shoqtyǵy biik syilyqqa usynylyp otyrǵan «Bilte shamnyń jaryǵy» dep atalatyn óleńder jinaǵyna keleiik. Kólemi úsh júz betke jýyq bul kitap meniń bilýimshe Almaty qalalyq ákimdiginiń demeýshiligimen jaryqqa shyǵyp otyr. Iaǵni, osydan úsh jyl buryn Kókshetaý qalasyndaǵy baspalardyń birinde basylypty. Teginde sondaǵy baspa tenderdi utyp alsa kerek. Al shyndyǵyn aitatyn bolsaq, shettegi tender jeńimpazdarynyń qalamgerlerdi qarq qylǵandary shamaly. Olai deitinimiz sol, shettegi baspalardyń shekteýli múmkindigine orai syrtta shyqqan kitaptar sapasy qaryn ashtyryp kelgeni ras. Al bir qýanarlyǵy sol, myna kitaptyń syrtqy sapasy ishki mazmunyna sai eken.
Sonsoń bul kitaptyń alǵysózin kim jazdy eken dep kókeiimizdegi sol saýalymyzǵa jaýap izdegende jáne janymyz jadyrap qalǵan. Baýyrjannyń aqyndyq talanty men ǵalymdyq turpaty, ainalyp kelgende azamattyq kelbeti týraly eń aldymen Abai, Abyraly eliniń Hafiz Mataev pen Serikqazy Meiirhanov syndy abyz aqsaqaldary oi tolǵapty. Olardyń shaǵyn bolsa da salmaqty sózderi Temirhan Memirhan Medetbek, Asqar Egeýbai, Rafael Niiazbek,Ǵalym Jailybai sekildi aldyńǵy tolqyn aǵalardyń shyn júrekten shyqqan lebizine jalǵasypty. Al mundai tarlan talant ieleri ádebiet, qalamger týraly pikir aitqanda sózdi beker shyǵyndamasa kerek. Muny biz «dosyń kim ekenin ait, men seniń kim ekenińdi aitaiyn» degen paiymǵa sai qabyldadyq.
Kitap annotatsiiasynda aitylǵandai, aqiyq aqynnyń bul kitabina onyń keiingi jyldar bederindegi tańdamalyq lirikalyq óleńderi toptastyrylǵan. Kitap Baýyrjannyń «Bilte shamnyń jaryǵy» atty el jadyndaǵy belgili óleńimen ashylǵan eken. Aqynnyń Semeide ótken elý jyldyq keshine osy óleńiniń taqyryby alynǵany da esimizde. «Órt bolyp janyp jalynynan, Sonyń bárin qanyp uǵam. Qymbat nárse joq-aý, sirá, Bilte shamnyń jaryǵynan» dep aiaqtalatyn ballada tiptes óleń ótken kúnderge, este qalǵan esti kórinisterge degen aqyn saǵynyshy bolar tegi. Solai dei tursaq ta, Baýyrjan kesh shymyldyǵyn Ábdildadai jyr shaiyry bir kezde unatyp, batasyn bergen «Ájemniń urshyǵy» dep atalatyn óleńimen ashqan. «Bir sátke, áje, tynshyp pa eń, Shúikege mol jip jiylyp. Otyrýshy ediń urshyqpen, Ýaqytty qosa iirip» dep bastalatyn jyp jyly, ainalasy jyp jumyr óleń shýmaǵy aqyndy oqyrmanǵa jaqyndata túsken sonda.
Myna jinaqta el esinde jattalyp qalǵan sondai jyr shýmaqtary barshylyq eken. Sonyń ishinen, ásirese aqynnyń «Abaidyń Qasqabulaǵy» degen óleńin beijai sydyrtyp qana oqi almaisyz. Sebebi, ol hakim aqyn ómirge kelgen jer aty ǵoi. Sebebi, aqyn jyrlaǵandai ol Shákárim betin shaiǵan sý, Muhańnyń sózi tunǵan sý ǵoi. Sebebi, ol qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, sýy áli de móldirep jatqan Abaidyń Qasqabulaǵy emes pe! Jáne de el ardaqtylaryna arnalǵa óleńder toptamasynda Qaz daýysty Qazbek bi, Áýezov, Amanjolov, Qabdolov, Jumadilov syndy tuǵyry biik tulǵalar barshylyq. Sondai-aq, aqyn Shyńǵystaý, Qaraýyltóbe, Abyraly taýlarymen, erke Ertisimen shektelmei, Baianaýyl, Qarqaraly, Syrdariianyń kórkin, Sulýtóbeniń sýretterin tamashalap ketse, endi birde Oraldyń aq túnine, Tarazdyń sulýlary men Aqkenttiń bulbuldaryna oqyrmandaryn tamsandyrady. Bir sózben aitqanda aqynnyń bul turǵydan alǵanda geografiialyq ta, biografiialyq ta keńistigi shalqar, soǵan orai tynysy da keń. Sondyqtan aqyndyǵy men ǵalymdyǵy azamattyqqa ulasqan «Parasat» jáne «Qurmet» ordenderiniń iegeri, Halyqaralyq Alash ádebi syilyǵynyń laýreaty Baýyrjan Jaqyp qandai qurmetke bolsyn laiyq dep bilemiz!
Respýblikalyq Abai atyndaǵy Memlekettik syilyqqa usynylǵan shyǵarma
Akademik aqyn týraly sóz
Dáýlet Seisenuly,
jazýshy, Halyqaralyq Alash ádebi syilyǵynyń iegeri
