Iadrolyq fizika institýtynyń jekekshi ǵylymi qyzmetkeri Daniiar Janseiitovpen atom energetikasynyń artyqshylyǵy jáne álem elderiniń tájiribesi týraly sóilestik.
– Daniiar Maraluly, AES bizge ne beredi jáne onyń perspektivasy týraly túsindirip berseńiz.
– Eń aldymen elimizde jańa tehnoloiialyq baǵyt paida bolady. Álemdegi 32-i elde AES bar. Biraq barlyǵynda atom stantsiiasy 3 nemese 3+ baýynyna jatpaidy, tek 10-12-i ǵana joǵary tehnologiia stantsiialarmen jabdyqtaldy. Iaǵni atom salasyndaǵy jetekshi memleketter onshaqty deýge bolady.
AES bizge ne beredi degen suraqqa keletin bolsaq, ekonomikalyq turǵyda tiimdi. Eldiń investitsiialyq tartymdylyǵy artady. Sheteldiń iri-iri kompaniialary AES-ti senimdi energiia kózi retinde baǵalaidy, ekinshi jaǵy, zamanaýi tehnologiiany qoldanatyn el retinde moiyndaidy. Ekinshi jaǵy, ekologiialyq turǵyda tiimdi. Óitkeni aýaǵa gazdar bólinbeidi. Úshinshiden, qaýipsizdigi jaǵynan tolyq kepildik beriledi.
Atom stantsiiasy orta eseppen 10-12 jylda salynyp, onyń biýdjeti 12-15 milliard dollar quraýy múmkin.
Sarapshylardyń arasynda qoǵamty qarjy jumsaǵansha, shaǵyn stantsiialar salǵanymyz durys deitinder bar. AES-ti salsaq 60 jyl turaqty energiia kózi bolady, jóndeý jumystaryn júrgizip taǵy 20 jylǵa sozý múmkindigi bar.
Álem elderinde 60 reaktor jumys istep tur. Halyqaralyq tájiribe kórsetkendei, stantsiia jumys istep turǵan kezde 3 milliard dollar salyq retinde el biýdjetine qarjy túsedi. Ekinshi jaǵy, stantsiiany salý barasynda 8 myń adam turaqty jumysqa tartylady. Iske qosylǵannan keiin 2 myń adam ozyq tehnologiialy stantsiiada jumys isteidi. 60-80 jyl AES-te 2 myń otandyq maman turaqty jumyspen qamtylady.
Bastysy, AES – turaqty ári úzdiksiz energiia kózi. Ázirge atom energetikasynyń oryn basatyn ózge stantsiialar joq.
– Siz AES-te qaýipsizdigi jaǵynan tolyq kepildik beriledi dep otyrsyz. Osyny qarapaiym adamdarǵa tolyq túsindirip berseńiz.
– Halyq «AES salynda ma biz eshqandai jerdi paidalanbaýymyz kerek, ol jerde adam turmaýy kerek, ol jerde aýyl sharýashylyǵymen ainalyspaý kerek» dep oilaýy múmkin. Olai emes, qazirgi sanitarlyq qorǵaý aimaǵy 3 shaqyrymnan aspaidy.
Atom stantsiiasynyń otyny – ýran. Ózge stantsiialardan aiyrmashylyǵy – osy. Eldegi 70 paiyzy kómirmen jumys isteitin stantsiialarda óndiriledi. Ýrannyń túrleri kóp. AES-ke 4-6 paiyz baiytylǵan Uranium-235 qoldanylady. Atom energiia jónindegi halyqaralyq agentiginiń statistikasy boiynsha, avtivti aimaqta (reaktordyń otyn turatyn jeri) apat bolý yqtimaldylyǵy (balqyp ketýi) múlde múmkin emes. «Reaktor jarylady» deitin adamdar bar. Bul – qate tujyrym.
Reaktor jarylmaidy. Óitkeni jarylý úshin Uranium-235-i 90 paiyz ýranmen baiytylýy kerek. Al, reaktorda 4-6 paiyzdy ýran ǵana bolady.
Endi reaktordyq qurylymyna keleiik. Reaktordyń korpýsy joǵary surypty 200 millimetr bolattan quiylady. Avtomattandyrylǵan júie arqyly reaktor qyzǵan kezde sýytylyp turady. Aktivti jáne passivti ózara qaitalanatyn qaýipsizdik júieleri bar. Máselen adami faktordan qatelik ketken jaǵdaida, passivti júie iske qosylyp, der kezińde kemshiliktiń aldyn alady. Odan bólek, 3+ býyndy stantsiialardaǵy aktivti aimaq shamamen 12-20 metr bolady. Onyń syrtynda qorǵaý qabyǵy ornalasady. Ol 1 metri beton jaýyp turady. Bul aimaq tabiǵi jáne antropogendik qaýipterden saqtaidy. Reaktor shahtasynyń tómengi bóliginde aýyr avariialar kezinde aktivti aimaqtyń balqýyn oqshaýlaý úshin «balqyma tuzaǵy» salynady. Jerdiń astyndaǵy diametri – 12-20 metrdi quraidy. 1000 jylda bir oqiǵa oryn alyp, reaktor balqyp, radiatsiia bólinetin bolsa, avtivti aimaq tómendegi «balqyma tuzaǵyna» túsip, avtomatty túrde onyń tóbesi jabylady.
Atom elektr stantsiialary salystyrmaly túrde az otynmen jumys istei alady. Salmaǵy nebári 3 gramm bolatyn ýrannyń ózi bir tonna kómir nemese 480 litr munai siiaqty kóp energiia beredi. Bul Qazaqstannyń energetikalyq qaýipsizdigin arttyrary sózsiz.
– Turaqty energiia kózin alýǵa umtylyp jatqan elder AES-ke basymdyq berýde. Munyń sebebi nede? Ozyq elderdiń AES-ke kózqarasy qandai?
– Qazir álem boiynsha 415 reaktor jumys isteidi. Iaǵni 200-den astam AES energiia berip tur. Ozyq elderdiń arasynda Germaniia, Shvetsiia atomdyq baǵdarmasyna saqtyqpen qarap jatyr deitinder bar. Buǵan bul elderdiń ishki sebebi bar. Birinshiden, Germaniiadaǵy bolsyn, Shvetsiiadaǵy bolsyn atom stantsiialary alǵashqy býynǵa jatady. Sosyn tolyq jaýyp tastaǵan joq, ekonomikasyna qajetti energiianyń 50 paiyzyna deiin eski AES-den alyp otyr. Qalǵan bóligin kórshi elderden tasymaldaidy.
Máselen, Germaniia Frantsiiadan, Shvetsiia Finliandiiadan elektr energiiasyn importtaidy. Eýropa memleketteri arasynda ekonomikalyq integratsiia joǵary.
Frantsiia tutynatyn energiianyń 70 paiyzyn AES-ten alady jáne artyǵyn kórshi elderge satady. Resmi Parij úshin energiia kózge kórinbeitin munai bolyp tur.
Birikken Arab Ámirligi AES-ten energiia alýǵa kóshti. Ózbekstan atom energetikasyn damytýǵa nietti. Arabtarda – munai, ózbekterde gazdyń mol qory bar. Solai bola tura bul elder atom baǵdarlamasyn ilgeriletýdi basymdyq etti.
Ózbekstan ýran otynynyń bizden ne Avtraliiadan alady. Munyń basty sebebi jahandyq jylynýdyń aldyn alý. Dizel, gaz, kómir stantsiialarynan kómirqyshqyl gazy shyǵady. Parij kelisimshartyna bailanysty álem elderi 2060 jylǵa deiin aýaǵa bólinetin gazdyń kólemin azaitýy tiis.
– Atom baǵdarlamasyn damytyp jatqan taǵy qandai elder bar?
– 2007 jyldan beri Túrkiiada AES salynýda. Jaqynda eki reaktory iske qosylýy tiis. Sondai-aq Mysyr, Saýd Arabiia, Bangladesh, Tailand jáne Meksika atom salasyn damytýda.
Atom energiia jónindegi halyqaralyq agentiginiń málimetinshe, 2050 jylǵa qarai barlyq eldiń AES-inen óndiriletin elektr energiiasy 792 GVt deiin, iaǵni 2 esege ósedi. Qazir Qytaida 26, Úndistanda – 7, Reseide – 4, Ońtústik Koreiada, Japoniia jáne Ulybritaniiada – 2, Frantsiia, Braziliia, Argentina, Iran, Slovakiiada 1 raektor salynyp jatyr.
– Qazaqstannyń AES salýdaǵy artyqshylyǵy bar. Solai ma?
– Birinshiden, kóptegen elder atom energiiasy baǵdarlamalaryn iske qosý máselesin birinshi ret qarastyrýda. Al Qazaqstannyń iadrolyq tehnologiia boiynsha tarihy bai, daiyn kadrlary jetkilikti.
Jyl saiyn Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýniversiteti, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnikalyq ýniversiteti júzdegen energetik mamandardy, iadrolyq fizika salasynda ǵalymdardy daiyndaidy. Bizdiń iadrolyq fizika institýty tájiribe alańyna ainaldy.
AES-tiń jumysyna qajetti ýran qory da mol. Ýran otynyn saqtaityn arnaiy bazalar jumys isteidi. Qysqasy, AES-ke qajetti barlyq múmkindik bizde bar.
– Iadrolyq fizika institýtynyń jumysy týraly toqtala ketseńiz.
– Institýttyń qurylǵanyna 57 jyl boldy. Onyń quramyna 22 ǵylymi-zertteý zerthanasy, zamanaýi taldamalyq jáne eksperimenttik jabdyqtary bar 3 ǵylymi-tehnikalyq ortalyq kiredi. Sondai-aq 2 oqý ortalyǵy jumys isteidi. VVR-K zertteý reaktory men 9 iadrolyq, radiatsiialyq, elektrofizikalyq qondyrǵysy bar.
Bizdiń zertteý reaktory elektr ónderetin reaktordyń jumys isteý printsipi 99 paiyzy birdei. Sonda ǵylymi zertteý jumystary júrgiziledi. Qazir Japoniianyń ǵalymdarymen birge 4 býyndy reaktorlardy iske qosý múmkindikterin zerttep jatyrmyz.
Suhbattasqan Nurlat BAIGENJE
